یک بشقاب پر از سؤال
از کپک در دوغ و کرم در غذا تا سوسک، سنگ و اعتراض به وضعیت خوابگاهها؛ چه کسی مسئول سلامت دانشجویانی است که قرار است خودشان حافظ سلامت جامعه باشند؟
به گزارش سلامت نیوز یک عکس از غذای دانشجویی که در آن موجودی شبیه کرم دیده میشود، شاید در نگاه اول تنها یک اتفاق ناخوشایند در یک سلف سرویس به نظر برسد. عکسی دیگر از یک محصول لبنی که دانشجو مدعی است کپک زده، شاید یک خطای موردی تلقی شود. اما وقتی در فاصله زمانی و در دانشگاههای مختلف، تصاویر و گزارشهایی از کیفیت نامناسب غذا، مشکلات بهداشتی سلفها، وجود اجسام خارجی در غذا و حتی شرایط نامناسب خوابگاهها منتشر میشود، دیگر پرسش اصلی فقط این نیست که «امروز در بشقاب چه بوده است؟»
پرسش مهمتر این است: چه کسی مسئول است که اصلاً چنین چیزی به بشقاب دانشجو نرسد؟
گزارشهای مشابه فقط به یک دانشگاه محدود نیست. در روزهای اخیر، در فروردین ۱۴۰۴، گزارشهایی درباره مشاهده کرم در غذای چلو مرغ سلف شهریار دانشگاه علوم پزشکی تبریز منتشر شد و معاونت فرهنگی و دانشجویی دانشگاه نیز در واکنش، از تأسف نسبت به این اتفاق و بررسی موضوع سخن گفت. یک گزارش رسانهای نیز میگوید پیگیری خبرنگار از معاون دانشجویی و فرهنگی این دانشگاه برای دریافت توضیح تلفنی به نتیجه نرسیده است. در عین حال، جزئیات دقیق برخی از این ادعاها، از جمله تعداد موارد و نتیجه بررسی رسمی، هنوز بهطور مستقل روشن نشده است.
اما ماجرا فقط مربوط به روزهای اخیر نیست.در دانشگاه علوم پزشکی شهرکرد نیز دانشجویان از کیفیت پایین غذا، کثیف بودن قاشق و چنگال و ظروف و کیفیت نامناسب برخی غذاها گلایه کردهاند. این موارد نیز در قالب پیام دانشجویی منتشر شده و نیازمند بررسی رسمی هر مورد است.
در دانشگاه علوم پزشکی شیراز نیز اعتراض به تغذیه دانشجویان موضوع تازهای نیست. شورای صنفی این دانشگاه از اعتراض دانشجویان خوابگاه شهید دستغیب به وضعیت تغذیه، بازدید مسئولان دانشگاه از سلف و در مقطعی نیز از تصمیم برای فسخ قرارداد پیمانکار فعلی تغذیه خبر داده است. در همین گزارشها، از بازسازی و تجهیز آشپزخانه مرکزی، تشدید نظارت و حضور ناظرین بهداشت و حتی تأمین موقت غذا توسط شرکت جایگزین سخن گفته شده است.
در اصفهان نیز تصویری با عنوان «سوسک در غذای سلف دانشگاه علوم پزشکی اصفهان» در فضای مجازی منتشر شده است.
در بهبهان نیز شورای صنفی دانشگاه علوم پزشکی از گزارشها و مشاهدات متعدد درباره وجود سنگ و اجسام خارجی در غذا سخن گفته و نسبت به احتمال آسیب به دانشجویان هشدار داده است؛ در زمان انتشار این گزارش، توضیح رسمی دانشگاه درباره این ادعا در منابعی که بررسی کردیم منتشر نشده بود.
و در کنار تمام این موارد، گزارشهایی درباره وضعیت خوابگاهها نیز وجود دارد؛ از قطعی آب و برق و مشکلات سرمایشی گرفته تا وضعیت نامناسب بهداشت محیط. درباره خوابگاه دانشجویان علوم پزشکی سبزوار نیز چنین ادعاهایی از سوی دانشجویان منتشر شده است.
مسئله فقط «غذای بد» نیست
واقعیت این است که میان غذای شور یا کمحجم با غذایی که در آن ادعای وجود موجود خارجی، جسم سخت یا محصول فاسد مطرح شده، تفاوت اساسی وجود دارد.
دانشجویی که از سلف دانشگاه غذا میگیرد، انتظار غذای لوکس ندارد. حتی انتظار ندارد هر روز بهترین غذا سرو شود. انتظار او بسیار سادهتر است: غذایی که حداقل استانداردهای بهداشتی را داشته باشد.
این مطالبه، حتی در ادبیات رسمی خود وزارت بهداشت نیز به رسمیت شناخته شده است. در یکی از برنامههای وزارت بهداشت درباره خوابگاهها، مدیرکل دانشجویی این وزارتخانه تأمین خوابگاه استاندارد و تغذیه مناسب را «حق ذاتی هر دانشجو» توصیف کرده است.
پس مسئله اینجاست: اگر تغذیه مناسب حق دانشجوست، وقتی این حق نقض میشود چه کسی باید پاسخ بدهد؟
آیا همه تقصیرها گردن پیمانکار است؟
این همان نقطهای است که باید شفاف شود.
بله؛ در بسیاری از دانشگاهها بخشی از عملیات تهیه و طبخ غذا به پیمانکار واگذار میشود. برای نمونه، در مستندات منتشرشده از سوی شورای صنفی علوم پزشکی تهران، صراحتاً از «گزارش خدمات ارائهشده از سوی پیمانکار» در جلسات تغذیه دانشگاه سخن گفته شده است. در شیراز نیز شورای صنفی از پیمانکار تغذیه، فسخ قرارداد و جایگزینی شرکت دیگر صحبت کرده است.
بنابراین میتوان پرسید:
نام شرکت پیمانکار چیست؟ قرارداد آن با دانشگاه چه تعهداتی درباره کیفیت و بهداشت غذا دارد؟ چه جرایمی برای تخلف در قرارداد پیشبینی شده است؟ چه کسی هر روز عملکرد پیمانکار را کنترل میکند؟ چند بار به پیمانکار اخطار داده شده؟ و در صورت تکرار تخلف، چرا قرارداد فسخ نشده است؟
اما یک نکته مهم را نمیتوان با واژه «پیمانکار» پاک کرد: دانشگاه نمیتواند مسئولیت نظارت را به پیمانکار واگذار کند و بعد از مسئولیت پاسخگویی کنار برود.
ساختارهای موجود دانشگاههای علوم پزشکی نیز همین را نشان میدهد. «اداره تغذیه»، «مدیریت امور دانشجویی» و «معاونت فرهنگی و دانشجویی» در فرایند تغذیه دانشجویان نقش دارند و شوراهای صنفی نیز در بسیاری از دانشگاهها کمیتههای تغذیه و ناظران دانشجویی دارند. برای نمونه، شورای صنفی علوم پزشکی تهران وظیفه کمیته تغذیه خود را بررسی و نظارت مستمر بر کیفیت و کمیت غذا و محلهای توزیع در دانشکدهها و خوابگاهها اعلام کرده است.
در شیراز نیز گزارشهای منتشرشده از حضور معاونت دانشجویی، اداره تغذیه و شورای صنفی در بازدید از سلف و آشپزخانه حکایت دارد.
بنابراین سؤال فقط این نیست که «پیمانکار چه کرده؟»سؤال بزرگتر این است که دانشگاه در قبال عملکرد پیمانکار چه کرده است؟
درباره خوابگاهها، مسئولیت حتی روشنتر است
در آییننامه اداره خوابگاههای دانشجویی دانشگاهها و دانشکدههای علوم پزشکی، مدیریت امور خوابگاهها و نظارت بر اماکن، تأسیسات و بهداشت خوابگاه در ساختار معاونت دانشجویی و فرهنگی دانشگاه تعریف شده است. این آییننامه همچنین برای معاونت دانشجویی و فرهنگی، موضوع ارزیابی وضعیت خوابگاه و گزارشدهی درباره آن را پیشبینی کرده است.
بنابراین اگر دانشجویان از نبود آب، مشکلات جدی تأسیسات، شرایط نامناسب بهداشتی، سرمایش ناکافی یا غیرقابلسکونت بودن خوابگاه صحبت میکنند، پاسخ نمیتواند صرفاً این باشد که «بودجه نداریم».
ممکن است واقعاً محدودیت بودجه وجود داشته باشد. ممکن است مشکل آب یا برق به زیرساخت شهری مربوط باشد. ممکن است تعمیرات نیازمند اعتبار باشد. همه این موارد قابل بررسیاند.
اما کمبود بودجه، پاسخ به مطالبه دانشجو نیست؛ توضیحی است که باید همراه با برنامه، زمانبندی و مسئول مشخص ارائه شود.
وزارت بهداشت دقیقاً کجای این ماجراست؟
وزارت بهداشت قرار نیست جای معاون دانشجویی تکتک دانشگاهها آشپزی کند یا هر بشقاب غذا را خودش تحویل بگیرد. اداره روزمره سلف و خوابگاه در سطح دانشگاه انجام میشود.
اما وزارتخانه، بهعنوان نهاد سیاستگذار و ناظر بر دانشگاههای علوم پزشکی، نمیتواند نسبت به تکرار چنین گزارشهایی بیتفاوت بماند.
حتی مقررات عمومی بهداشت مواد غذایی نیز تکلیف نظارت بهداشتی بر مراکز تهیه، تولید، نگهداری و توزیع مواد غذایی را پیشبینی کرده است. طبق ماده ۱۳ قانون اصلاح قانون مواد خوردنی، آشامیدنی، آرایشی و بهداشتی، رعایت مقررات بهداشتی الزامی است و برای بازرسی و برخورد با تخلفات سازوکار قانونی پیشبینی شده است.
بنابراین وقتی دانشجوی یک دانشگاه علوم پزشکی میگوید در غذایش جسم خارجی یا موجودی پیدا کرده، پاسخ منطقی فقط این نیست که «عکس را در فضای مجازی منتشر نکنید».
پاسخ درست باید این باشد:
نمونه غذا کجاست؟
چه کسی آن را بررسی کرده است؟
نتیجه آزمایش یا بازرسی چیست؟
آشپزخانه بررسی شده یا نه؟
مواد اولیه بررسی شدهاند یا نه؟
سردخانه و شرایط نگهداری کنترل شده یا نه؟
پیمانکار اخطار گرفته است یا نه؟
و اگر تخلف احراز شده، چه برخوردی صورت گرفته است؟
چند عکس دیگر لازم است؟
آیا باید منتظر عکس بعدی بمانیم؟
بعدی که در آن یک دانشجو غذایش را باز میکند و با موجودی ناشناخته روبهرو میشود؟
بعدی که محصول لبنی کپکزده است؟
بعدی که داخل غذا سنگ پیدا شده؟
بعدی که یک دانشجو بعد از خوردن غذا بیمار میشود؟
چند تصویر باید منتشر شود تا موضوع از «اعتراض دانشجویی» به «مسئله سلامت و حقوق دانشجو» تبدیل شود؟اصلاً چرا باید یک دانشجو برای ثابت کردن اینکه غذایش سالم نیست، موبایلش را روی بشقاب غذا بگیرد و عکس منتشر کند؟
چرا نظام نظارتی دانشگاه و وزارتخانه نباید پیش از آنکه دانشجو دوربین موبایل را روشن کند، مشکل را شناسایی کند؟
این شاید مهمترین پرسش این گزارش باشد.
دانشگاه علوم پزشکی؛ نهادی برای آموزش سلامت یا نمونهای از بیتوجهی به سلامت؟
موضوع زمانی جدیتر میشود که بدانیم درباره دانشگاههای علوم پزشکی صحبت میکنیم؛ دانشگاههایی که قرار است پزشک، پرستار، داروساز، متخصص بهداشت و دیگر نیروهای نظام سلامت کشور را تربیت کنند.
دانشجویی که در کلاس درباره پیشگیری از بیماریهای ناشی از غذا، بهداشت محیط، ایمنی مواد غذایی و سلامت عمومی آموزش میبیند، نباید برای خوردن ناهار در دانشگاه خودش با تردید درباره سلامت غذا مواجه باشد.
قرار نیست یک سلف دانشگاهی شبیه بیمارستان باشد؛ اما حداقل استانداردهای بهداشت غذایی قابل مذاکره نیست.
و درباره خوابگاه نیز مسئله به مراتب سادهتر است: دانشجو باید جایی برای زندگی داشته باشد که دستکم آب، برق، سرویس بهداشتی، حمام، سرمایش یا گرمایش متناسب و بهداشت قابل قبول داشته باشد.
حالا نوبت پاسخ است
این گزارش ادعای اثبات تخلف در همه دانشگاههای نامبرده را ندارد. بخشی از موارد بر اساس پیام دانشجویان، تصاویر ارسالی و مطالب منتشرشده توسط شوراهای صنفی یا رسانههاست و هر مورد باید جداگانه بررسی شود.
اما دقیقاً به همین دلیل است که دانشگاهها و وزارت بهداشت باید پاسخ بدهند.
نه با یک جمله کلی درباره «اولویت داشتن سلامت دانشجویان».
نه با انداختن همه تقصیرها گردن پیمانکار.
نه با وعدهای که چند هفته بعد فراموش شود.
دانشجو نباید برای گرفتن یک وعده غذای سالم، تبدیل به خبرنگار، عکاس و ناظر بهداشت شود.
این بار مسئله فقط یک بشقاب غذا نیست؛ مسئله این است که چه کسی مسئول تضمین سلامت آن بشقاب است.
