مرگ اگرچه پایان زندگی زمینی است، اما برای بازماندگان، آغاز مجموعه‌ای از آیین‌ها، مراسم و تصمیم‌هایی است که تا ماه‌ها ادامه پیدا می‌کند.
به گزارش خبرگزاری مهر، روزنامه آگاه نوشت: مرگ اگرچه پایان زندگی زمینی است، اما برای بازماندگان، آغاز مجموعه‌ای از آیین‌ها، مراسم و تصمیم‌هایی است که تا ماه‌ها ادامه پیدا می‌کند؛ از خاکسپاری و مراسم سوم و هفتم گرفته تا چهلم، سالگرد و انتخاب سنگ مزار. در این میان، سنگ قبر فقط نشانی برای شناسایی محل دفن نیست، برای بسیاری از خانواده‌ها، آخرین نشانه مادی از حضور عزیزی است که دیگر در میانشان نیست. به همین دلیل، انتخاب سنگ مزار در برخی خانواده‌ها به تصمیمی مهم و حتی جمعی تبدیل می‌شود؛ تصمیمی که گاهی هزینه سنگ را تا پنج میلیارد تومان هم بالا می‌برد.
در برخی خانواده‌ها، انتخاب و نصب سنگ قبر بخشی از آیین سوگواری است و اقوام درجه یک تلاش می‌کنند در روز نصب سنگ، بر سر مزار حاضر باشند. گروهی دیگر ترجیح می‌دهند این کار را تا پیش از چهلم به تعویق بیندازند تا در کنار برگزاری مراسم یادبود، از سنگ جدید نیز رونمایی کنند. از آن پس، سنگ مزار به نشانی مشخص برای یافتن محل دفن تبدیل می‌شود.
اما در کنار این کارکردها، بازار سنگ قبر نیز شکل دیگری از هزینه‌های پس از مرگ را پیش روی خانواده‌ها می‌گذارد بازاری که در آن از سنگ‌های ساده چند ۱۰ میلیون تومانی تا مزارهای چند میلیارد تومانی عرضه می‌شود. در چنین شرایطی، این پرسش مطرح است که آیا احترام به متوفی الزاما باید با انتخاب سنگی گران‌قیمت و پرزرق‌وبرق همراه باشد یا می‌توان معنای یادبود را از هزینه‌های سنگین و رقابت در تجمل جدا کرد؟
روزنامه «آگاه» به بررسی بازار فروش سنگ مزار پرداخته است. در این بررسی مشخص شده قیمت‌ها با توجه به جنس سنگ، ضخامت، کیفیت، نوع فرآوری و میزان کار انجام‌شده روی هر سنگ متفاوت است. فروشندگان سنگ قبر نیز از وجود طیف گسترده‌ای از محصولات خبر می‌دهند از سنگ‌های ساده و هم‌سطح گرفته تا سنگ‌های وارداتی، منبت‌کاری‌شده و دارای تندیس و نورپردازی.
یکی از فروشندگان سنگ مزار در گفت‌وگو با «آگاه» با اشاره به قیمت سنگ‌های جدید گفت: قیمت سنگ قبرهای جدید از ۲۵ میلیون تومان آغاز می‌شود. سنگ مشکی تویسرکان و سنگ برزیلی از جمله سنگ‌های گران‌قیمت بازار هستند. برخی فروشندگان، سنگ‌های معمولی را با رنگ مشکی عرضه می‌کنند و آنها را به جای سنگ برزیلی می‌فروشند در حالی که سنگ برزیلی وارداتی است و ما کیفیت آن را تضمین می‌کنیم تا دچار خط افتادگی یا شکستگی نشود.
وی درباره قیمت سنگ تویسرکان توضیح داد: قیمت این سنگ از ۶۰ میلیون تومان به بالا آغاز می‌شود. سنگ‌های برزیلی نیز با توجه به ضخامت، قیمت متفاوتی دارند به‌طوری که سنگ با ضخامت سه سانتی‌متر حدود ۶۰ میلیون تومان، ضخامت چهار سانتی‌متر حدود ۸۰ میلیون تومان و ضخامت ۶ سانتی‌متر از ۱۰۰ میلیون تومان به بالا قیمت دارد. البته مدل‌ها و میزان کار اجراشده روی این سنگ‌ها نیز در قیمت نهایی موثر است.
فروشنده دیگری نیز که در فضای مجازی اقدام به تبلیغ سنگ قبرهای متنوع کرده با اشاره به وجود سنگ‌های ساده‌تر در بازار گفت: سنگ قبر ساده از ۱۶ میلیون تومان به بالا عرضه می‌شود. این نوع سنگ، مشکی درجه سه و هم‌سطح است و برای خانواده‌هایی که قصد خرید سنگ با هزینه کمتر دارند، قابل انتخاب است. وی درباره سنگ‌های گران‌قیمت‌تر اظهار کرد: سنگ تویسرکان شمش با ضخامت ۱۰ سانتی‌متر ممکن است بین ۵۵۰ تا ۶۰۰ میلیون تومان قیمت داشته باشد. همچنین سنگ‌هایی در بازار وجود دارند که قیمت آنها از یک میلیارد تا پنج میلیارد تومان است.
این فروشنده با اشاره به سفارش‌های خاص خانواده‌ها گفت: برخی مشتریان درخواست ساخت تندیس یا مجسمه متوفی را در کنار سنگ مزار دارند که در این صورت، مجسمه نیز وزن قابل توجهی خواهد داشت. به‌تازگی سنگ مزاری فاخر طراحی کردیم که مطابق سلیقه فرزندان متوفی، امکانات نورپردازی نیز داشت. به گفته این فروشنده، سنگ‌های گران‌قیمت ممکن است از جنس مرمر یا زال مشکی باشند و با برجسته‌کاری، منبت‌کاری و مجسمه همراه شوند. در برخی از این سفارش‌ها از سنگ یک تکه استفاده می‌شود و اجرای منبت‌کاری روی سنگ نیز هزینه نهایی را افزایش می‌دهد.
این اظهارات، تصویری از بازاری ارائه می‌کند که در آن انتخاب سنگ مزار دیگر صرفا به تامین یک نشانه برای محل دفن محدود نیست و گاهی به سفارش اثری سنگی با جزئیات هنری و امکانات تزئینی تبدیل می‌شود. البته که این امکانات تزئینی در سال‌های گذشته نیز وجود داشته است و در برخی از شهرستان‌ها سنگ مزار افراد در اقوام مختلف، متفاوت بوده است. مثلا در میان قوم بختیاری، سنگ مزارها معمولا شیرهای سنگی با نقوشی از کسب و کار متوفی است. این نوع سنگ قبرها نه به دلیل تجمل‌گرایی بلکه یک سنت در میان اقوام بوده است.
اما سنگ قبرهایی که این روزها در حال فروش و البته تبلیغ هستند بیشتر به افزایش روحیه تجمل‌گرایی خانواده‌ها کمک می‌کند. با این حال با وجود تنوع محصولات و سلیقه خانواده‌ها، انتخاب سنگ مزار در آرامستان‌ها به خصوص آرامستان‌های بزرگی مانند بهشت زهرای تهران کاملا آزاد نیست. هر آرامستان با توجه به ساختار قطعات، شرایط زمین، ضوابط اجرایی و ملاحظات مربوط به نگهداری، مقررات خاصی برای ابعاد، ارتفاع و تزئینات سنگ قبر دارد.
دعوت به بازنگری و پیشنهاد در اولویت‌ها
بسیاری از خانواده‌ها در روزهای پس از فوت، با مجموعه‌ای از هزینه‌ها روبه‌رو هستند هزینه‌های خاکسپاری، مراسم، پذیرایی، رفت‌وآمد و دیگر مخارجی که در شرایط دشوار عاطفی و اقتصادی بر آنها تحمیل می‌شود. در چنین وضعیتی، انتخاب سنگی گران‌قیمت ممکن است برای برخی خانواده‌ها به یک انتظار اجتماعی تبدیل شود انتظاری که نه لزوما از خواسته متوفی، بلکه از تصور بازماندگان درباره میزان احترام و شان او ناشی می‌شود.
در حالی که سنگ مزار، هر اندازه هم گران‌قیمت و پرکار باشد، نمی‌تواند جای خالی حضور و محبت در دوران زندگی را پر کند. اگر قرار است یاد و نام متوفی گرامی داشته شود، رسیدگی به نیازهای او در زمان حیات، توجه به خواسته‌هایش و حفظ حرمت و آرامش او در زندگی، نمی‌تواند در برابر یک یادبود سنگی پرهزینه به حاشیه برود. از سوی دیگر، همه خانواده‌ها توان خرید سنگ مزار مناسب را ندارند. در برخی موارد، سنگ مزار افراد شکسته، فرسوده یا نوشته‌های آن به‌مرور زمان محو شده است مزارهایی که ممکن است وارث یا فردی برای رسیدگی مستمر به آنها وجود نداشته باشد. در چنین شرایطی، هزینه‌ای که برای افزایش تجمل یک مزار صرف می‌شود، می‌تواند در قالب یک اقدام خیرخواهانه به مرمت و خواناسازی سنگ مزارهای آسیب‌دیده یا بی‌رسیدگی اختصاص یابد.
این پیشنهاد به معنای نادیده گرفتن حق خانواده‌ها برای انتخاب سنگ مزار یا منع آنان از انجام آیین‌های سوگواری نیست بلکه دعوتی به بازنگری در اولویت‌هاست. چه‌بسا یک سنگ ساده و خوانا، همراه با حفظ نظافت و رسیدگی به مزار، همان کارکرد یادبود را داشته باشد که یک سنگ چندصد میلیون تومانی یا چند میلیارد تومانی دارد. در واقع، اگر هدف از سنگ مزار زنده نگه داشتن نام و خاطره متوفی است، این هدف را می‌توان با انتخابی متناسب با توان اقتصادی خانواده و پرهیز از رقابت در تجمل نیز محقق کرد.
یادبود را از تجمل جدا کنیم
مراسم سوگواری بخشی از فرهنگ اجتماعی و خانوادگی ایرانیان است و سنگ مزار نیز در این فرهنگ جایگاهی شناخته‌شده دارد. خانواده‌ها با حضور بر سر مزار، قرائت دعا، خیرات و یادآوری خاطرات عزیزانشان، پیوند عاطفی خود را با فرد درگذشته حفظ می‌کنند. اما این پیوند الزاما به نوع سنگ، ارتفاع مزار، تعداد تزئینات یا مبلغ پرداخت‌شده برای آن وابسته نیست.
چهلم، سالگرد و دیگر مناسبت‌های یادبود می‌توانند به جای آنکه به میدان افزایش هزینه‌ها تبدیل شوند، فرصتی برای همدلی، کمک به نیازمندان و انجام کارهای خیر به نیت متوفی باشند. در کنار آن، خانواده‌ها می‌توانند با انتخاب سنگی ساده، متناسب با ضوابط آرامستان و توان مالی خود، نشانی آبرومند و ماندگار برای مزار عزیزشان فراهم کنند. یکی از فروشندگان سنگ قبر می‌گفت که فرزند متوفی تنها برای اینکه در زمان سالمندی پدرش کنار او نبوده برای جبران سنگ قبر گران‌قیمت سفارش داده است.
این در حالی است که پدر او در ایران هیچ وارث دیگری جز او که در خارج از کشور زندگی می‌کند ندارد که حتی سر قبر او رفته و فاتحه‌ای بخواند. با این حال برایش از سنگ گرانیت سبز جنگلی با حجاری سنگین سفارش داده است. شاید زمان آن رسیده باشد که در فرهنگ سوگواری، به جای سنجیدن میزان علاقه به متوفی با قیمت سنگ مزار، به کیفیت رابطه‌ای توجه کنیم که در زمان حیات با او داشته‌ایم زیرا آنچه از یک انسان باقی می‌ماند، تنها نام حک‌شده بر سنگ نیست، بلکه خاطره رفتار، محبت و اثری است که در زندگی دیگران بر جای گذاشته است.
دلیل تعویق نصب سنگ مزار تا روز چهلم
در بخشی از فرهنگ سوگواری ایرانی، نصب سنگ مزار تا پیش از چهلم یا همزمان با این مناسبت به تعویق می‌افتد. برای برخی خانواده‌ها، چهلم صرفا پایان یک دوره از مراسم سوگواری نیست، بلکه فرصتی برای گردهمایی دوباره اقوام و دوستان، تجدید همدلی و گرامیداشت یاد متوفی است. در برخی باورهای معنوی نیز چهلمین روز پس از مرگ جایگاه ویژه‌ای دارد و برگزاری مراسم، دعا و خیرات در این روز، به‌عنوان اقدامی برای آرامش و آمرزش درگذشته تلقی می‌شود. از این منظر، نصب سنگ مزار پس از چهلم می‌تواند نشانه‌ای از تکمیل آیین‌های یادبود و تعیین مکانی مشخص برای زیارت و دعا باشد.
در کنار این دلایل فرهنگی و اعتقادی، ملاحظات فیزیکی زمین نیز در زمان نصب سنگ اهمیت دارد. پس از خاکسپاری، خاک محل دفن ممکن است بر اثر وزن خاک تازه، تغییرات رطوبتی و فرآیندهای طبیعی دچار نشست شود. نصب زودهنگام سنگ، به‌ویژه در صورت آماده نبودن بستر، می‌تواند احتمال کج شدن، ناپایداری یا آسیب به آن را افزایش دهد. البته چهلم یک زمان علمی و قطعی برای تثبیت کامل خاک نیست و زمان مناسب نصب باید با توجه به شرایط زمین و مقررات آرامستان تعیین شود. در مواردی که نصب سنـــــگ دائمی بـــــه تعویـــــق می‌افتد، استــــــــفاده از نشانــــگر موقــت و کــــــــــم‌هزینه می‌تــــــــواند به شناسایی محل دفن کمک کند.
قوانین نصب سنگ در بهشت زهرا(س)
در بهشت زهرای تهران خانواده‌ها هنگام سفارش سنگ باید ضوابط مربوط به قطعه محل دفن را در نظر بگیرند زیرا سنگی که در یک قطعه امکان نصب دارد، ممکن است در قطعه‌ای دیگر مجاز نباشد. بر اساس ضوابط اعلام‌شده؛ نصب نیمکت، پایه چراغ، کتیبه سنگ قبر و گلدان در هر شکل و اندازه در قطعات ممنوع است. دلیل این محدودیت، جلوگیری از آسیب به قطعات، نشست زمین و در نهایت شکستن سنگ‌ها عنوان شده است. ساخت باغچه نیز مجاز نیست.
چاپ تصویر بانوان باید با رعایت موازین اعلام‌شده انجام شود به این معنا که تصویر انتخابی باید دارای چهره ساده، بدون آرایش و با حجاب کامل باشد. در غیر این صورت، اجازه نصب سنگ صادر نخواهد شد. حکاکی اسماء جلاله و آیات قرآن روی سنگ مزار ممنوع است. دلیل این ممنوعیت آن است که سنگ در سطح زمین قرار می‌گیرد و ممکن است افراد ناخواسته روی آن قدم بگذارند و این موضوع موجب هتک حرمت شود.
ضوابط ابعاد سنگ نیز با توجه به نوع قبر و محل قرارگیری آن متفاوت است:
برای قبور یک طبقه، ابعاد سنگ باید ۱۰۰ در ۵۰ سانتی‌متر باشد.
برای قبور دوطبقه و سه‌طبقه در فاز یک و فاز سه، ابعاد تعیین‌شده ۱۸۰ در ۶۰ سانتی‌متر است.
در قطعات ۹۶، ۹۹، ۱۰۵ و ۱۰۶ به دلیل شکل خاص قطعه، عرض سنگ باید ۵۰ سانتی‌متر باشد.
در فاز دو، شامل قطعات ۲۰۰ تا ۲۵۸، ابعاد سنگ قبور دوطبقه باید ۱۶۰ در ۵۰ سانتی‌متر باشد.
در قطعات فاز دو و سه، از قطعه ۳۰۰ به بالا، سنگ‌ها باید هم‌سطح نصب شوند و استفاده از تزئینات اضافی و ارتفاع غیرمجاز است. تنها قرنیز تا حداکثر ۱۰ سانتی‌متر امکان‌پذیر خواهد بود.
در قطعات یک تا ۱۱۲، نصب سنگ با قرنیز ۱۰ سانتی‌متری با صدور مجوز سازمان بهشت زهرا(س) امکان‌پذیر است، اما ارتفاع بیش از این میزان غیرقانونی محسوب می‌شود.
در صورت رعایت نکردن ابعاد، ابتدا موضوع به وارث متوفی اعلام می‌شود و اگر اصلاحی صورت نگیرد، سنگ مورد نظر توقیف خواهد شد.
