بعد از هر مراسم عمومی، گوشه و کنار خیابان‌ها و جوی‌های آب، پر می‌شود از ظروف یک‌بارمصرف. بعد از مهمانی‌ها و دورهمی‌های خانوادگی، یک کیسه زباله پر از این ظروف، از خانه بیرون می‌رود. حتی در بسیاری از ادارات و سازمان‌های دولتی هم از ظروف یکبار مصرف، بیشتر از گذشته استفاده می‌شود، درحالی که این کار هم از لحاظ هزینه و هم به دلایل زیست‌محیطی، منطقی نیست.
به گزارش سلامت نیوز به نقل از اطلاعات، استفاده از ظروف یکبار مصرف، هم از لحاظ هزینه و هم به دلایل زیست‌محیطی، منطقی نیست
بعد از هر مراسم عمومی، گوشه و کنار خیابان‌ها و جوی‌های آب، پر می‌شود از ظروف یک‌بارمصرف. بعد از مهمانی‌ها و دورهمی‌های خانوادگی، یک کیسه زباله پر از این ظروف، از خانه بیرون می‌رود. حتی در بسیاری از ادارات و سازمان‌های دولتی هم از ظروف یکبار مصرف، بیشتر از گذشته استفاده می‌شود، درحالی که این کار هم از لحاظ هزینه و هم به دلایل زیست‌محیطی، منطقی نیست.
برای مدیریت این موضوع چه راهکارهایی وجود دارد؟
لزوم فرهنگ‌سازی برای رستوران‌ها
محمدرضا برزگر، رئیس سازمان مدیریت پسماند شهرداری یزد می‌گوید: تفکیک این نوع ظروف از دیگر انواع پلاستیک‌ها یکی از چالش‌های اصلی بازیافت در شهرهاست؛ بسیاری از ظروف فومی و یونولیتی از ترکیباتی ساخته می‌شوند که در کشور، هنوز تکنولوژی بازیافت مؤثری برای آن‌ها وجود ندارد. آلودگی باقی‌مانده موادغذایی در این ظروف نیز فرآیند تفکیک و بازیافت را دشوارتر می‌کند، بنابراین حجم زیادی از این مواد به چرخه دفن زباله منتقل می‌شود.
وی می‌افزاید: در سال‌های اخیر موضوع کاهش مصرف ظروف یک‌بارمصرف پلاستیکی در اولویت‌های نظارتی و آموزشی سازمان مدیریت پسماند قرار گرفته است؛ نظارت‌های دوره‌ای و برنامه‌های آموزشی با هدف تشویق واحدهای صنفی به استفاده از ظروف سازگارتر با محیط زیست در حال اجراست.
برزگر اضافه می‌کند: رستوران‌ها و مراکز تهیه غذا به‌ویژه در نقاط پرتردد، طی بازدیدها و جلسات توجیهی با پیامدهای زیست‌محیطی ظروف فومی و یونولیتی آشنا می‌شوند و از آنان خواسته می‌شود به سمت استفاده از ظروف قابل بازیافت یا ظروف چندبارمصرف قابل شست‌وشو حرکت کنند. این رویکرد بیشتر بر پایه فرهنگ‌سازی استوار است اما به‌تدریج زمینه را برای سیاست‌گذاری‌های دقیق‌تر فراهم می‌کند.
بهترین گزینه، استفاده از ظروف شخصی
برزگر معتقد است تا زمانی که تولیدکنندگان داخلی به سمت استفاده از مواد با منشأ کاملا گیاهی و قابل‌تجزیه واقعی حرکت نکنند و چرخه کامل مدیریت این محصولات شکل نگیرد، کاهش مصرف از مبدأ و استفاده از ظروف شخصی، همچنان بهترین و کم‌خطرترین گزینه برای شهروندان است.
وی می‌افزاید: در حال حاضر آمار دقیق و تفکیک‌شده‌ای از میزان زباله‌های پلاستیکی ناشی از غذاهای آماده و بیرون‌بر در شهر یزد وجود ندارد. این نوع پسماند به‌عنوان بخشی از پسماند خشک شهری ثبت شده است و به‌طور مستقل پایش نمی‌شود؛ با این حال براساس مشاهدات میدانی، تعداد بالای واحدهای تهیه غذا، کترینگ‌ها و سفارش‌های بیرون‌بر می‌توان گفت روزانه چندین تن از پسماندهای پلاستیکی شهر یزد به ظروف، درپوش‌ها، قاشق و چنگال‌های یک‌بارمصرف مرتبط با غذاهای آماده اختصاص دارد. این عدد در فصل‌های پرمصرف به‌ویژه تابستان، افزایش محسوسی پیدا می‌کند.
تفکیک ظروف فومی و یونولیتی از پسماند تر
بخش محدودی از پلاستیک‌های مرتبط با غذاهای آماده که تمیز (بدون باقی‌مانده غذا) و دارای ارزش اقتصادی باشد، قابلیت بازیافت دارد.
برزگر با بیان این موضوع می‌گوید: ظروف پلاستیک قابل بازیافتی که وارد پسماندهای تر شده و آلوده شوند، حتی اگر در کارخانه پردازش پسماند شهرداری یزد جدا شوند، کیفیت بازیافت نخواهند داشت. بنابراین بهتر است این پسماندها در مبدأ تفکیک شده و با پسماند تر مخلوط نشوند؛ به‌ویژه ظروف فومی و یونولیتی که عملا غیرقابل بازیافت هستند و مستقیما وارد فرآیند دفن می‌شوند.
رئیس سازمان مدیریت پسماند شهرداری یزد تأکید می‌کند: برآوردهای میدانی نشان می‌دهد که بیش از نیمی از زباله‌های پلاستیکی مرتبط با غذاهای آماده در یزد دفن می‌شود و فقط درصد محدودی از آن‌ها پس از تفکیک به چرخه بازیافت راه پیدا می‌کند.
خطرات پسماندهای پلاستیکی
مهدی ملکوتی، رئیس اداره مدیریت زیست‌محیطی آب، خاک و پسماند اداره کل حفاظت محیط زیست استان یزد می‌گوید: در خصوص تجزیه‌پذیری پسماندهای پلاستیکی نگرانی‌های جدی وجود دارد. مطالعات، نشان‌دهنده وجود آلاینده‌های نوظهور نظیر میکروپلاستیک‌ها در خاک‌ها و محصولات کشاورزی است. میکروپلاستیک‌ها ذرات پلاستیکی کوچکتر از ۵ میلی‌متر هستند که یا به صورت اولیه در این ابعاد تولید می‌شوند یا در اثر تخریب و خردشدگی پسماندهای پلاستیکی بزرگتر در محیط شکل می‌گیرند. این ذرات به دلیل وزن کم، پایداری بالا و مقاومت در برابر تجزیه زیستی به راحتی در خاک تجمع می‌یابند و می‌توانند برای سال‌ها در محیط باقی بمانند.
وی توضیح می‌دهد: منابع اصلی میکروپلاستیک‌ها در مناطق شهری و صنعتی، شامل تجزیه پسماندهای پلاستیکی رهاشده در محیط، الیاف مصنوعی حاصل از شست‌وشوی منسوجات، سایش لاستیک خودروها در جاده‌ها، لجن فاضلاب و استفاده از آن در اراضی کشاورزی، صنایع بسته‌بندی، تولید پلاستیک و فعالیت‌های صنعتی وابسته است.
به گفته ملکوتی، میکروپلاستیک‌ها به راحتی توسط موجودات زنده بلعیده می‌شوند، می‌توانند به‌عنوان حامل عناصر سنگین و آلاینده‌های آلی پایدار عمل کنند و در انتقال این ترکیبات، نقش تشدیدکننده داشته باشند؛ همچنین در خاک‌های مناطق خشک به دلیل فرسایش بادی می‌توانند دوباره وارد چرخه انتقال شده و در گستره وسیع‌تری پراکنده شوند.
این مقام مسئول می‌افزاید: مطالعات نشان داده‌اند که میکروپلاستیک‌ها می‌توانند موجب التهاب بافتی، اختلالات گوارشی، استرس اکسیداتیو و حتی تغییر در ترکیب میکروبیوم خاک شوند. علاوه بر این، سطح ویژه بالای آن‌ها امکان جذب فلزات سنگین و ترکیبات آلی سمی را فراهم می‌کند و بدین ترتیب به عنوان مخازن متحرک آلودگی عمل می‌کنند.
ترکیبات خطرناک
دکتر الهام خلیلی، دکترای تخصصی بهداشت و ایمنی موادغذایی و عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی شهید صدوقی یزد نیز درباره زیان‌های ظروف پلاستیکی برای زندگی انسان می‌گوید: علاوه بر ماهیت تجربه‌ناپذیری پلاستیک‌ها، این ظروف حاوی ترکیبات خطرناکی همانند فتالات‌ها و بیسفنول هستند که می‌توانند منجر به اختلال در غدد درون‌ریز، تولیدمثل و مشکلات رشد و نمو شوند. از سوی دیگر پلاستیک‌ها می‌توانند تحت شرایط مختلف همانند دمای بالا، سایش‌های فیزیکی و تابش نور خورشید به ذرات ریزی در اندازه ۵ میلی‌متر بهنام میکروپلاستیک تبدیل شوند. با شناسایی وجود ذرات میکروپلاستیک در جفت انسان، نگرانی‌ها در مورد حضور این مواد در بدن انسان افزایش یافته است.
به گفته او، ذرات میکروپلاستیک علاوه بر مضرات ذکرشده می‌توانند حاوی آلاینده‌های شیمیایی مختلف مانند فلزات سنگین، آفت‌کش‌ها و ناقل‌های میکروبی باشند؛ بنابراین، انتخاب مناسب ظروف در تماس موادغذایی، با توجه به اثبات مهاجرت ذرات میکروپلاستیک به موادغذایی، بسیار اهمیت دارد.
خلیلی می‌افزاید: به منظور انتخاب مناسب ظروف پلاستیکی باید به نکاتی مانند مثلث بازیافت و کدهای آن و نشان استاندارد ملی ایران توجه شود. مثلث بازیافت از سه فلش و عددی درون آن تشکیل شده که هر کد نماینده یک پلیمر است که می‌تواند برای ماده غذایی خاص استفاده شود؛ برای مثال کد ۱ برای پلاستیک‌ها یا جنس پلی‌اتیلن ترفتالات (pet) بوده که فقط برای موادغذایی سرد و یک‌بارمصرف، آب معدنی و نوشابه طراحی شده است. کد ۲ نشان‌دهنده پلی‌اتیلن با چگالی بالا بوده که برای بسته‌بندی ماست و کره، قابل‌استفاده است. کد ۵ پلاستیک‌هایی از جنس پلی‌پیلن است که نسبت به سایرین مقاومت حرارتی بهتری داشته و برای موادغذایی گرم قابل‌استفاده است. کد ۶ پلیمرهای پلی‌استایرن هستند که برای ظروف فومی یک‌بارمصرف و لیوان‌های شفاف استفاده می‌شود و نباید در تماس با مواد غذایی و نوشیدنی گرم استفاده شود.
این کارشناس تأکید می‌کند: با توجه به موارد ذکرشده، توجه به کدهای مثلث بازیافت، ملزم کردن رستوران‌ها به رعایت قوانین و استانداردهای موجود و جایگزینی ظروف پلاستیکی با ظروف آلومینیومی می‌تواند خطرات ناشی از استفاده از میکروپلاستیک‌ها را کاهش دهد.
