قم- رئیس اندیشکده مطالعات انقلاب با تشریح ۱۳ اصل عقلانیت انتقادی تأکید کرد: نقد آگاهانه، مستند و اصلاح‌گرانه با هدف رفع آسیب‌ها و تقویت همبستگی اجتماعی، ضرورتی برای تقویت سرمایه اجتماعی است.
به گزارش خبرنگار مهر، حجت‌الاسلام والمسلمین محسن مهاجرنیا صبح پنجشنبه در دوازدهمین جلسه از شانزدهمین دوره سلسله کرسی‌های آزاداندیشی با موضوع عقلانیت دینی؛ از اندیشه تا حکمرانی، به بررسی جایگاه نقد و انتقاد در منظومه فکری اسلام پرداخت و بر ضرورت فاصله گرفتن از رویکردهای تخریبی و حرکت به سمت عقلانیت انتقادی اصلاح‌محور تأکید کرد.
رئیس اندیشکده مطالعات انقلاب اسلامی طلوع مهر در تبیین مبانی عقلانیت انتقادی اظهار کرد: افراد در مواجهه با شرایط موجود جامعه و نظام سیاسی، معمولاً سه نوع واکنش از خود نشان می‌دهند که شامل حمایت و تأیید، انتقاد و مخالفت یا سکوت و بی‌طرفی است.
وی افزود: هیچ‌یک از این شیوه‌های مواجهه را نمی‌توان بدون در نظر گرفتن شرایط و مقتضیات اجتماعی، به‌طور مطلق عقلانی یا غیرعقلانی دانست، بلکه نوع واکنش و انگیزه‌ها و پیامدهای آن در ارزیابی عقلانیت هر کنش اهمیت دارد.
مهاجرنیا با اشاره به جایگاه تکلیف‌مداری در منطق دینی نقد تصریح کرد: انتقاد در چارچوب آموزه‌های اسلامی باید مستند به حجت شرعی و احساس مسئولیت دینی باشد و نمی‌توان هرگونه مخالفت با یک رفتار، تصمیم یا اندیشه را اقدامی موجه و قابل دفاع تلقی کرد.
انتقاد باید به اصلاح منتهی شود
این استاد حوزه و دانشگاه، امر به معروف و نهی از منکر را از مبانی شرعی انتقاد دانست و گفت: اجرای این فریضه مستلزم رعایت شرایطی همچون شناخت و احراز منکر، احتمال تأثیرگذاری و اطمینان از نبود پیامدهای منفی و مفسده‌آمیز است.
وی خاطرنشان کرد: فردی که در جایگاه منتقد قرار می‌گیرد، باید پیش از هرگونه موضع‌گیری، شناخت کافی از موضوع، شرایط حاکم بر آن و نتایج احتمالی اقدام خود داشته باشد، زیرا انتقاد بدون آگاهی و ارزیابی پیامدها نمی‌تواند با منطق عقلانیت دینی سازگار باشد.
رئیس اندیشکده مطالعات انقلاب اسلامی طلوع مهر با تفکیک میان نقد سازنده و رفتارهای تخریبی بیان کرد: هدف از انتقاد دینی، تخریب شخصیت افراد، تسویه‌حساب‌های سیاسی و جناحی یا تضعیف بنیان‌های اجتماعی نیست، بلکه باید اصلاح رفتارها، بازنگری در رویه‌ها، رفع آسیب‌ها و کمک به افزایش کارآمدی جامعه را دنبال کند.
مهاجرنیا تأکید کرد: ارزش انتقاد به صرف بیان مخالفت نیست، بلکه باید دید این اقدام تا چه اندازه در شناسایی مشکلات و ارائه مسیر اصلاحی مؤثر است، چراکه نقدی که تنها به تخریب و سیاه‌نمایی منتهی شود، از هدف اصلی خود فاصله گرفته است.
سیزده اصل برای نقد مسئولانه تبیین شد
وی در ادامه با تشریح شاخص‌های عقلانیت انتقادی، سیزده اصل را به‌عنوان چارچوبی برای شکل‌گیری فرهنگ نقد اصلاح‌گرانه برشمرد و نخستین اصل را برخورداری از رویکرد سازنده عنوان کرد.
این استاد حوزه و دانشگاه توضیح داد: منتقد باید پیش از ورود به عرصه نقد، هدف خود را به‌روشنی مشخص کند و بداند که قرار است کدام مشکل را برطرف کند، زیرا صرف انتقاد کردن به‌تنهایی دستاورد محسوب نمی‌شود و اهمیت اصلی در انتخاب موضوع درست و شیوه متناسب با مسئله است.
وی تعهد و دلسوزی را دومین اصل دانست و افزود: کسی که از موضع انتقاد سخن می‌گوید، باید نسبت به سرنوشت جامعه احساس مسئولیت داشته باشد و پیش از انتخاب شیوه مواجهه، ابعاد موضوع را بررسی کند، چراکه گاهی بیان مستقیم انتقاد نه‌تنها به اصلاح منجر نمی‌شود، بلکه می‌تواند نتیجه‌ای معکوس به دنبال داشته باشد.
مهاجرنیا حق‌طلبی و حقیقت‌جویی را سومین مؤلفه معرفی کرد و گفت: انتقاد نباید پوششی برای مچ‌گیری، تعصبات جناحی یا تخریب جریان‌های رقیب باشد، بلکه باید بر مبنای کشف حقیقت، عدالت‌خواهی و مقابله با ظلم شکل بگیرد.
وی با اشاره به چهارمین اصل، یعنی اصلاح‌گری، خاطرنشان کرد: فلسفه اصلی نقد در آموزه‌های دینی، برطرف کردن نارسایی‌ها و اصلاح وضعیت موجود است و منتقد باید همانند پزشکی که برای درمان بیمار تلاش می‌کند، ابتدا مشکل را به‌درستی تشخیص دهد و سپس برای رفع آن راهکار مناسب ارائه کند.
رئیس اندیشکده مطالعات انقلاب اسلامی طلوع مهر، فروتنی و خودنگری را پنجمین اصل عقلانیت انتقادی برشمرد و اظهار کرد: فرد منتقد نباید خود را مصون از خطا بداند یا در جایگاهی قرار دهد که گویی تنها دیگران نیازمند اصلاح هستند، بلکه باید همان‌گونه که رفتار و عملکرد دیگران را ارزیابی می‌کند، آمادگی پذیرش نقد درباره خود را نیز داشته باشد.
نقد باید با شفافیت و آگاهی همراه باشد
مهاجرنیا شفافیت و پاسخگویی را ششمین اصل مورد تأکید در فرهنگ انتقاد دانست و افزود: منتقد باید مواضع و ادعاهای خود را به‌صورت روشن بیان کند و در برابر آثار و پیامدهای سخنان و رفتارهایش نیز مسئولیت‌پذیر باشد.
وی آگاهی‌بخشی را هفتمین اصل معرفی کرد و گفت: در منطق امر به معروف و نهی از منکر، صرف تذکر دادن کافی نیست، بلکه باید شرایطی فراهم شود که مخاطب نسبت به موضوع شناخت پیدا کند و زمینه لازم برای اصلاح رفتار در او شکل بگیرد.
این استاد حوزه و دانشگاه با تأکید بر ضرورت صیانت از انسجام اجتماعی، وحدت‌سازی و همبستگی را هشتمین اصل عقلانیت انتقادی عنوان کرد و اظهار داشت: انتقاد نباید به عاملی برای گسترش اختلافات و ایجاد شکاف در جامعه تبدیل شود.
وی ادامه داد: چنانچه شیوه‌ای از انتقاد به جای برطرف کردن یک آسیب، زمینه بروز مشکل و منکری بزرگ‌تر را فراهم کند، نمی‌توان آن را منطبق با منطق عقلانیت دینی دانست، از این رو توجه به آثار اجتماعی و پیامدهای هر اقدام انتقادی ضرورت دارد.
مهاجرنیا مسئولیت‌پذیری و مشارکت‌جویی را نهمین اصل برشمرد و تصریح کرد: انتقاد باید زمینه‌ساز مشارکت عمومی در اصلاح جامعه و گسترش فرهنگ مسئولیت‌پذیری باشد، به‌گونه‌ای که منتقد تنها به بیان یک ایراد بسنده نکند، بلکه شیوه‌ای از رفتار و مواجهه را ارائه دهد که قابلیت الگوبرداری داشته باشد.
وی برای تبیین این موضوع به روایت وضو گرفتن امام حسن و امام حسین(ع) در حضور فردی اشاره کرد که وضوی صحیح را نمی‌دانست و افزود: آن دو امام با انتخاب روشی غیرمستقیم و اخلاقی، بدون مواجهه تحقیرآمیز با آن فرد، زمینه آگاهی و اصلاح اشتباه او را فراهم کردند.
امید و واقع‌بینی در مسیر اصلاح ضروری است
رئیس اندیشکده مطالعات انقلاب اسلامی طلوع مهر، امیدبخشی و اعتمادآفرینی را دهمین اصل دانست و خاطرنشان کرد: وجود مشکلات و ناکامی‌ها نباید به معنای بسته شدن مسیر اصلاح و از بین رفتن امید به آینده تلقی شود.
وی افزود: در کنار شناسایی ضعف‌ها و آسیب‌ها، باید ظرفیت‌های موجود، دستاوردها و تجربه‌های موفق نیز مورد توجه قرار گیرد تا با تقویت امید اجتماعی، زمینه مشارکت مردم در بهبود شرایط فراهم شود.
مهاجرنیا یازدهمین اصل را زمینه‌مندی و زمان‌آگاهی عنوان کرد و گفت: نقد و انتقاد نمی‌تواند بدون توجه به شرایط واقعی جامعه و به‌صورت انتزاعی انجام شود، بلکه منتقد باید اقتضائات سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی هر موقعیت را بشناسد و متناسب با آن موضع‌گیری کند.
وی در تشریح دوازدهمین اصل، بر ضرورت روشمندی انتقاد بر پایه منطق، استدلال و شواهد تأکید کرد و اظهار داشت: طرح انتقاد بدون سند و مدرک و تکیه بر شایعات یا اطلاعات تأییدنشده منتشرشده در فضای مجازی، با مبانی عقلانیت دینی همخوانی ندارد.
این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به ضرورت رعایت انصاف در ارزیابی عملکرد اشخاص و جریان‌ها تصریح کرد: نسبت دادن اتهام به افراد و گروه‌ها نیازمند دلیل و حجت معتبر است و نمی‌توان بر اساس شنیده‌ها و داده‌های غیرمستند درباره دیگران قضاوت کرد.
وی در تبیین آخرین اصل، اقتدا به اسلام ناب را مبنای نهایی عقلانیت انتقادی دانست و تأکید کرد: تمامی ضوابط و شیوه‌های انتقاد و اجرای امر به معروف و نهی از منکر باید در چارچوب مبانی اسلام ناب و با توجه به اصول توحید، امامت و کرامت انسانی مورد توجه قرار گیرد.
مهاجرنیا افزود: امر به معروف و نهی از منکر از فروع دین به شمار می‌روند و نحوه اجرا و فهم این فرایض باید در راستای تقویت مبانی اعتقادی و نظام امامت باشد، نه آنکه به ابزاری برای تضعیف این مبانی تبدیل شود.
جامعه به فرهنگ نقد منصفانه نیاز دارد
رئیس اندیشکده مطالعات انقلاب اسلامی طلوع مهر در جمع‌بندی مباحث خود با اشاره به ضرورت بازنگری در شیوه‌های انتقاد در عرصه عمومی اظهار کرد: رواج برخی رویکردهای تخریبی و سیاه‌نمایانه در فضای سیاسی و اجتماعی، ضرورت تبیین مرز میان نقد اصلاح‌گرانه و رفتارهای آسیب‌زا را دوچندان کرده است.
وی خاطرنشان کرد: جامعه امروز بیش از هر زمان به عقلانیت انتقادی نیاز دارد؛ رویکردی که در آن انتقاد بر پایه آگاهی، تعهد، واقع‌بینی، انصاف و مسئولیت‌پذیری شکل بگیرد و از تعصب و هیجان‌زدگی فاصله داشته باشد.
مهاجرنیا تأکید کرد: نقد زمانی می‌تواند در مسیر تحقق اهداف دینی و اجتماعی قرار گیرد که به اصلاح امور، افزایش کارآمدی، تقویت اعتماد عمومی و تحکیم همبستگی اجتماعی کمک کند و به جای ایجاد اختلاف و تخریب، ظرفیت‌های جامعه را برای رفع مشکلات و حرکت در مسیر بهبود شرایط به کار گیرد.
