جای جشنوارههای موضوعی محیطزیستی خالی است؛ فرهنگسازی با سینما

مریم بحرالعلومی با تأکید بر ضرورت گسترش جشنوارههای موضوعی در ایران درباره ضرورت حمایت از تولید آثار مستقل و دغدغهمند صحبت کرد.
مریم بحرالعلومی نویسنده، کارگردان و پخشکننده بینالمللی سینما و داور دومین جشنواره ملی فیلم «آب به قیمت جان» در گفتگو با خبرنگار مهر درباره جایگاه جشنوارههای موضوعی در سینمای ایران و مقایسه آن با تجربههای بینالمللی عنوان کرد: موارد زیستمحیطی به دلیل اهمیت آن، نیاز به برگزاری جشنوارههای موضوعی دارد. مسائلی که بخشهای مختلفی را دربرمیگیرند؛ از آب که شاید یکی از مهمترین و حیاتیترین آنها باشد و با زندگی انسان ارتباط مستقیم دارد تا موضوعاتی مانند حیوانات، مصرف منابع طبیعی، کمبودها و مسائل مربوط به زیستبومها.
وی ادامه داد: در ایران تعداد جشنوارههایی که بهطور مشخص بر موضوعات محیطزیستی و زیستبومی تمرکز داشته باشند، بسیار محدود است. اگر بخواهیم نمونههای موجود را بشماریم، تعدادشان از انگشتان یک دست فراتر نمیرود. در حوزههایی مانند آب، اقوام و گردشگری رویدادهایی داشتهایم، اما جشنوارههای تخصصی که به شکل مشخص موضوعات محیطزیستی را دنبال کنند، چندان پرتعداد نیستند.
داور جشنواره «آب به قیمت جان» با اشاره به تجربه برگزاری جشنوارههای موضوعی در دیگر کشورها بیان کرد: در نقاط مختلف دنیا، چه کشورهایی که با مشکلات جدی محیطزیستی مواجهاند و چه کشورهایی که از منابع طبیعی غنی برخوردارند، جشنوارههای متعددی با محوریت موضوعات زیستمحیطی برگزار میشود. این رویدادها معمولاً با استانداردهای مشخص، تبلیغات گسترده و مشارکت بخشهای مختلف جامعه و نهادهای اصلی کشور همراه هستند.
بحرالعلومی با انتقاد از مخالفتهایی که گاهی با افزایش تعداد جشنوارهها در ایران مطرح میشود، افزود: واقعاً نمیدانم علت مخالفت با افزایش تعداد جشنوارهها چیست. این رویکرد با تجربهای که در عرصه بینالمللی میبینیم، همخوانی ندارد. جشنوارههای موضوعی میتوانند به کشف استعدادهای جدید کمک کنند و انگیزه فیلمسازان جوان و حتی افرادی را که سالها در این حرفه فعالیت کردهاند، برای ساخت آثار بهتر و تأثیرگذار افزایش دهند. از طرف دیگر، این رویدادها میتوانند در فضای اجتماعی نیز اثرگذار باشند و چرخه اقتصادی و حرفهای سینما را فعالتر کنند.
وی با اشاره به افزایش تعداد جشنوارهها در شهرهای مختلف کشور گفت: خوشبختانه در سالهای اخیر تعداد جشنوارهها در شهرهای خارج از تهران نیز بیشتر شده است. ما همچنان در حوزههای فرهنگی با مسائل و کمبودهایی روبهرو هستیم که نیاز به توجه و فرهنگسازی دارند. در سینمای کوتاه و مستند نیز با وجود ظرفیتها و تقاضای موجود، همچنان به بسترهای بیشتری برای عرضه و دیدهشدن آثار نیاز داریم.
وی اظهار کرد: من از موافقان برگزاری جشنوارههای موضوعی هستم و خوشحالم که در سالهای گذشته فرصت همراهی با برخی از این رویدادها را داشتهام. همچنان آمادگی دارم در حد توانم، چه بهعنوان فیلمساز و چه بهعنوان همکار و همراه، در این مسیر مشارکت کنم.
این نویسنده و کارگردان با اشاره به ضرورت افزایش استقبال عمومی از جشنواره «آب به قیمت جان» عنوان کرد: به نظرم این جشنواره ظرفیت بیشتری برای دیدهشدن دارد. در حال حاضر باید جمعیت بیشتری در فضای جشنواره حضور داشته باشند. محل برگزاری در مرکز شهر قرار دارد، دسترسی به آن دشوار نیست و فضای آن نیز ظرفیت میزبانی مخاطبان را دارد. بنابراین میتوان زمینه حضور و مشارکت تعداد بیشتری از مردم را فراهم کرد.
بحرالعلومی در پاسخ به پرسشی درباره تأثیر جشنوارههای موضوعی بر ایجاد دغدغه در میان فیلمسازان و شکلگیری تنوع در سینمای کوتاه، توضیح داد: قطعاً چنین اتفاقی ممکن است. فرض کنید کسی امسال صرفاً بهعنوان تماشاگر در جشنواره «آب به قیمت جان» شرکت کند یا برای همراهی با یکی از دوستانش به این رویداد بیاید. ممکن است همین حضور و مواجهه با فیلمها باعث شود به فکر ساخت اثری درباره آب برای دوره بعد بیفتد. این اتفاق میتواند نقطه آغاز یک تجربه فیلمسازی باشد.
وی تاکید کرد: بسیاری از فیلمسازان جوان به دنبال این هستند که بدانند آثارشان را در چه جشنوارههایی میتوانند ارائه کنند و کدام رویدادها با موضوع فیلمشان تناسب دارند. خود من نیز بارها با پرسشهایی از این دست روبهرو شدهام. بنابراین وجود جشنوارههای موضوعی میتواند برای فیلمسازان انگیزه ایجاد کند؛ اما این روند به یک رویکرد منسجم نیاز دارد.
وی ادامه داد: پیشنهاد من این است که جشنواره در کنار فراخوان دریافت آثار، فراخوان تولید موضوعی هم داشته باشد. میتوان از فیلمسازان خواست طرحها و فیلمنامههای خود را درباره موضوع آب ارائه کنند و گروهی کارشناسی نیز آنها را از نظر موضوعی بررسی کند. حتی حمایت مالی محدود هم میتواند انگیزهای برای فیلمسازان ایجاد کند. برای مثال، اگر مبلغی در حد ۵۰ یا ۱۰۰ میلیون تومان به تولید یک اثر اختصاص پیدا کند، ممکن است فیلمساز با انگیزه بیشتری طرح خود را ارائه دهد و وارد مرحله تولید شود.
بحرالعلومی با بیان اینکه این چرخه به همکاری مجموعههای مختلف نیاز دارد، گفت: باید همه دست به دست هم بدهند تا مسیر تولید، حمایت و نمایش آثار شکل بگیرد. امیدوارم چنین اتفاقی رخ دهد؛ البته این رویکرد نباید فقط به موضوع آب محدود بماند. موضوعات اجتماعی و محیطزیستی مختلفی وجود دارند که میتوانند دستمایه ساخت فیلم کوتاه داستانی، مستند یا انیمیشن قرار بگیرند.
وی با اشاره به مسئله ساخت فیلمهای سفارشی و تفاوت آن با تولید آثار موضوعی اظهار کرد: به نظرم یکی از مشکلاتی که در برخی سازمانها و نهادهای حامی تولید وجود دارد، این است که مرز میان فیلم سفارشی و فیلم موضوعی بهدرستی تعریف نشده است. این ۲ با یکدیگر تفاوت دارند و باید سازوکار تولید هرکدام مشخص باشد.
وی درباره تعریف فیلم سفارشی توضیح داد: فیلم سفارشی همانطور که از نامش پیداست، به سفارش یک فرد، سازمان، نهاد، ارگان یا حتی یک برند تجاری ساخته میشود. در این شرایط، سفارشدهنده موضوع و چارچوبی را تعیین میکند و نویسنده و کارگردان بر اساس آن اثر را تولید میکنند. اما در فیلم موضوعی، ماجرا متفاوت است. فیلمساز ممکن است دغدغهای درباره یک مسئله مشخص داشته باشد و بخواهد آن را دستمایه روایت خود قرار دهد. به همین دلیل پیشنهاد میکنم جشنوارهها فراخوان دریافت طرح و فیلمنامه منتشر کنند و در مسیر تولید آثار موضوعی نقش حمایتی داشته باشند.
این کارگردان با انتقاد از آمیختهشدن این ۲ مفهوم در فضای تولید سینمای ایران ادامه داد: متأسفانه چون این مرزبندی بهدرستی اتفاق نیفتاده، فیلم موضوعی و فیلم سفارشی با یکدیگر آمیخته شدهاند و همین مسئله به تولید آثار آسیب زده است. در نتیجه، گاهی به جای مواجهه با فیلمی که یک مسئله اجتماعی یا محیطزیستی را بهعنوان دغدغه اصلی خود انتخاب کرده، با اثری روبهرو میشویم که صرفاً بر اساس سفارش تولید شده است.
بحرالعلومی با اشاره به تأثیر این مسئله بر سینمای حرفهای ایران بیان کرد: این آسیب فقط به سینمای کوتاه و مستند محدود نمیشود و در سینمای بلند و حرفهای نیز آثار خودش را نشان داده است. موضوعات اجتماعی، سیاسی و محیطزیستی متعددی وجود دارند که میتوانند دستمایه اصلی فیلمها قرار بگیرند؛ اما چرا بسیاری از آنها به شکل جدی وارد جریان اصلی تولید نمیشوند؟ یکی از دلایل این وضعیت را باید در غلبه نگاه سفارشمحور بر تولید و کمرنگشدن دغدغه مستقل فیلمسازان جستجو کرد.
وی با تأکید بر ضرورت فراهمکردن امکان فعالیت برای هر دو گروه از فیلمسازان، گفت: امیدوارم این تعاریف برای نسلهای بعدی روشنتر شود. اگر فیلمسازی میخواهد اثری سفارشی تولید کند، باید بتواند این کار را انجام دهد و اگر فیلمساز دیگری دغدغهای موضوعی دارد، باید برای ساخت اثرش فرصت و حمایت داشته باشد. نباید مسیر به شکلی باشد که فیلمساز برای فعالیت حرفهای ناچار شود صرفاً سفارشهایی را بپذیرد که از سوی نهادها و سازمانها ارائه میشوند. باید امکان انتخاب و فعالیت مستقل نیز وجود داشته باشد.
بحرالعلومی در پایان درباره کیفیت آثار حاضر در این دوره بیان کرد: در جریان داوری آثار این دوره با فیلمهایی روبهرو شدیم که در نقاط دوردست کشور و در لوکیشنها و فضاهایی کمتر دیدهشده ساخته شده بودند. تماشای این آثار و مواجهه با دغدغهمندی فیلمسازان جوان واقعاً خوشحالکننده بود.







