شهید طهرانچی را نه فعالیت هستهای، که مدیریت تحولگرایش به شهادت رساند

رئیس مرکز نشر دانشگاه آزاد اسلامی گفت: شهید طهرانچی با تغییر رویکرد دانشگاه آزاد از کمیتگرایی به کیفیتمحوری، به دنبال تحول آموزش عالی و ارتقای جایگاه علمی کشور بود.
به گزارش خبرنگار مهر، همزمان با هفته کتاب و کتابخوانی، نشست «دانشمندی فراتر از امروز؛ بازخوانی نگاه تحولی شهید طهرانچی به حوزه کتاب و نشر» با حضور رائد فریدزاده، رئیس سازمان امور سینمایی و سمعی و بصری، و حمید افتخاری، مدیرکل سابق کتابخانهها و نشریات علمی و رئیس مرکز نشر دانشگاه آزاد اسلامی، در سرای اهل قلم خانه کتاب و ادبیات ایران برگزار شد.
رائد فریدزاده، رئیس سازمان امور سینمایی و سمعی و بصری، در نشست «بازخوانی نگاه تحولی شهید طهرانچی به حوزه کتاب و نشر» که در هشتمین روز هفته کتاب و کتابخوانی برگزار شد، اظهار کرد: شاید حضور من در این جلسه و سخن گفتن درباره شخصیت والای شهید طهرانچی چندان شایسته نباشد؛ چراکه حتماً فضلایی حضور دارند که میتوانند فصیحتر و دقیقتر درباره او صحبت کنند، اما با افتخار دعوت برای حضور در این نشست را پذیرفتم. به نظرم عنوانی که برای این نشست انتخاب شده، عنوان دقیقی است؛ بهویژه کسانی که با طهرانچی کار کردهاند، میدانند که او روحی بیقرار داشتند و به همین دلیل کار کردن با او چندان آسان نبود.
وی با اشاره به آغاز همکاری خود با شهید طهرانچی در دانشگاه شهید بهشتی گفت: من در سال ۱۳۹۱ وارد دانشگاه شهید بهشتی شدم و یک سال بعد، زمانی که شهید طهرانچی ریاست دانشگاه را بر عهده داشتند، از طریق یکی از دوستان به آقای مسعودی، معاون پژوهشی وقت، معرفی شدم. به شهید گفتم قصد داریم تحولی در حوزه انتشارات دانشگاه ایجاد کنیم.
فریدزاده با اشاره به پیشینه انتشارات دانشگاه شهید بهشتی بیان کرد: این دانشگاه از جمله دانشگاههایی بود که پیش از انقلاب انتشارات معتبر و شناختهشدهای داشت و استادان بزرگی مسئولیت آن را بر عهده گرفته بودند. در آن دوره، کتابهای درخشانی منتشر شده بود؛ برای نمونه، مجموعهای از آثار فلسفی و کتابهایی که شرفالدین خراسانی تألیف یا ترجمه کرده بودند، سالها بود تجدید چاپ نشده بود. همچنین آثار ارزشمندی در حوزه معماری، عرفان، فلسفه و تاریخ علم از سوی دانشگاه ملی منتشر شده بود که در سالهای بعد، انتشار و تجدید چاپ آنها متوقف شده بود.
رئیس سازمان امور سینمایی با اشاره به سوابق خود در حوزه نشر گفت: من از دوران دانشجویی فعالیت در حوزه نشر را آغاز کرده بودم و در بخشهای مختلفی از جمله ویراستاری و ترجمه متون اصلی آلمانی به فارسی فعالیت داشتم. در آن زمان با انتشارات هرمس همکاری میکردم که فعالیت خود را در سالهای ۱۳۷۶ و ۱۳۷۷ آغاز کرده بود. بر همین اساس، برنامههایی را برای معاونت پژوهشی دانشگاه آماده کردم و چند هفته بعد فرصتی فراهم شد تا خدمت شهید طهرانچی برسم.
وی افزود: در نخستین دیدار، شور و شوق و نگاه کلان او برای من بسیار قابل توجه بود. شهید طهرانچی خود را درگیر جزئیات نمیکردند و مسائل جزئی را در ذیل یک امر کلی میدیدند؛ همانگونه که در مباحث فلسفی نیز امور جزئی ذیل امور کلی بررسی میشوند. نگاه او به علم، دانش و نشر صرفاً به چاپ کتاب و عرضه محدود آن خلاصه نمیشد، بلکه نشر را منظومهای از فعالیتهای مرتبط با تولید و گسترش علم و دانش میدانستند.
فریدزاده با تشریح رویکرد شهید طهرانچی در حوزه انتشارات دانشگاهی گفت: در دانشگاهها معمولاً روند انتشار کتاب مشخص است؛ نویسنده اثر را به گروه آموزشی ارائه میکند، کتاب برای داوری فرستاده میشود، در دانشکده مورد بررسی قرار میگیرد و سپس به مرکز نشر دانشگاه میرسد تا در شورای مربوط ارزیابی و در صورت تصویب منتشر شود. این روند، روالی معمول در دانشگاههاست؛ اما نگاه شهید طهرانچی به نشر، از این روند فراتر میرفت. او به دنبال آن بودند که انتشارات دانشگاه از حالت انفعالی خارج شود و رویکردی فعال داشته باشد.
وی ادامه داد: بر همین اساس، هستههای نشر و هستههای پژوهشی در دانشکدهها و پژوهشکدهها فعال شدند. نگاه شهید بر شکلگیری منظومهای از علم و دانش استوار بود که در آن حوزههای مختلف با یکدیگر پیوند جدی و ماهوی داشته باشند. در چنین ساختاری، تقسیمبندیهای محدودکننده میان رشتههای علمی کمرنگ میشود، همکاریهای میانرشتهای گسترش مییابد و زمینه برای خلق و تولید علم فراهم میشود.
فریدزاده با اشاره به یکی از اقدامات اجرایی این دوره اظهار کرد: با این رویکرد، در هر دانشکده شورای انتشارات شکل گرفت. همچنین موضوعات اصلی دانشی که در شوراهای پژوهشی و گروههای علمی تدوین شده بود، به دانشکدهها ارسال شد تا آنها دریافتکننده و پیگیر نظرات اعضای هیئت علمی باشند. به نظرم این اتفاق، یکی از اقدامات مهمی بود که در آن مقطع در دانشگاه شهید بهشتی رقم خورد.
افزایش آثار منتشر شده در دانشگاه شهید بهشتی توسط شهید طهرانچی
وی با بیان اینکه این سیاستها به افزایش چشمگیر تولیدات انتشارات دانشگاه منجر شد، گفت: در فاصله دو تا سه سال، شمار کتابهایی که انتشارات دانشگاه منتشر یا تجدید چاپ میکرد، از حدود ۲۰ تا ۲۵ عنوان در سال به نزدیک ۱۹۸ عنوان رسید؛ رقمی که در نوع خود کمنظیر بود.
رئیس سازمان امور سینمایی در ادامه به برخی از آثار و پروژههایی اشاره کرد که در این دوره به سرانجام رسیدند و افزود: یکی از این اقدامات، اتمام پروژه «گنجنامه معماری ایران» بود که سالها پیش آغاز شده و به دلیل کمبود بودجه متوقف مانده بود. انتشار این مجموعه از افتخارات دانشگاه شهید بهشتی به شمار میرود. همچنین فرهنگ سهزبانه زبان پهلوی که آقای منصوری از اعضای هیئت علمی رشته زبانشناسی آن را تدوین کرده بودند، در شش جلد منتشر شد.
وی ادامه داد: فرهنگ قرآنی نیز از دیگر پروژههای مهم بود که علی رواقی سالیان سال برای آن زحمت کشیده بودند و با حمایت و همراهی شهید طهرانچی به نتیجه رسید. در کنار این آثار، موضوعات گسترده دیگری نیز دنبال شد؛ از جمله مراجعه به گنجینه انتشارات دانشگاه و تجدید چاپ آثار استادان و بزرگان دانشگاه، از جمله آثار شرفالدین خراسانی و مرحوم شیخ و دیگر چهرههایی که حتی در مقاطعی کتابهایشان بهعنوان منابع درسی مورد استفاده قرار میگرفت.
فریدزاده با اشاره به نگاه ساختاری شهید طهرانچی به حوزه نشر گفت: کمتر از ۹ ماه از آغاز همکاری ما گذشته بود که شهید طهرانچی تأکید کردند انتشارات نباید بهصورت یک بخش جداگانه فعالیت کند، بلکه باید در کنار کتابخانه و مرکز اسناد دانشگاه قرار بگیرد. در نتیجه، ساختار «مرکز نشر، اسناد و کتابخانه مرکزی» در دانشگاه بازتعریف شد و این بخشها در کنار یکدیگر قرار گرفتند.
وی تأکید کرد: دغدغه شهید طهرانچی درباره کتاب و کتابخانه، امری تزئینی نبود. شاید در آن مقطع کمتر کسی تصور میکرد که بودجه قابل توجهی به کتابخانه مرکزی و دیگر کتابخانههای دانشگاه اختصاص پیدا کند تا بتوانند در همان سال از بخش خارجی نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران منابع مورد نیاز خود را تهیه کنند. به خاطر دارم حدود ۸۰۰ تا ۹۰۰ میلیون تومان در آن مقطع در اختیار معاونت پژوهشی قرار گرفت و دانشگاه توانست بخش عمده نیازهای خود را در حوزه کتاب و نشریات تخصصی تأمین کند. این اقدام اتفاق بزرگی بود.
رئیس سازمان امور سینمایی با بیان اینکه نگاه شهید طهرانچی به کتابخانه تنها به تأمین منابع محدود نمیشد، گفت: توجه شهید طهرانچی حتی به فیزیک و فضای کتابخانه نیز گسترش پیدا میکرد. کتابخانه مرکزی در مکان مناسبی قرار نداشت و بخشی از فضای مورد نیاز آن در اختیار بانک ملی بود. شهید طهرانچی برخلاف نظر تقریباً همه بخشهای دانشگاه، پیگیر بازپسگیری این فضا از بانک شدند. با وجود اینکه این موضوع به خروج بانک از آن محل و آغاز یک پروژه عمرانی سنگین منجر شد، او بر ضرورت انجام این کار تأکید داشتند.
وی با یادآوری نقش شهید ذوالفقاری در این مسیر بیان کرد: خداوند شهید ذوالفقاری را رحمت کند؛ او معاون پژوهشی دانشگاه بودند و جالب است که پیش از من نیز مدیریت انتشارات دانشگاه را بر عهده داشتند. دکتر نوید هم در این مسیر حضور داشتند. شهید ذوالفقاری گاهی میگفتند درگیر مسائل و مشکلات مختلف دانشگاه و دانشجویان هستیم، اما دغدغه آقای طهرانچی درباره نشر و کتابخانه همچنان پابرجاست. او معتقد بودند برخی مسائل بالاخره حل میشوند، اما باید برای کتابخانه و منابع دانشگاه کاری اساسی انجام داد.
فریدزاده افزود: در همین راستا، طرحی فراگیر برای بازطراحی کتابخانه تهیه شد. منابعی که در معرض از بین رفتن بودند، ساماندهی و برای حفظ آنها اقدامات جدی انجام شد. مرکز اسناد دانشگاه نیز با کمک و حمایت شهید طهرانچی در همان سال شکل گرفت. گنجینههایی که در معرض نابودی قرار داشتند، از جمله مجموعه مرحوم بیرشک و کتابخانه مرحوم کریمان، دوباره مورد توجه قرار گرفتند و برای آنها فضای مناسبی در نظر گرفته شد.
وی با اشاره به گسترش فعالیتهای بینالمللی انتشارات دانشگاه شهید بهشتی گفت: نگاه شهید طهرانچی به نشر، به همکاریهای داخلی محدود نبود. انتشارات دانشگاه شهید بهشتی برای نخستین بار بهعنوان یک نشر دانشگاهی در عرصه بینالمللی حضور پیدا کرد و توافقنامهای با انتشارات بریل برای انتشار مشترک «گنجنامه» و فرهنگ پهلوی منعقد شد. نمایندگان این انتشارات نیز دو بار به ایران سفر کردند، اما پس از بازگشت تحریمها و با توجه به حجم فعالیتهای انتشارات بریل در آمریکا، این همکاری با مشکل مواجه شد. در نهایت، نمایندگان آن انتشارات اعلام کردند امکان ادامه قرارداد را ندارند.
فریدزاده همچنین به حضور انتشارات دانشگاه در نمایشگاههای خارجی، از جمله نمایشگاهی در اقلیم کردستان عراق اشاره کرد و گفت: این اقدامات نشان میداد که نگاه شهید طهرانچی به حوزه نشر، نگاهی فراتر از فعالیتهای معمول دانشگاهی بود.
وی با تأکید بر اینکه شهید طهرانچی همواره جلوتر از ساختار دانشگاه حرکت میکردند، اظهار کرد: یکی از ویژگیهای او این بود که خود را محدود به ساختار و بدنه دانشگاه نمیکردند و همواره ایدههای تازهای داشتند. او فردی بسیار خلاق، هنرمند، اهل فکر و آموختن بودند و همواره در حال یادگیری و آموزش بودند. حقیقتاً معلم بودند و در عین برخورداری از دانش، تواضع یک عالم را نیز با خود همراه داشتند.
رئیس سازمان امور سینمایی در ادامه به برخی دشواریهای اجرای ایدههای شهید طهرانچی اشاره کرد و گفت: شاید یکی از انتقادهایی که بتوان به این شهید وارد کرد این باشد که ایدههایشان بسیار جلوتر از بدنه اجرایی و اداری دانشگاه بود. ایدههای درخشان او گاهی در مواجهه با ساختاری فرسوده و کمتحرک، آنگونه که باید به نتیجه نمیرسید.
سامانه «پند» طرحی برای اتصال اجزای حوزه نشر
وی افزود: برای نمونه، یکی از طرحهای مهم او ایجاد سامانهای بود که تمام اجزای حوزه نشر، کتابخانه و پژوهش را به یکدیگر متصل کند. سامانه «پند» با همین نگاه شکل گرفت، اما شاید بدنه کارشناسی و اداری برای طراحی و استفاده از چنین سامانهای آمادگی کافی نداشت. این طرح پس از مدتی و با رفتن شهید طهرانچی متوقف شد و ساختار به روال پیشین بازگشت.
فریدزاده درباره کارکرد این سامانه توضیح داد: هدف این بود که با یک کلیدواژه ساده بتوان به مجموعه دادههای پژوهشی دانشگاه دسترسی پیدا کرد و آنها را به درگاههای اصلی علمی متصل کرد. این کار در آن زمان اقدام بزرگی بود، هرچند شاید امروز سادهتر به نظر برسد. شهید طهرانچی تلاش کردند چنین نگاهی را در دانشگاه آزاد اسلامی نیز پیادهسازی کنند و به گفته من، در آنجا نیز این طرح با موفقیت همراه شد.
وی با اشاره به توجه شهید طهرانچی به علوم انسانی گفت: نگاه شهید به علوم انسانی، نگاهی همراه با تخفیف و کماهمیت شمردن این حوزه نبود. گاهی در میان برخی استادان علوم طبیعی و فنی و مهندسی این تصور وجود دارد که علوم انسانی چه خروجی ملموسی دارد و چه مشکلی را حل میکند؛ در حالی که در حوزههایی مانند پزشکی میتوان دارویی تولید کرد، اما دستاورد علوم انسانی به این سادگی قابل اندازهگیری نیست. این بحثها در شورای پژوهشی دانشگاه نیز مطرح میشد و در تخصیص بودجهها خود را نشان میداد؛ به این معنا که معمولاً منابع بیشتری به حوزههایی اختصاص پیدا میکرد که خروجی ملموستری داشتند.
رئیس سازمان امور سینمایی ادامه داد: شهید طهرانچی تلاش کردند این نگاه محدودکننده را تغییر دهند. او عمیقاً به پیوند میان علوم مختلف اعتقاد داشتند و برای ساحت علم، فارغ از تقسیمبندی علوم طبیعی و انسانی، نوعی وحدت قائل بودند. تلاش میکردند میان این حوزهها پیوند برقرار کنند و زمینه را برای شکلگیری روایت درست و علمی از موضوعات مختلف فراهم آورند.

وی با اشاره به برخی برنامههای علمی و پژوهشی در این زمینه گفت: بر همین اساس، با گروه تاریخ دانشگاه گفتوگو کردیم تا تاریخ ایران از منظر استادان دانشگاه شهید بهشتی نوشته و بازنگری شود؛ با این نگاه که به روایت تاریخی از منظر ایرانی نیز توجه شود. در حوزه فلسفه نیز برنامههایی برای نگارش تاریخ فلسفه و آثاری متناسب با نیاز دانشجویان دنبال شد. گستره نگاه و فعالیتهای او در این حوزه بسیار وسیع بود و شاید در این مجال نتوان همه آنها را بیان کرد.
فریدزاده در پایان با اشاره به آخرین دیدار خود با شهید طهرانچی گفت: آخرین بار شهید را در جلسه شورای هنر شورای عالی انقلاب فرهنگی دیدم. در آن جلسه، طرحی درباره نظام استادـشاگردی در حوزه علم و هنر و چگونگی تبیین آن در دانشکده هنر دانشگاه آزاد اسلامی مطرح شد. قرار بود برای همکاریهای مشترک میان سینما و دانشگاه آزاد اسلامی خدمتشان برسم، اما حدود یک هفته تا ۱۰ روز بعد، خبر شهادتش را شنیدیم.
وی با اشاره به فقدان چهرههای علمی و فرهنگی کشور اظهار کرد: در جنگهای تحمیلی اخیر، آسیبهای زیادی دیدیم، اما فقدان برخی بزرگان که خود گنجینهای از معرفت، دانش، فهم و درک هستند، بهسادگی جبرانپذیر نیست. شهید طهرانچی از گنجینههای علم و دانش این کشور پس از انقلاب بودند و امیدوارم دانشجویان بسیاری که او تربیت و پرورش دادند، مسیر علمی و فکری او را ادامه دهند.
شهید طهرانچی نگاه دانشگاه آزاد را از کمیتگرایی به کیفیتمحوری تغییر داد
حمید افتخاری، مدیرکل سابق کتابخانهها و نشریات علمی و رئیس مرکز نشر دانشگاه آزاد اسلامی، در نشست «دانشمندی فراتر از امروز؛ بازخوانی نگاه تحولی شهید طهرانچی به حوزه کتاب و نشر» که در هشتمین روز هفته کتاب و کتابخوانی برگزار شد، با اشاره به سابقه آشنایی و همکاری خود با شهید طهرانچی اظهار کرد: از سال ۱۳۸۴ بهعنوان دانشجوی کارشناسی ارشد در محضر او بودم و دوره دکتری را نیز با راهنماییهایشان ادامه دادم. پس از پایان دوره دکتری، این توفیق را داشتم که پس از درگذشت مرحوم هاشمی و پیوستن به مجموعه دانشگاه آزاد اسلامی، بار دیگر شاگرد شهید باشم و همکاری با شهید طهرانچی را تجربه کنم. از سال ۱۴۰۰ نیز نزدیک به پنج سال در سازمان مرکزی دانشگاه آزاد اسلامی و در بخش کتابخانهها و نشریات علمی فعالیت داشتم.
وی با اشاره به سخنان رائد فریدزاده درباره شخصیت شهید طهرانچی، افزود: بسیاری از نکاتی که درباره او مطرح شد، همان نگاهی بود که در دانشگاه شهید بهشتی نیز از او دیده بودیم و با ادبیات جدیدی در دانشگاه آزاد اسلامی دنبال شد. شهید طهرانچی مدیری تحولگرا بود که همواره به تغییرات جدید میاندیشید. هیچگاه نگاه او به مسائل در دو روز متوالی یکسان نبود؛ ممکن بود موضوعی را امروز با او مطرح کنیم و بر اساس نظرشان پیش برویم، اما فردا با نگاه و چالشی تازه درباره همان مسئله روبهرو شویم. این ویژگی، کار کردن با او را دشوار و پیچیده میکرد، اما در عین حال تجربهای لذتبخش بود؛ چراکه با مدیری جامعالاطراف و پیوسته در حال تحول تعامل داشتیم.
افتخاری ادامه داد: شهید طهرانچی حقیقتاً دانشمندی فراتر از امروز بود. کسانی که با شهید همکاری داشتهاند، اذعان میکنند که در هر جایگاهی که قرار میگرفت، جلوتر از جامعه حرکت میکرد. او نگاه راهبردی و استراتژیک به مسائل داشت و در جایگاههای مختلف، از استادی دانشگاه تا ریاست مجموعه بزرگی همچون دانشگاه آزاد اسلامی، برای بسیاری از ما نقش معلم را ایفا میکرد.
شهید طهرانچی؛ معلم اخلاق و انسانسازی
رئیس مرکز نشر دانشگاه آزاد اسلامی با تأکید بر نقش تربیتی شهید طهرانچی گفت: از نگاه من، پیش از هر چیز باید او را معلم اخلاق و انسانسازی دانست. او بیش از ۲۴ دانشجوی دکتری تربیت کرد که بسیاری از آنان اکنون در جایگاههای استادی، دانشیاری و استادیاری در دانشگاههای دولتی و غیردولتی کشور مشغول فعالیت هستند.
وی با اشاره به ویژگیهای اعتقادی و فکری شهید طهرانچی بیان کرد: ولایتمداری او از جنس شعار و تکرار کلمات نبود. شهید طهرانچی حقیقتاً خود را شاگرد مکتب رهبری میدانست و آنچه را که از این مکتب آموخته بود، در عمل دنبال میکرد. اگر سخنان و رفتار شهید طهرانچی را بررسی کنیم، کمتر با تأکید صرف بر اینکه «رهبری فرمودند» مواجه میشویم؛ بلکه میبینیم در هر جایگاهی که قرار داشت، متناسب با همان نگاه و رویکرد عمل میکرد.
افتخاری افزود: شهید طهرانچی بهشدت ایراندوست بود و نگاهش همواره معطوف به کشور و حل مسائل ایران اسلامی بود. در هر مسئولیتی که قرار میگرفت، تلاش میکرد از ظرفیتهای همان مجموعه برای حل مسائل کشور استفاده کند. رویکرد تحولگرای او در مدیریت آموزش عالی، به اعتقاد من، بینظیر بود. دانشگاه آزاد اسلامی در دوره حضور او در بسیاری از مسائل پیشرو شد و الگوها و ادبیات جدیدی در این مجموعه شکل گرفت؛ بهگونهای که رویکردهای او در وزارت علوم نیز مورد توجه و پیگیری قرار گرفت.

وی با بیان اینکه شهید طهرانچی به دنبال اجرای الگوهای جدید حکمرانی علمی بود، گفت: استفاده از ابزارهای نوین، از جمله هوش مصنوعی، در دانشگاه آزاد اسلامی بهطور جدی دنبال میشد. دانشگاه آزاد نخستین دانشگاهی بود که امتحانات پایانترم را بهصورت کاملاً کتابباز برگزار کرد؛ به این معنا که دانشجویان در جریان امتحان امکان استفاده از منابع مختلف و حتی ابزارهای هوش مصنوعی را داشتند. این نوع نگاه به حکمرانی علمی، تجربههای ارزشمندی برای مجموعه دانشگاهی کشور به همراه داشت.
افتخاری افزود: منظومه فکری شهید طهرانچی در سندی با عنوان «سند تحول و تعالی دانشگاه» خلاصه شد. ما در یک دوره پنجساله تلاش کردیم این سند را پیش ببریم و امسال سال پایانی اجرای آن است. متأسفانه او در میان ما نیستند تا نتیجه اجرای این سند را مشاهده کنند.
شهید طهرانچی دانشمند هستهای نبود
وی در بخش دیگری از سخنانش با تأکید بر ضرورت اصلاح یک برداشت نادرست درباره فعالیت علمی شهید طهرانچی اظهار کرد: نکتهای که لازم میدانم به آن اشاره کنم این است که شهید طهرانچی دانشمند هستهای نبود. او استاد تمام فیزیک و عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی بود و هرگز در حوزه علوم هستهای فعالیت نکرد. این خطا از ابتدای شهادت او در برخی روایتها شکل گرفت و لازم است درباره آن توضیح داده شود.
افتخاری ادامه داد: شهید طهرانچی در حوزه فیزیک فعالیت علمی داشت و پروژههای علمی پیچیدهای را با همکاران خود انجام داده بود، اما در حوزه علوم هستهای فعالیتی نداشت. آنچه برای ما، بهعنوان شاگردان و همکاران او، مسلم است، این است که دشمن شناخت کاملی از فعالیتهای شهید طهرانچی داشت. به اعتقاد ما، آنچه موجب شهادت ایشان شد، صرفاً فعالیتهای علمیاش نبود؛ بلکه نقش اجرایی، مدیریت ویژه و نگاه تحولگرای او به مدیریت آموزش عالی کشور نیز در این موضوع اثرگذار بود.
وی برای توضیح بیشتر، به دو خاطره از روزهای پیش از شهادت شهید طهرانچی اشاره کرد و گفت: همسر او نیز در جریان حمله به شهادت رسیدند. حدود سه روز پیش از شهادت، شهید طهرانچی در دانشگاه شهید بهشتی گفته بود که دشمن به دلیل کینه شدیدی که نسبت به او دارد، با گلوله او را هدف قرار نمیدهد، بلکه با موشک حمله میکند تا حتی قطعهای از بدنش باقی نماند. این جمله را خود ما نیز در یک جمع خصوصی از ایشان شنیده بودیم.
افتخاری افزود: حدود ۱۰ تا ۱۲ روز پیش از شهادت نیز شهید طهرانچی ما را صدا کرد و گفت گوگل، پروفایل پژوهشی او را حذف کرده است. او تصور میکرد دشمن میخواهد او را بهعنوان یک دانشمند هستهای یا فردی با چنین عنوانی معرفی کند تا زمینه ترورش فراهم شود. شهید طهرانچی پیشگو نبود؛ بلکه شناخت دقیقی از دشمن و از شرایط خود داشت. دشمن نیز شناخت کافی از او داشت. تأکید من این است که شهادت او را باید در چارچوب نقش ویژه و اثرگذارش در مدیریت آموزش عالی کشور نیز بررسی کرد.
شهادتی متفاوت در جامعه دانشگاهی جهان
رئیس مرکز نشر دانشگاه آزاد اسلامی با اشاره به جایگاه ویژه شهید طهرانچی گفت: شهید طهرانچی تنها رئیس دانشگاه کشور بود که در دوران مسئولیتش به شهادت رسید. او ریاست بزرگترین دانشگاه حضوری جهان را بر عهده داشت. من در جستوجوهای خود در فضای اینترنت، حدود ۱۵ رئیس دانشگاه را پیدا کردم که در زمان ریاستشان ترور شده بودند، اما موردی نیافتم که فرد به دلیل عداوت یک دشمن خارجی و بهخاطر جایگاه و شخصیتش هدف قرار گرفته باشد.
وی افزود: به همین دلیل، شهادت شهید طهرانچی در جامعه دانشگاهی، شهادتی ویژه بود و فعالیتهای او نیز ویژگیهای خاصی داشت. همانطور که شهید سیدحسن نصرالله را به دلیل اقدامات اثرگذارش در لبنان و تبدیل یک مجموعه کوچک به جریانی تأثیرگذار در جبهه مقاومت، شخصیتی ویژه میدانیم، به اعتقاد من اگر بخواهیم در جامعه دانشگاهی کشور نیز فردی را با عنوان «سیدالشهدای جامعه دانشگاهی» معرفی کنیم، شهید طهرانچی شایسته این عنوان است.
افتخاری با نقل جملهای از شهید طهرانچی درباره استقلال و اقتدار کشور گفت: او میفرمودند: «ما کشور آقااجازه نیستیم؛ ما روی پای خودمان میایستیم.» این جمله نشاندهنده نگاه او به استقلال علمی و فناوری کشور بود. از نظر شهید طهرانچی، میدان رقابت امروز جهان، میدان علم و فناوری است و کشور باید بتواند با اتکا به ظرفیتهای خود در این عرصه حضور مؤثر داشته باشد.
تغییر رویکرد دانشگاه آزاد از کمیتگرایی به کیفیتمحوری
وی در ادامه با تشریح نگاه شهید طهرانچی به نشر علمی گفت: او در حوزه نشر علمی، چهار برونداد علمی مجزا را مورد توجه قرار میداد؛ از جمله مقاله، کتاب و ثبت اختراع. در دوره مدیریت او، ثبت اختراع در دانشگاه آزاد اسلامی اهمیت ویژهای پیدا کرد. دانشگاه آزاد تنها دانشگاهی بود که برای ثبت اختراع، امتیاز ویژهای در فرایند دفاع دانشجو در نظر گرفت؛ به این معنا که دانشجو میتوانست بهجای الزام به ارائه مقاله، با ثبت اختراع از رساله یا پایاننامه خود دفاع کند.
افتخاری با اشاره به توجه شهید طهرانچی به نشریات علمی بیان کرد: او در کنار کتاب، نشریات علمی را نیز بهطور جدی دنبال میکرد و بر تدوین دستورالعملهای فنی و استاندارد برای هر یک از قالبهای نشر علمی تأکید داشت. پیش از آن، دانشگاه آزاد بیشتر بر افزایش تعداد مقالات و کتابها تمرکز میکرد، اما شهید طهرانچی این رویکرد را تغییر داد و کیفیت را در اولویت قرار داد. بهتدریج، جهتگیری دانشگاه از رویکرد کمی به سمت رویکرد کیفی تغییر کرد و کیفیت مقالات و نشریات علمی نیز مورد توجه قرار گرفت.
وی ادامه داد: پیش از حضور شهید طهرانچی، دانشگاه آزاد اسلامی حدود ۲۳ یا ۲۴ نشریه دارای رتبه داشت که این تعداد در دوره مدیریت او به ۱۴۷ نشریه رسید. همچنین در سند تحول و تعالی دانشگاه پیشبینی شده بود که تعداد کتاب به ازای هر ۱۰۰ عضو هیئت علمی از نیم کتاب به دو کتاب افزایش پیدا کند و در پنج سال دوم سند نیز این عدد با سرعت بیشتری رشد کند. امروز از هدفگذاری اولیه نیز فراتر رفتهایم.
افتخاری با اشاره به جایگاه نشر دانشگاه آزاد اسلامی گفت: امروز نشر علمی دانشگاه آزاد بزرگترین نشر علمی کشور است و سالانه حدود ۵۰۰ تا ۶۰۰ عنوان کتاب برای انتشار آماده میکند. با این حال، نگاه شهید طهرانچی صرفاً افزایش تعداد آثار نبود؛ او بر اثرگذاری بروندادهای علمی تأکید داشت و همواره این پرسش را مطرح میکرد که آیا مقاله، کتاب یا اختراعی که تولید میشود، به ایجاد ثروت و حل مسئله در کشور منجر خواهد شد یا خیر. از نگاه او، پژوهش و تولید کتاب باید با یادگیری پایدار همراه باشد.
کتابخوانی؛ بخشی از زندگی شهید طهرانچی
رئیس مرکز نشر دانشگاه آزاد اسلامی با اشاره به علاقه شخصی شهید طهرانچی به کتاب و مطالعه اظهار کرد: شهید طهرانچی شخصاً انسان کتابدوست و کتابخوانی بود. خانم جعفری، دبیر گروه فرهنگ روزنامه فرهیختگان، بهتازگی متنی جذاب درباره او منتشر کرده بود و در خاطراتش نوشته بود که در آخرین جلسه بازدید شهید طهرانچی از نمایشگاه کتاب، او از او پرسیده بود چه کتاب جدیدی پیشنهاد میکند تا آن را تهیه کند.
وی افزود: شهید طهرانچی تنها به کتابهای حوزه تخصصی خود محدود نبود و در زمینههای تاریخی، فلسفی، اخلاقی، زبان و ادبیات فارسی، شعر، مدیریت و حکمرانی کتاب تهیه و مطالعه میکرد. او به اندازهای اهل مطالعه بود که اگر کتابخانه شخصیاش را در منزل مشاهده کنید، تقریباً از حوزههای دانشی مختلف در آن کتاب وجود دارد. با حافظ، سعدی و مولانا مأنوس بود و شعر میخواند. از این جهت، شباهت زیادی به رهبر شهید داشت که او نیز بسیار اهل کتاب و مطالعه بودند.
افتخاری با یادآوری آخرین بازدید مشترک خود با شهید طهرانچی از نمایشگاه کتاب گفت: آخرین باری که با او در نمایشگاه قدم زدیم و از غرفهها بازدید کردیم، میگفتند یکی از لذتبخشترین کارهای دنیا قدم زدن در میان کتابها و کتابخانهها و نفس کشیدن در فضای کتاب است. شهید طهرانچی نشر مکتوب را میراث ماندگار هر کشور میدانست و تأکید داشت هیچ چیزی جایگزین کتاب نخواهد شد.
وی ادامه داد: از نگاه او، کتاب سرمایه هر کشور است و ملتی که با فرهنگ، تاریخ و هویت خود آشنا نباشد، محکوم به شکست و نابودی خواهد بود. اگر میخواهیم فرهنگمان پابرجا بماند، باید با کتاب مأنوس باشیم و جایگاه آن را جدی بگیریم. شهید طهرانچی کتاب را ابزار مدیریت ذهن و علم و بستری برای فرهنگسازی در جامعه میدانست و معتقد بود ناشران و نویسندگان میتوانند از طریق کتاب بر ذهن جامعه اثر بگذارند.
افتخاری با تأکید بر نگاه فراملی شهید طهرانچی به نشر گفت: او معتقد بود باید در حوزه نشر علمی و کتاب، نگاهی فراتر از مرزهای کشور داشته باشیم. در عین حال، کیفیت آثار برای او اهمیت ویژهای داشت و تأکید میکرد نمیتوان هر نوشتهای را که منتشر میشود، کتاب دانست. از نظر او، جایگاه و نقشآفرینی کتاب باید مورد توجه قرار گیرد و محصولی که به نام کتاب منتشر میشود، باید از کیفیت و اعتبار لازم برخوردار باشد.
نگرانی درباره وضعیت زبان فارسی و ادبیات کودک و نوجوان
وی با اشاره به دغدغههای شهید طهرانچی درباره زبان فارسی اظهار کرد: او در نشستهای مختلف با استادان گروه زبان و ادبیات فارسی و همچنین نشست سراسری مدیران گروههای زبان و ادبیات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی، دغدغه جدی درباره وضعیت این زبان داشت. شهید طهرانچی معتقد بود وضعیت آموزش زبان فارسی مطلوب نیست و با استناد به آمار و ارقام، از کاهش شدید تعداد دانشجویان ورودی رشته زبان و ادبیات فارسی سخن میگفت. از نگاه او، آثار این کاهش را میتوان در حوزه تألیف کتاب نیز مشاهده کرد.
افتخاری ادامه داد: یکی دیگر از دغدغههای جدی شهید طهرانچی، حوزه کودک و نوجوان بود. آخرین باری که برای بازدید از نمایشگاه کتاب آمدند، بهطور ویژه از بخش تازههای نشر بازدید کردند. او هر سال برای این بخش وقت کافی اختصاص میدادند و معمولاً از بعدازظهر تا پایان ساعت کاری نمایشگاه در آنجا حضور داشتند تا بخشهای مختلف را ببینند.
وی افزود: شهید طهرانچی برخلاف برخی مدیرانی که تنها چند غرفه را برای بازدید انتخاب میکنند، عکس میگیرند و از نمایشگاه خارج میشوند، واقعاً کتابها را ورق میزد و مطالعه میکرد. در جریان بازدید از بخش تازههای نشر، با توضیحات مسئولان غرفهها، نسبت به وضعیت آثار کودک و نوجوان ابراز تأسف میکرد و معتقد بود این حوزه بیش از اندازه تحت تأثیر صنعت ترجمه قرار گرفته است. او این پرسش را مطرح میکرد که چرا استادان زبان و ادبیات فارسی، روانشناسی و جامعهشناسی برای کودکان و نوجوانان کتاب تألیف نمیکنند.
افتخاری گفت: یکی از دستورهای او به معاونت تربیتی دانشگاه نیز توجه به تولید کتاب در حوزه کودک و نوجوان بود. خوشبختانه در تابستانی که او به شهادت رسیدند، توانستیم سه عنوان کتاب در این حوزه منتشر کنیم و اکنون این تعداد به حدود پنج عنوان رسیده است. این مسیر همچنان در حال گسترش است.
رسانهها باید کتاب را به خانه مردم ببرند
رئیس مرکز نشر دانشگاه آزاد اسلامی با اشاره به توجه شهید طهرانچی به رسانهها بیان کرد: او با رسانههای مختلف عجین بود و تلاش میکرد از ظرفیت انواع رسانهها برای رساندن پیام خود به مخاطبان خاص و عام استفاده کند. در حوزه کتاب نیز نگاه ویژهای به پیوند رسانه و نشر داشت و میگفت رسانه و کتاب باید دوشادوش یکدیگر حرکت کنند.
وی افزود: از نگاه شهید طهرانچی، رسانهها میتوانند کتاب را به خانه مردم ببرند و جای خالی کتابفروشیهای سنتی را که در گذشته مخاطب را با کتاب آشنا میکردند، پر کنند. جامعه تغییر کرده است و دیگر مانند گذشته مردم برای پیدا کردن کتاب به خیابان انقلاب مراجعه نمیکنند؛ بنابراین رسانهها باید نقش تازهای در معرفی کتابهای جدید و آثار فاخر بر عهده بگیرند و زمینه دسترسی مردم به کتاب را فراهم کنند.

افتخاری در ادامه به بخشی از فعالیتهای اجرایی شهید طهرانچی در مرکز نشر دانشگاهی اشاره کرد و گفت: شهید طهرانچی حدود چهار سال در مجموعه مرکز نشر دانشگاهی فعالیت داشت. این مرکز، نهادی غیرانتفاعی و خودگردان بود که ذیل وزارت علوم فعالیت میکرد و در زمان ورود او با مشکلات جدی مالی روبهرو بود؛ بهگونهای که در آستانه ورشکستگی قرار داشت و حتی موضوع فروش املاک برای تأمین حقوق کارکنان مطرح شده بود.
وی ادامه داد: شهید طهرانچی با اجرای الگوی جدید حکمرانی، تیمسازی و استفاده از نیروهای توانمند همان مجموعه، تلاش کرد مرکز نشر دانشگاهی را احیا کند. او برای ایجاد نشاط در میان کارکنان و جلب مشارکت آنان در روند بازسازی مرکز، ابزارها و روشهای مختلفی را به کار گرفت. بازتعریف مأموریت مرکز و ایجاد زمینههای درآمدی جدید باعث شد این مجموعه از وضعیت بحرانی و ورشکستگی فاصله بگیرد.
افتخاری با اشاره به برخی طرحهای توسعهای آن دوره گفت: طرحهایی از جمله «شب»، «نسیم» و «آما» در مرکز نشر دانشگاهی دنبال شد. شهید طهرانچی از همان زمان به نشر دیجیتال نیز توجه داشت و این نگاه را پس از حضور در دانشگاه آزاد اسلامی به حوزه نشر علمی این دانشگاه منتقل کرد.
راهاندازی مرکز ویراستاری و توجه به کیفیت کتابها
وی با بیان اینکه شهید طهرانچی به دنبال ایجاد ساختاری یکپارچه برای نشر علمی دانشگاه آزاد بود، اظهار کرد: با حضور او، نشر علمی دانشگاه آزاد صرفاً به چاپ و توزیع کتاب محدود نماند و اقدامات ویژهای برای ارتقای کیفیت آثار انجام شد. یکی از این اقدامات، راهاندازی مرکز ویراستاری کتاب در مجموعه دانشگاه آزاد اسلامی بود که تأثیر مهمی در افزایش کیفیت بصری و خوانایی کتابها داشت.
افتخاری افزود: شهید طهرانچی پیگیر این بود که حتی رسالههای دکتری نیز در این مرکز از نظر ادبی و نگارشی ویرایش شوند. در همین راستا، کتابی با عنوان «توانش نگارش» تهیه شد که قرار بود در آخرین نمایشگاه کتاب از آن رونمایی شود. او با وجود مشغلههای فراوان، شخصاً این کتاب را پیگیری کرد و خطبهخط آن را خواند. حتی عنوان کتاب را خود او انتخاب کرد و در طراحی جلد نیز نظر مستقیم داشت.
وی درباره کارکرد این کتاب توضیح داد: «توانش نگارش» اثری کاربردی برای ویراستاران و نویسندگان است تا بتوانند کتابهایی آماده کنند که از نظر نگارشی و ادبی، خوانا و قابل استفاده برای مجموعه دانشگاهی باشند.
ساماندهی ۱۵ میلیون جلد کتاب در کتابخانههای دانشگاه آزاد
افتخاری با اشاره به ظرفیت گسترده کتابخانههای دانشگاه آزاد اسلامی گفت: این دانشگاه نزدیک به ۱۵ میلیون جلد کتاب در مجموعه کتابخانههای خود دارد که ظرفیتی کمنظیر در کشور است. همچنین بیش از ۵۰۰ هزار عنوان کتاب منحصربهفرد فارسی و انگلیسی در این مجموعه گردآوری شده است.
وی افزود: شهید طهرانچی اصرار داشت این مجموعه ارزشمند در اختیار عموم مردم ایران قرار گیرد. بر همین اساس، مدیریت کتابخانههای دانشگاه آزاد مورد بازنگری قرار گرفت و با نظارت او توانستیم نرمافزار یکپارچه کتابخانههای دانشگاه آزاد اسلامی را راهاندازی کنیم. این اقدام زمینهساز اتفاقات مثبتی در ساماندهی و مدیریت مجموعه کتابخانههای دانشگاه شد.
افتخاری ادامه داد: دانشگاه آزاد اسلامی همچنین همکاری با نهاد کتابخانههای عمومی کشور را برای ترویج کتابخوانی در دستور کار قرار داد. در سال پایانی فعالیت شهید طهرانچی، تفاهمنامهای با نهاد کتابخانههای عمومی کشور منعقد کردیم تا از ظرفیتهای دو مجموعه برای ترویج فرهنگ کتابخوانی استفاده شود. امیدوارم مسئولان جدید دانشگاه آزاد این تفاهمنامه را پیگیری و اجرایی کنند تا نتایج خوبی برای کشور به همراه داشته باشد.
رئیس مرکز نشر دانشگاه آزاد اسلامی با اشاره به نگاه شهید طهرانچی به نشر بینالمللی گفت: او توجه ویژهای به دیپلماسی علمی داشت و این مفهوم را موضوعی انتزاعی نمیدانست؛ بلکه آن را ابزاری برای عزتآفرینی کشور تلقی میکرد. از نگاه او، علم زبان مشترک ملتهاست و میتواند از مرزهای سیاسی عبور کند. انسانها با زبانهای مختلف، پیام علمی را درک میکنند و همین ویژگی، علم را به پلی برای ارتباط میان ملتها تبدیل میکند.
وی افزود: متأسفانه کشور ما در حوزه دیپلماسی علمی به جایگاهی که شایسته آن است نرسیده است. اگرچه از نظر برگزاری رویدادهای علمی و تولید دادههای علمی وضعیت قابل توجهی داریم، اما این ظرفیت با آنچه در حوزه نشر علمی و دیپلماسی علمی دنبال میکنیم، تناسب ندارد. شهید طهرانچی نسبت به این وضعیت نقد جدی داشت و در همین راستا اقداماتی را برای تقویت دیپلماسی علمی انجام داد.
افتخاری گفت: یکی از اقدامات او، ایجاد نهادی با عنوان «شورای دیپلماسی علمی دانشگاه آزاد اسلامی» بود. برای این شورا آییننامه و سازوکار مشخصی تدوین شد تا بتواند در سطح ملی و بینالمللی، زمینه همکاریهای علمی با مجموعههای مختلف را فراهم کند.
وی با اشاره به اقدام دیگر شهید طهرانچی در حوزه نشر بینالمللی اظهار کرد: دانشگاه آزاد اسلامی بیش از ۶۰۰ نشریه علمی دارد و در حوزه نشر علمی، دو بخش اصلی نشر کتاب و نشریات علمی را دنبال میکند. در بخش نشریات، سامانه «سند» بهعنوان سامانه اصلی دانشگاه فعالیت میکند که سرور آن در داخل کشور قرار دارد و مدیریت اطلاعات در همین بستر انجام میشود. با وجود این، بخش قابل توجهی از نشریات دانشگاه از خارج کشور نیز مخاطب دارد.
افتخاری افزود: شهید طهرانچی با نگاه ویژهای که به نشر بینالمللی داشت، سامانه «آیسیسی پرس» را در واحد آکسفورد دانشگاه آزاد اسلامی راهاندازی کرد. به اعتقاد من، این اقدام در آینده به یکی از افتخارات کشور تبدیل خواهد شد. اکنون نیز مقالاتی در مجلات این مجموعه منتشر میشود و این موضوع برای کشور اهمیت دارد؛ چراکه با یک ناشر بینالمللی روبهرو هستیم که مالکیت آن در اختیار مجموعهای در داخل کشور است. این ظرفیت مورد توجه وزارت علوم، وزارت بهداشت و دیگر مجموعههای مرتبط نیز قرار گرفته است.
وی ادامه داد: شهید طهرانچی این سکوی جدید نشر را دریچهای تازه برای حضور در دانش جهانی میدانست. نگاه او این بود که باید انحصار موجود در نشر علمی بینالمللی را بشکنیم و از ابزارهایی که در اختیار داریم، برای انتشار آثار دانشمندان ایرانی استفاده کنیم. در شرایطی که با تحریم مواجه هستیم، باید بتوانیم روی پای خود بایستیم و مسیر مستقلی برای نشر بروندادهای علمی ایجاد کنیم.
افتخاری در پایان با اشاره به برنامههای توسعه نشر کتاب به زبان انگلیسی گفت: در حال حاضر، فعالیت برای انتشار کتابهای انگلیسی در موضوعات مختلف علمی نیز در دستور کار قرار گرفته است و امیدواریم با پیگیری همکاران، این مسیر بهطور کامل توسعه پیدا کند.
وی در پایان سخنانش، متن شهید طهرانچی برای دیباچه کتاب «توانش نگارش» را قرائت کرد. در این متن آمده است:
«تلاش علمی استادان و دانشجویان عزیز دانشگاه آزاد اسلامی زمانی به بار مینشیند که با قلمی شیوا، بدون کموکاست، روان و به دور از اشتباهات ادبی و املایی باشد. کتاب توانش نگارش که به همت نشر علمی و دانشگاهی دانشگاه آزاد اسلامی به زیور نشر آراسته شده است، این امکان را به نویسندگان عزیز میدهد تا فاخرترین اثر را به جامعه علمی کشور ارائه کنند؛ چراکه به تعبیر سعدی شیرینسخن، هنر چشمه زاینده است و دولت پاینده. امید است این اثر ارزشمند مورد توجه استادان ارجمند و دانشجویان گرامی قرار گیرد و در تمام آثار خود آن را به کار ببندند.»







