مشکل کتاب نخواندن مخاطب فقط به سلیقه مردم برنمی‌گردد؛ گاهی ناشران کتاب را به بازار می‌فرستند، اما برای معرفی و دیده‌شدن آن قدمی برنمی‌دارند.
خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، زینب آزاد: تاریخ فقط مجموعه‌ای از تاریخ‌ها، اسناد و روایت‌های ثبت‌شده نیست؛ گاهی برای شناخت یک واقعه باید به سراغ آدم‌هایی رفت که در حاشیه آن ایستاده‌اند، از زاویه‌ای متفاوت به ماجرا نگاه کرده‌اند یا حتی در نقطه مقابل قهرمانان شناخته‌شده تاریخ قرار داشته‌اند. رمان «عملیات لوتوس» با چنین رویکردی به سراغ واقعه تسخیر لانه جاسوسی رفته و تلاش کرده است بخشی از این اتفاق تاریخی را از دریچه نگاه شخصیت‌هایی روایت کند که در جبهه مخالف دانشجویان پیرو خط امام قرار دارند.
نویسنده در این اثر، به‌جای بازسازی مستقیم روایت‌های آشنای تاریخی، مخاطب را با شخصیت‌هایی از جریان مجاهدین خلق همراه می‌کند و از خلال روابط، تصمیم‌ها و کشمکش‌های آن‌ها به فضای پرتنش آن روزها می‌برد. انتخاب چنین زاویه‌دیدی، علاوه بر آنکه امکان پرداخت داستانی متفاوتی از تسخیر سفارت آمریکا فراهم می‌کند، نویسنده را با چالش شناخت جهان فکری و مناسبات درونی شخصیت‌هایی روبه‌رو کرده که برای باورپذیر شدن داستان، باید از دریچه نگاه خودشان دیده شوند.
شیما جوادی، نویسنده «عملیات لوتوس» در بخش اول این گفت‌وگو از مسیر تحقیق و شکل‌گیری داستان، دشواری پیوند دادن روایت‌های پراکنده تاریخی با خط اصلی رمان، انتخاب نام «لوتوس» و تجربه خلق شخصیتی گفت که نزدیک شدن به دنیای ذهنی و رفتارهایش، حتی برای خالق او، آسان نبوده است.
در گفت‌وگوی پیش رو، نویسنده از دشواری‌های تحقیق درباره مجاهدین خلق، منابع مورد استفاده برای بازسازی فضای آن دوران، ظرفیت‌های روایت‌نشده تسخیر لانه جاسوسی و ضرورت پرداختن ادبی به تاریخ معاصر می‌گوید. او همچنین با انتقاد از وضعیت نشر، معتقد است مشکل کتاب‌نخواندن مخاطب را نمی‌توان بدون توجه به ضعف معرفی و تبلیغ آثار و بی‌توجهی به نویسندگان و استعدادهای تازه بررسی کرد.
* داستان شما خیلی خلاقانه از دل افرادی وارد ماجرا می‌شود که هیچ نقش مستقیمی در عملیات ندارند. به عبارت دیگه سراغ نیروهای مجاهدین خلق می‌رود که مخالف سرسخت سپاه و بسیج بوده و دنبال این بودند که ورق انقلاب را به نفع خودشان برگردانند. منابعی که روایت را از دل این مبارزها جلو ببرید چه چیزهایی بود؟
برای ساختن شخصیت دانشجوها با مشکل چندانی مواجه نبودم؛ چون آن‌ها آدم‌های صریح و سرراستی بودند و حتی درباره بخش مدیریت نیز، با وجود اینکه اساساً اقداماتشان را قبول ندارند، اطلاعات نسبتاً راحت به دست می‌آمد. ضمن اینکه قرار نبود در داستان خیلی به این شخصیت‌ها نزدیک شویم. برای مثال، خانم ابتکار قرار بود صرفاً شخصیتی باشد که ارتباطش با فرنگیس باعث ورود او به ماجرا می‌شود و رفت‌وآمد و گفت‌وگوهایی با او دارد.
اما درباره شخصیت‌هایی مثل میرزا، اسد، فرنگیس، اکرم، عباس و تقی محمدی، به دلیل مطالعاتی که درباره مجاهدین خلق داشتم، شناخت بیشتری از فضای زندگی و روابط آن‌ها پیدا کرده بودم. خانه‌های تیمی، اسم‌هایی که برای یکدیگر انتخاب می‌کردند، نوع ارتباطاتشان و اتفاقات عجیب‌وغریبی که در این فضا رخ می‌داد، همه برایم قابل بررسی بود. یکی از موضوعات مهم، ازدواج‌های اجباری و روابطی بود که گاهی نتیجه‌ای معکوس پیدا می‌کرد؛ یعنی ممکن بود یکی از افراد، به‌ویژه زنان، در مقطعی کم بیاورد و از ادامه آن مسیر سر باز بزند. نمونه‌هایی از این اتفاقات را در آثار دیگرم، مثل «ماتروشکا»، هم بررسی کرده‌ام؛ برای مثال، ماجرای زوجی که فرزندی داشتند و آن بچه را از آن‌ها جدا می‌کردند. در واقع، «عملیات لوتوس» از نظر زمانی به دوره‌ای پیش از اتفاقات «ماتروشکا» می‌پردازد؛ زمانی که دو شخصیت اصلی هنوز جوان‌اند و وارد آن فضای پیچیده نشده‌اند.
چالش اصلی من در نوشتن این رمان، رسیدن به جهان‌بینی و درون‌مایه‌ای بود که قرار بود در داستان شکل بگیرد. به هر حال، من به‌عنوان نویسنده باید به چیزی که می‌نویسم اعتقاد داشته باشم. به‌شدت با سفارشی‌نویسی مشکل دارم؛ چون معتقدم نویسنده باید خودش توانایی و انگیزه نوشتن یک اثر را داشته باشداز طرف دیگر، تصمیم گرفتم قهرمان داستانم شخصیتی درون‌گرا، سرد و دارای نوعی رندی باشد؛ شخصیتی که خودم هم با او فاصله داشتم. نمی‌خواستم مثل تجربه قبلی‌ام در «ماتروشکا»، شخصیت اصلی بیش از اندازه پرحرف باشد. در آن کتاب، سودا در بخش‌هایی خیلی پرحرف می‌شد، اما این بار با توجه به بزرگی و اهمیت اتفاقات داستان، ترجیح دادم قهرمانم کم‌حرف باشد و حتی کمتر با خودش صحبت کند.
البته مسئله این بود که چطور اطلاعات لازم را به مخاطب منتقل کنم. برای همین، در مقابل این شخصیت درون‌گرا، شخصیتی برون‌گرا قرار دادم که او را به حرف زدن وادار کند و زمینه انتقال اطلاعات را فراهم بیاورد. هر دو شخصیت، توانایی انجام عملیات شهری و کار با اسلحه را دارند؛ آن‌ها صرفاً افرادی نیستند که در سکوت تعقیب و مراقبت کنند و منتظر بمانند، بلکه می‌توانند مستقلاً وارد عمل شوند. با وجود تفاوت‌های شخصیتی، هر دو در موقعیت‌هایی می‌توانند خارج از چارچوب سازمان تصمیم بگیرند و حتی شبیه یکدیگر فکر کنند.
*چالش‌هایی که با آن مواجهه شدید چه بود؟ به این دلیل که روایت کردن از دل مبارزهای انقلابی به مراتب آسان‌تر از مجاهدین خلق است و قطعا روایت‌های بیشتری نیز از مبارزهای انقلابی وجود دارد؟
چالش اصلی من در نوشتن این رمان، رسیدن به جهان‌بینی و درون‌مایه‌ای بود که قرار بود در داستان شکل بگیرد. به هر حال، من به‌عنوان نویسنده باید به چیزی که می‌نویسم اعتقاد داشته باشم. به‌شدت با سفارشی‌نویسی مشکل دارم؛ چون معتقدم نویسنده باید خودش توانایی و انگیزه نوشتن یک اثر را داشته باشد. ممکن است ناشری موضوعی را پیشنهاد کند و بگوید می‌خواهیم چنین کاری انجام شود و من هم بگویم توانایی انجامش را دارم و با هم پیش برویم. اما متأسفانه در کشور ما این موضوع گاهی به‌درستی جا نیفتاده است؛ ناشر سراغ کسی می‌رود که تخصص و توانایی لازم را ندارد و او هم صرفاً به خاطر پول، سفارش را می‌پذیرد. من از آن دسته نویسندگانی هستم که باید به موضوع علاقه داشته باشم و کسی نمی‌تواند مرا به نوشتن درباره چیزی وادار کند.
از طرف دیگر، نسبت به بسیاری از اتفاقات تاریخی معاصر، از جمله تسخیر لانه جاسوسی، پیش‌زمینه ذهنی و گارد خاصی داشتم. این مسئله بزرگ‌ترین چالش شخصی من در زمان تحقیق بود. برخلاف تصور اولیه‌ام، لازم نبود برای ایجاد فاصله با موضوع، چیزی را به‌صورت تصنعی طراحی کنم؛ چون خودم در جایگاه نوجوانی قرار گرفته بودم که دارد درباره این واقعه تحقیق می‌کند و مدام از خودش می‌پرسد: «چه اتفاقی افتاده؟ چرا این کار را کرده‌اند؟» با همین نگاه جلو رفتم.
در میانه تحقیقات، به کتابی برخوردم که فکر می‌کنم دیگر به‌راحتی پیدا نمی‌شود و آن را از کسی امانت گرفته بودم. کتاب شامل مصاحبه‌هایی با تمام دانشجویان حاضر در ماجرا، حدود چهارصد و چند نفر، از سطوح مختلف، حتی اعضای مدیریت بود. اتفاقاً مصاحبه‌ها بسیار چالشی بودند. تا آن زمان کمی ناامید شده بودم و احساس می‌کردم روایت‌ها به نتیجه مشخصی نمی‌رسند؛ اما این کتاب همزمان با همان کتابی که آمریکایی‌ها نوشته بودند به دستم رسید. از آنجا که دیگر کمی بی‌حوصله شده بودم، یک صفحه از این کتاب و یک صفحه از آن کتاب می‌خواندم. این مقایسه برایم بسیار تأثیرگذار بود. گاهی با خواندن روایت آمریکایی‌ها با خودم می‌گفتم: «عجب! چقدر به آن‌ها برخورده و چقدر از این اتفاق ناراحت‌اند. چرا نتوانستید کاری انجام دهید؟ مگر نمی‌توانستید انتخاب دیگری داشته باشید؟»
در واقع، هنگام خواندن این دو کتاب احساس می‌کردم دارم با آدم‌های آن دوران گفت‌وگو می‌کنم. از خودم می‌پرسیدم کجا بودید؟ چطور فرار کردید؟ چه کسی اول متوجه دانشجویان قرار است وارد سفارت شوند؟ از همان ابتدا از ماجرا به طریقی خبر داشتید که توانستید آن شش نفر جاسوس را به راحتی فراری بدهید؟ چرا فقط آن شش نفر؟ اگر آن افراد را دستگیر می‌کردید و داخل سفارت نگه می‌داشتید، چه اتفاقی می‌افتاد؟ سفارت آنقدر مجهز بود که اگر قرار بود وارد آن نشویم و فقط آنجا را محاصره کنیم با امکاناتی که داشتند می توانستند بیشتر از یک سال مقاومت کنند.
در کنار این روایت‌ها، با مصاحبه‌های برخی دانشجویان هم مواجه شدم که خودشان از تعبیر «بچه‌های پایین‌شهر» و «بچه‌های بالاشهر» برای توصیف تفاوت‌هایشان استفاده می‌کردند. حرف‌های آن دانشجویانی که خودشان را بچه‌های پایین‌شهر می‌دانستند، برایم بسیار خالصانه بود. آن‌ها حتی در سن‌وسال فعلی‌شان هم به باورهای آن دوران اعتقاد داشتند. این صداقت آدم را تکان می‌داد. آن‌ها همچنان باور داشتند کاری که انجام داده‌اند درست بوده و با اطمینان از آن دفاع می‌کردند.
در نهایت به خودم گفتم تو هم کار خودت را انجام بده؛ مگر نویسنده رمان نیستی؟ پس از زاویه دید خودت به ماجرا نگاه کن. وقتی قرار است قهرمان داستانت را انتخاب کنی، چرا او را به شکل یک ضدقهرمان نسازی؟ همین‌جا بود که تصمیم گرفتم فرنگیس را با چنین جهان‌بینی‌ای طراحی کنم؛ شخصیتی که با خودش می‌گوید این کار اشتباه است، این افراد چرا بلند شده‌اند و به سفارت آمده‌اند و قرار است سه روز دیگر هم برگردند؟ با همین ذهنیت وارد ماجرا شدم تا ببینم واقعاً در داخل سفارت چه اتفاقی افتاده است.
* به نظرتان باتوجه به کتاب‌های متعددی درباره ۱۳آبان و عملیات تسخیر لانه جاسوسی به چاپ رسیده، هنوز هم ابعاد پنهانی از ماجرا هست که بیان نشده باشد؟
من معتقدم درباره تسخیر لانه جاسوسی هنوز جای کار زیادی وجود دارد. برای من که ادعای کتاب‌خوانی دارم و به تاریخ هم علاقه‌مندم، این پرسش مطرح بود که اصلاً چرا به سفارت آمریکا رفتیم، چرا آنجا را تسخیر کردیم و چه شد که این مکان به «لانه جاسوسی» معروف شد؟ در حوزه مستند و سریال هم آثار زیادی نداریم؛ ضمن اینکه مستند را هم همه تماشا نمی‌کنند و مخاطب محدودتری دارد.
البته در حوزه سریال، آثار محدودی ساخته شده که گاهی روایت فرعی آنقدر پررنگ شده که داستان اصلی به حاشیه رفته است. در مقابل، آثاری هم داریم که به اتفاقاتی مانند ماجرای طوفان شن و حوادث منتهی به تسخیر سفارت پرداخته‌اند. در حوزه رمان نیز تا جایی که به خاطر دارم، پیش از این اثری و رمان دیگری که تقریبا همزمان با رمان من چاپ شد، کتاب دیگری نداریم. و همچنان بخش زیادی از اتفاقاتی که پیش از ورود دانشجویان به سفارت رخ داده و به این واقعه منتهی شده، جای روایت دارد.
تاریخ شفاهی فراوانی هم درباره این موضوع وجود دارد، اما کمتر کسی سراغ آن‌ها می‌رود؛ شاید به این دلیل که این منابع به شکل خام در اختیار مخاطب قرار می‌گیرند و برای خواندنشان باید وقت و حوصله صرف کرد. از طرف دیگر، نوجوان امروز لزوماً نوجوانی نیست برای پیدا کردن سوالاتش در جریان حوادث تاریخی سراغ مطالعه برود. او اطلاعاتش را در فضای اینستاگرام و یوتوب جست‌وجو می‌کند. او با حجم زیادی از محتوای آماده مواجه است که تاریخ را به شکل جذاب و گاهی بسیار هنرمندانه روایت می‌کنند؛ تا جایی که آدم با خودش می‌گوید این اطلاعات را چطور پیدا کرده‌اند و از کجا آورده‌اند؟ به‌ویژه اینکه نوجوانان امروز در دوره‌ای زندگی می‌کنند که خود آن سرشار از اتفاقات و تحولات مختلف است.
با این حال، هنوز حرف‌های زیادی درباره این واقعه باقی مانده است. و داستان عملیات لوتوس تمام ماجرا نیست.
طبیعتاً این رمان فقط زاویه دید من به ماجراست و روایت از منظرهای دیگر هم می‌تواند به شناخت بهتر آن کمک کند. من از زاویه دید یک نفوذی که قصد دارد مسیر اتفاقات را به هم بریزد، داستان را روایت کرده‌ام؛ اما نویسنده دیگری می‌تواند از زاویه‌ای متفاوت به همین واقعه نگاه کند و بخش‌های دیگری از آن را به تصویر بکشد. تاریخ معاصر ما آنقدر شگفت‌انگیز و پرجزئیات است که هرچقدر هم درباره آن بنویسیم، باز هم حرف‌های ناگفته بسیاری باقی می‌ماند.
* به نظر شما شناخت تاریخ می‌تواند به تحلیل اتفاقات امروز کمک کند؟ در این صورت، چگونه می‌توان از شباهت‌سازی شتاب‌زده میان جریان‌های سیاسی گذشته و امروز پرهیز کرد و در عین حال، از تاریخ برای شناخت روش‌های نفوذ و فریب بهره برد؟
در یکی جلسات رونمایی کتاب یکی از اساتید حوزه ادبیات نکته‌ای گفت که همیشه در ذهنم مانده است. می‌گفت در این کشور اتفاقات تاریخی زیادی رخ داده و ما هم ادعاهای زیادی استعمارستیزی در جریان حوادث تاریخی داریم، اما حتی یک رمان ضدانگلیسی یا ضدروسی نداریم؛ درحالی‌که کشورمان زمانی به شمال و جنوب تقسیم شده بود و زیر سلطه این قدرت‌ها قرار داشت. این حرف برای من بسیار تأمل‌برانگیز بود؛ چون تاریخ ما سرشار از ظرفیت‌های داستان‌گویی است و مردممان هم ذاتاً قصه‌گو هستند. مسئله این است که ما نویسندگان باید بتوانیم روایت خودمان را از این اتفاقات داشته باشیم.
می‌گویند مخاطب ایرانی آثار جنایی و معمایی نویسندگان ایرانی را نمی‌خواند و ترجیح می‌دهد آثار خارجی بخواند؛ درحالی‌که همان مخاطب حتی آثار خارجی را هم به‌درستی نمی‌شناسد. ناشر برای ترجمه یک مجموعه چندجلدی هزینه می‌کند و آن را به بازار می‌آورد، اما در معرفی و تبلیغش موفق عمل نمی‌کند
به نظرم مهم نیست این روایت چقدر کوتاه یا بلند باشد یا از زاویه دید محدودی به ماجرا نگاه کند؛ مهم این است که درست، صادقانه و متعهدانه باشد. مخاطب از دل همین روایت می‌تواند به شناختی از آن واقعه برسد. وقتی ما روایت خودمان را نداشته باشیم، دیگران برایمان روایت می‌سازند؛ همان‌طور که گاهی در سریال‌ها و آثار نمایشی، تصویری تحریف‌شده از تاریخ ارائه می‌شود. برای مثال، پهلوی را به شکلی بازسازی می‌کنند که با واقعیت تاریخی آن دوره فاصله دارد. نمونه دیگر، جنگ جهانی دوم است که هنوز هم در سینمای جهان دستمایه ساخت آثار مختلف قرار می‌گیرد؛ حتی فیلم‌هایی با مضمون ضدجنگ درباره جنگی ساخته می‌شود که برای برخی کشورها و ملت‌ها جایگاه خاصی در حافظه تاریخی‌شان دارد. ما حتی از روایت‌های معمول و دراماتیک سینمایی درباره بسیاری از اتفاقات تاریخ خودمان هم محروم مانده‌ایم.
من به‌عنوان نویسنده، به‌ویژه با توجه به اتفاقاتی که در سال‌های اخیر رخ داده و بعضی از آن‌ها مدام در حال تکرار هستند، زیاد به این موضوع فکر می‌کنم. برای مثال، در حوادث دی‌ماه سال گذشته، بار دیگر ردپای مجاهدین خلق در برخی اتفاقات مطرح شد. به یاد دارم دوستی که پیش‌تر به من می‌گفت ننویس و این موضوعات دیگر مخاطب ندارند، این بار خودش تأکید می‌کرد که باید درباره این اتفاقات نوشت. می‌گفت: «الان که این صحنه‌ها را می‌بینم، می‌فهمم چقدر کم درباره تاریخ نوشته‌ایم؛ چرا درباره این‌ها نمی‌نویسید؟» وقتی روایت نکنیم، طبیعی است که نسل نوجوان شناخت درستی از این جریان‌ها نداشته باشد. ممکن است با فردی مواجه شود که حتی شناخت دقیقی از پهلوی ندارد، اما تحت تأثیر فضاسازی‌ها و تحریک دیگران قرار گرفته است. این خلأ تا حد زیادی نتیجه کم‌کاری ما در روایتگری است.
البته این کم‌کاری فقط به نویسندگان محدود نمی‌شود. من با نویسندگان جوانی در ارتباط هستم که ایده‌های بسیار جذابی دارند؛ از داستان‌هایی درباره مقاومت فلسطین و نسبت آن با اسرائیل و یهودیت گرفته تا آثار علمی‌تخیلی و موضوعات متنوع دیگر. اما گاهی ناشران حاضر به همکاری با آن‌ها نیستند. به نظرم مشکل اصلی لزوماً ممنوعیت یا محدودیت نیست؛ بیشتر با نوعی تنبلی و نداشتن برنامه‌ریزی در حوزه نشر مواجهیم.
من این موضوع را به‌عنوان کسی می‌گویم که به‌واسطه فعالیت در حوزه کارشناسی کتاب، نمایشگاه‌ها و محصولات ناشران را از نزدیک دنبال می‌کند. مدام می‌شنویم که مخاطب کتاب نمی‌خواند، اما باید پرسید چرا؟ ما حتی در تبلیغ محصولاتی مثل پفک نمکی و نوشابه هم تکرار و استمرار داریم، اما برای کتاب چنین کاری نمی‌کنیم. از طرف دیگر، گاهی می‌گویند مخاطب ایرانی آثار جنایی و معمایی نویسندگان ایرانی را نمی‌خواند و ترجیح می‌دهد آثار خارجی بخواند؛ درحالی‌که همان مخاطب حتی آثار خارجی را هم به‌درستی نمی‌شناسد. ناشر برای ترجمه یک مجموعه چندجلدی هزینه می‌کند و آن را به بازار می‌آورد، اما در معرفی و تبلیغش موفق عمل نمی‌کند. نهایتاً به پشت جلد کتاب اکتفا می‌کند و توضیح می‌دهد که اثر در فلان مجله خارجی معرفی شده یا فلان منتقد از آن تعریف کرده است.
درحالی‌که مخاطب ایرانی ممکن است اصلاً آن مجله یا منتقد را نشناسد. صرفاً به او می‌گویند این کتاب در خارج از کشور پرفروش بوده یا اثری شاخص محسوب می‌شود، بدون اینکه برای معرفی درست آن به مخاطب ایرانی کاری انجام دهند.
حتی یک بار ناشری از این موضوع گلایه می‌کرد که چرا مخاطبان کتابش را نمی‌خرند. به نظرم پاسخ روشن است؛ وقتی ناشر کتابی را منتشر می‌کند، اما برای معرفی آن هیچ تلاشی انجام نمی‌دهد، چطور انتظار دارد مخاطب از وجود آن باخبر شود؟ بازار نشر باید میان عرضه و تقاضا ارتباط برقرار کند. ناشر نمی‌تواند هزینه تولید کتاب را بپردازد، اما برای معرفی و تبلیغ آن خساست به خرج دهد.
گاهی ناشران برای تبلیغ کتاب به سراغ کارشناسان کتاب، مروجان و بلاگرها می‌روند، اما در این زمینه هم برنامه‌ریزی درستی وجود ندارد. ممکن است یک بلاگر را برای معرفی کتاب‌های یک نشر انتخاب کنند، اما بعد از مدتی هیچ فعالیتی از او دیده نشود. حتی گاهی عملکرد یک کارمند که پیش‌تر مسئولیت چندین کار را برعهده داشته و در کنار آن هر چند روز یک‌بار مطلبی در صفحه ناشر منتشر می‌کرد، از فردی که به‌صورت تخصصی برای تبلیغ انتخاب شده، بهتر بوده است.
از سوی دیگر، وقتی نویسنده‌ای به ناشر مراجعه می‌کند و می‌گوید در این زمینه تخصص دارم و می‌توانم با شما همکاری کنم، گاهی با استقبال مواجه نمی‌شود. در عوض، ناشر مدام بر یک قالب مشخص، مثلاً زندگی‌نامه داستانی، تمرکز می‌کند و وقتی می‌بیند مخاطب آن‌طور که انتظار داشته استقبال نکرده، از نویسنده می‌خواهد رمان بنویسد؛ اما حتی در تعریف و شناخت قالب رمان هم گاهی مشکل وجود دارد. برای مثال، اثری را به نویسنده می‌سپارند و می‌گویند این شخصیت ظرفیت تبدیل شدن به یک رمان را دارد، اما همزمان تأکید می‌کنند که چیزی از متن و شخصیت تغییر نکند! درحالی‌که چنین درخواستی نشان می‌دهد هنوز تفاوت میان زندگی‌نامه داستانی و رمان به‌درستی درک نشده است.
گاهی احساس می‌کنم در بخشی از فضای فرهنگی کشور، نویسنده و مخاطب را از بالا نگاه می‌کنند؛ انگار متولیان فرهنگی تصور می‌کنند لطف کرده‌اند که وارد این عرصه شده‌اند و مخاطب باید بابت این کار خوشحال باشد. درحالی‌که فعالیت فرهنگی به شناخت، تخصص و تعامل نیاز دارد. نمی‌توان از نویسنده انتظار داشت با سرعت و بدون فرصت کافی، درباره هر اتفاقی اثری تولید کند. نویسنده برای نوشتن به زمان نیاز دارد؛ باید از موضوع فاصله بگیرد، آن را بررسی کند و به زاویه دید مناسبی برسد.
تجربه خوب من در همکاری برای کتاب سومم نشان داد که اگر این تعامل شکل بگیرد، نتیجه می‌تواند بسیار بهتر باشد. متولی فرهنگی توضیح می‌دهد که هدفش چیست و چه نوع اثری می‌خواهد؛ نویسنده هم درباره قالبی که در آن تخصص دارد و کاری که می‌تواند انجام دهد، توضیح می‌دهد. حتی اگر متولی فرهنگی شناخت دقیقی از رمان نداشته باشد، نویسنده می‌تواند درباره ویژگی‌های این قالب برای او توضیح دهد. در چنین گفت‌وگویی، دو طرف به درک مشترکی از هدف و مسیر کار می‌رسند و در نهایت اثری شکل می‌گیرد که هم نویسنده از آن رضایت دارد و هم سفارش‌دهنده به هدفش نزدیک شده است. طبیعتاً مسائل بعدی، مثل چاپ و انتشار، هم اهمیت دارند؛ اما وقتی نویسنده احساس کند طرف مقابل برای کار او ارزش قائل است و پشت اثر ایستاده، حتی مشکلات بعدی را هم راحت‌تر می‌پذیرد. متأسفانه همه همکاری‌ها در فضای نشر به این شکل پیش نمی‌رود.
* رمان چقدر می‌تواند کمک‌کننده باشد در انتقال چنین اتفاقات مهم تاریخی برای نسل بعد؟
برای مثال، ما جنگ جهانی دوم را چطور می‌شناسیم؟ مگر خودمان در آن جنگ حضور داشتیم یا در کشورهای درگیر آن زندگی کرده‌ایم؟ بخش زیادی از شناخت ما از طریق فیلم‌ها، کتاب‌ها و روایت‌هایی شکل گرفته که درباره آن دوران تولید شده‌اند. من امروز می‌توانم تا حد زیادی مردم انگلستان را بشناسم؛ می‌دانم یک شهروند لندنی چطور فکر می‌کند و مردم روستاهای انگلستان چه دغدغه‌هایی دارند. این شناخت صرفاً از طریق آثار تاریخی و جدی به دست نیامده، بلکه داستانهای ساده آگاتا کریستی و حتی آثاری که ما گاهی آن‌ها را ادبیات ژانر می‌نامیم، در شکل‌گیری این شناخت نقش داشته‌اند. اتفاقاً همین داستان‌ها کمک کرده‌اند با فرهنگ و جامعه آن کشور بیشتر آشنا شویم.
بنابراین، اینکه گفته می‌شود ایرانی‌ها اهل داستان نیستند، به نظرم تصور درستی نیست. ما اتفاقاً مردمی قصه‌گو هستیم و سابقه طولانی در داستان‌گویی و ثبت روایت‌ها داریم. نمونه بزرگش شاهنامه فردوسی.
رمان قطعاً در این مسیر بسیار کمک‌کننده است. وقتی از ادبیات روسیه صحبت می‌کنیم، یکی از ویژگی‌های برجسته آن رمان‌های بزرگی است که تصویری از جامعه، تاریخ و فرهنگ این کشور به مخاطب ارائه می‌دهند. اثری مثل «جنگ و صلح» حاصل سال‌ها کار و نوشتن است و به مخاطب کمک می‌کند جامعه روسیه و تجربه تاریخی آن را بشناسد. در آمریکای لاتین هم رمان‌نویسانی مثل مارکز با روایت داستانهای بومی کشورشان هم فرهنگ خود را به جهان معرفی کرده‌اند و هم به گسترش و تثبیت سبکی و قالبی خاص ادبیات کمک کردند.
بخشی از فاصله‌ای که امروز میان نویسنده و مخاطب در کشور ما وجود دارد، ریشه تاریخی دارد و شاید بتوان آن را تا دوره قاجار و شکل‌گیری نوعی نگاه روشنفکرانه جدا از مردم دنبال کرد. بخش دیگر هم به عملکرد نهادهای دولتی و فرهنگی برمی‌گردد که گاهی بودجه هزینه می‌کنند، اما آن را در مسیر درستی به کار نمی‌گیرند. ما به نظامی برای شناسایی و پرورش استعدادهای نویسندگی نیاز داریم؛ چیزی شبیه سازوکارهایی که در برخی کشورهای دیگر برای کشف و حمایت از استعدادها وجود دارد.
با این حال، معتقدم رمان، به‌ویژه در شرایط امروز، می‌تواند نقش مهمی در ارتباط با نسل نوجوان و جوان داشته باشد. شاید تصور کنیم نوجوانان امروز کمتر کتاب می‌خوانند، اما تجربه حضور من به‌عنوان کارشناس کتاب در نمایشگاه چنین چیزی را نشان نمی‌دهد. اگر همزمان به مخاطب نوجوان اهمیت بدهیم و به نویسندگان جوان هم فرصت حضور و دیده‌شدن، به‌نظرم هم مخاطب جذب می‌شود و هم استعدادهای تازه‌ای در حوزه داستان و رمان فرصت بروز پیدا می‌کنند.
