بجنورد- خراسان شمالی با ۲ میلیون رأس دام سبک و جایگاه دهم کشوری در تولید گوشت قرمز، قطب دامپروری ایران است اما خام‌فروشی دام زنده ارزش افزوده این صنعت را از استان خارج می‌کند.
خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها؛ خراسان شمالی با داشتن دو میلیون و ۲۰۰ هزار رأس دام سبک و حدود ۶۰ هزار رأس دام سنگین، به‌عنوان قطب دامپروری شمال شرق کشور شناخته می‌شود. بر اساس آمارهای رسمی، این استان سالانه حدود ۲۰ هزار و ۵۰۰ تن گوشت قرمز و ۷۵ هزار تن شیر تولید می‌کند. این ظرفیت قابل‌توجه، استان را در رتبه دهم تولید گوشت قرمز کشور قرار داده است.
آنچه این ظرفیت را متمایز می‌کند، تنوع ساختار تولید در استان است؛ از عشایر کوچ‌رو که ستون اصلی تأمین پروتئین محسوب می‌شوند تا دامداری‌های روستایی و واحدهای صنعتی که در حال گسترش هستند. با این حال، این تنوع ساختاری، چالش‌های پیچیده‌ای نیز به همراه دارد که مهم‌ترین آن، ناترازی میان تولید و فرآوری است.
عشایر؛ ستون پنهان تأمین پروتئین
جامعه عشایری خراسان شمالی با هفت هزار و ۸۰۰ خانوار و جمعیت ۳۰ هزار نفر، تنها سه درصد جمعیت استان را تشکیل می‌دهد، اما در اختیار داشتن ۲۲ درصد مراتع استان و پرورش ۶۱۰ هزار رأس دام سبک، آن را به یکی از ارکان اصلی تولید گوشت قرمز تبدیل کرده است. عشایر استان سالانه ۳۵ درصد گوشت قرمز خراسان شمالی را تولید می‌کنند.
با این حال، خشکسالی‌های متوالی و کمبود آب و علوفه، به مهم‌ترین چالش پیش روی عشایر استان تبدیل شده است. «حسن محمدی»، یکی از عشایر استان که در منطقه قشلاقی مراوه‌تپه استان گلستان مستقر است، با گلایه از گرانی علوفه و مشکلات ناشی از خشکسالی می‌گوید: در این شرایط، صدای کمک‌خواهی ما به گوش کسی نمی‌رسد.
وی می‌افزاید: اکنون عشایر به دلیل خشکسالی با مشکلات کم‌آبی و گرانی علوفه دست و پنجه نرم می‌کنند به طوری که زندگی و معیشت آنان تهدید می‌شود. به دلیل مشکلات ناشی از خشکسالی ناچاریم دام‌های خود را در کنار چرا از مراتع به صورت دستی نیز تعلیف کنیم که این امر هزینه نگهداری را برای ما بالا برده است.
یکی دیگر از عشایر مستقر در این منطقه قشلاقی، نیز به خبرگزاری مهر گفت: عشایر برای یافتن چراگاه‌ها همراه با دام خود مسیرهای سخت‌گذر و طولانی را می‌پیمایند اما کمبود علف در مراتع، گرانی علوفه دستی و کاهش قیمت تولیدات، آنان را نگران کرده است.»** وی از مسئولان می‌خواهد چاره‌ای برای عشایر بیندیشند تا چرخ اقتصاد زندگی آنان از حرکت نایستد.
میثم وحیدی، مدیر کل امور عشایری خراسان شمالی، نیز اعلام کرده که امسال ۲۳ هزار تن نهاده دامی برای کاهش اثرات خشکسالی و کمبود بارندگی میان دامداران عشایری توزیع شده است.
سه پروژه شاخص آبرسانی به مناطق عشایری گلیل شیروان، جیرانسو و میاندشت با ۹۰ درصد پیشرفت فیزیکی در حال اجراست که با تکمیل آنها، ۳۵۰ خانوار عشایری از آب پایدار بهره‌مند خواهند شد.
روستاها؛ دامداری سنتی با چالش‌های ساختاری
در کنار عشایر، دامداری روستایی نیز سهم قابل توجهی در تولید گوشت قرمز استان دارد. بر اساس آمارهای رسمی، ۹۰ درصد دام‌های سبک استان در واحدهای سنتی، روستایی و عشایری پرورش می‌یابند و تنها ۱۰ درصد در واحدهای صنعتی و نیمه‌صنعتی نگهداری می‌شوند.
جوان روستایی از روستای بندیغمور که پس از تحصیلات دانشگاهی به دامداری خانوادگی بازگشته، یکی از نمونه‌های دامداران روستایی است. او در روایت خود می‌گوید: از کودکی در یک محیط باز و در دامن طبیعت بوده و بعد از درس خواندن به یک محیط شهری محدود شده بود.
وی پس از بازگشت به روستا برای دریافت وام اقدام کرد اما با بی‌مهری‌ها و موانع جدی مواجه شد: به هرجایی که مراجعه می‌کردم، به جای اینکه توانمندی‌های من برای کار را ببینند، تنها به فکر این بودند که چند ضامن دارم، چه وثیقه‌ای دارم». او اکنون توانسته کسب‌وکار خود را شکل دهد و برای دیگران نیز اشتغال‌زایی کند.
«محمد ستایشی»، رئیس شرکت تعاونی گاوداران شیری خراسان شمالی، با اشاره به اینکه دامداران نگران افزایش قیمت نهاده دامی و نبود توان مالی برای خرید نهاده هستند، اظهار کرد: در حال حاضر دامدار هر کیلوگرم کنسانتره را با قیمت ۴۵ هزار تومان خریداری می‌کند، اما آیا قیمت شیر هم همین است؟
اسماعیل محمودآبادی، رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان شمالی، نیز با اشاره به اجرای طرح حذف ارز ترجیحی گفته است: در حال پیگیری هستیم تا سرمایه در گردش را برای دامداران تأمین کنیم. به محض اینکه این اعتبار تأمین شود، بانک‌ها پای کار هستند و این امر اجرایی خواهد شد.
وی افزود: در تلاش هستیم تا بتوانیم حداقل یک دوره از سرمایه در گردش دامداران را تأمین کنیم تا یک چرخش مالی داشته باشند و بازار متعادل شود.
برای حمایت از این بخش، ۷۹ میلیارد تومان تسهیلات ویژه به دامداری‌های خرد روستایی و عشایری اختصاص یافته که از این میزان، ۱۳ میلیارد تومان سهم عشایر استان است.
دامداری صنعتی و نیمه‌صنعتی؛ ظرفیتی که هنوز به کمال نرسیده
در حوزه دامداری صنعتی، خراسان شمالی دارای ۸۸ واحد صنعتی پرورش گاو شیری و ۷۱ واحد گوساله پروار صنعتی است. تنها ۲۰ درصد از دام‌های سنگین استان در واحدهای صنعتی پرورش می‌یابد و ۱۰ درصد دام‌های سبک نیز در واحدهای صنعتی و نیمه‌صنعتی نگهداری می‌شوند.
طرح گاوداری ۱۰ هزار راسی شیروان نیز به‌عنوان یکی از پروژه‌های بزرگ دامپروری استان در حال تکمیل است.
مجتمع دامپروری شیروان با مساحت ۲۰ هکتار و ۲۰ قطعه، از دیگر زیرساخت‌های صنعتی استان است که ۱۷ واحد آن از سال ۱۳۹۹ به بهره‌برداری رسیده و پیش‌بینی می‌شود سالانه هشت هزار تن شیر و ۹۰ تن گوشت تولید کند.
با این حال، واحدهای نیمه‌صنعتی نیز با چالش‌های خاص خود مواجه‌اند. بر اساس مطالعات انجام‌شده، در سیستم نیمه‌صنعتی بیشترین میزان درآمد از فروش شیر و سپس فروش گوساله نر پرواری، تلیسه و گاو حذفی به دست می‌آید. برخی کارشناسان معتقدند ایجاد شبکه‌های دامپروری نیمه‌صنعتی در مناطق میان‌بند عشایری می‌تواند به بهبود وضعیت کمک کند؛ چراکه اکنون تنها ۲۰ درصد عشایر استان در مناطق میان‌بند دامداری دارند و بقیه از این امکان محروم‌اند.
گره اصلی؛ خام‌فروشی و ضعف صنایع تبدیلی
مهم‌ترین چالش زنجیره ارزش دامداری خراسان شمالی، خام‌فروشی دام زنده است. مهدی شکاری، معاون بهبود تولیدات دامی سازمان جهاد کشاورزی خراسان شمالی، در این باره می‌گوید: میزان نیاز روزانه این استان ۲۵۰ تا ۳۰۰ رأس دام است، این در حالی است که ۱۶۰۰ تا ۱۷۰۰ رأس دام روزانه از این استان خارج می‌شود.
وی تأکید می‌کند: ۶ برابر تولید استان روزانه خام‌فروشی می‌شود که مزیت اقتصادی چندانی برای استان ندارد و باید صنایع تبدیلی و تکمیلی در استان رونق پیدا کند.
شکاری با اشاره به ضعف زیرساخت‌های فرآوری می‌افزاید: صنایع تبدیلی و تکمیلی در این استان توسعه پیدا نکرده است. خراسان شمالی دارای هشت واحد کشتارگاهی است که فقط دو واحد از این تعداد صنعتی و مابقی سنتی و نیمه‌صنعتی است.»
یکی از دامداران استان که دل پری از وضعیت موجود دارد، می‌گوید: دامدار صاحب ندارد و کسی هم حمایت نمی‌کند و مشکل اینجاست که خراسان شمالی مال مازاد زیاد دارد و از سویی دیگر با توزیع گوشت منجمد برزیلی در سطح بازار و فروشگاه‌ها رو به رو هستیم.
وی با اشاره به کیفیت بالای گوشت استان تأکید می‌کند: مرغوب‌ترین گوشت کشور در خراسان شمالی است و دامداران بهترین دام‌ها را دارند اما چرا باید از کشورهای دیگر گوشت وارد شود؟
برای رفع این گره، احداث پالایشگاه صنعتی دام به‌عنوان یکی از پروژه‌های راهبردی استان تعریف شده است.
مجوز بی‌نام ساخت پالایشگاه دام در شهرستان شیروان صادر شده و سرمایه‌گذار می‌تواند در این زمینه سرمایه‌گذاری کند. استاندار خراسان شمالی این طرح را از الزامات توسعه استان دانسته و تأکید کرده که احداث پالایشگاه صنعتی دام با هدف جلوگیری از خام‌فروشی، توسعه صنایع پایین‌دستی، ایجاد ارزش افزوده و اشتغال پایدار با جدیت دنبال می‌شود.
افق پیش‌رو؛ از خام‌فروشی به برندسازی
آینده دامداری خراسان شمالی به تکمیل زنجیره ارزش وابسته است. پروژه‌های در دست اجرا از جمله پالایشگاه صنعتی دام، کشتارگاه صنعتی و صنایع بسته‌بندی و فرآوری گوشت، می‌توانند مسیر تحول این صنعت را هموار کنند. بر اساس برنامه‌ریزی‌های انجام‌شده، سه طرح بزرگ صنایع تبدیلی با سرمایه‌گذاری یک هزار و ۳۰۰ میلیارد ریال در حوزه‌های تولید خوراک مکمل دام، فرآوری گوشت و بسته‌بندی در حال اجراست.
آنچه مسلم است، خراسان شمالی با برخورداری از مراتع غنی، نژادهای بومی ارزشمند ظرفیت تبدیل شدن به یکی از قطب‌های اصلی صنعت دام و فرآورده‌های گوشتی کشور را دارد؛ مشروط بر آنکه گره خام‌فروشی باز شود و ارزش افزوده این صنعت در خود استان باقی بماند.
