تبعیض و تعصب مبتنی بر جنسیت، نژاد، رنگ پوست، ملیت، وضعیت مهاجرتی، طبقه اجتماعی، گرایش جنسی، مذهب و معلولیت، نسبت به تبعیض یا تعصب صرفا بر پایه نژاد، تراکم بیشتری دارند. شدت ترومای جمعی، بر نحوه تجربه آثار آن توسط یک فرد یا یک جامعه تاثیر می‌گذارد و نوع آسیب یا صدمه‌ای که به یک گروه یا جامعه وارد می‌شود، متفاوت است اما حتی ترومای جمعی درقبال یک واقعه تاریخی، می‌تواند بسیار قدرتمند باشد و بر احساس امنیت یک جامعه در طول نسل‌ها تاثیر بگذارد.
به گزارش سلامت نیوز به نقل از اعتماد، متخصصان انجمن روان‌شناسی امریکا در توصیف «ترومای جمعی» در مقاله‌ای نوشته‌اند: «اشکال گوناگون بی‌عدالتی می‌تواند در ایجاد استرسی که بسیاری از افراد با آن روبه‌رو هستند، نقش داشته باشد. ترومای جمعی، به رویداد یا زنجیره‌ای از رویدادها اشاره دارد که نه تنها یک فرد، بلکه گروهی از افراد مشخص یا هدف قرارگرفته را تحت‌تاثیر قرار می‌دهد. ترومای جمعی -در تقابل با ترومای بین‌فردی- معمولا به آسیب‌هایی اشاره می‌کند که ریشه در ظلم یا تبعیض اعمال‌شده توسط یک گروه مسلط علیه یک گروه اقلیت دارد.
گاهی از اصطلاح ترومای جمعی برای اشاره به بلایای زیست‌محیطی، خشونت‌ها(مانندتیراندازی‌درمدارس)و همه‌گیری‌هایی استفاده می‌شود که افراد را در جوامع مختلف تحت تاثیر قرار می‌دهند. ترومای جمعی، هم شامل تعاملات آسیب‌زای بین‌فردی میان اعضای گروه‌های اقلیت و اکثریت (مانند خشونت‌های مبتنی بر جنسیت، توهین‌ها و جرایم ناشی از نفرت) و هم شامل سیستم‌های دولتی و غیردولتی است که تبعیض، جنگ، آزار و اذیت‌های سیاسی و مذهبی، قاچاق انسان و شکنجه را تداوم می‌بخشند.مدت زمان تداوم ترومای جمعی، تاثیرات آن و شدت مشکلات میان گروه‌های مختلف نژادی، فرهنگی، مذهبی یا سیاسی مهم است. تبعیض براساس جنسیت، نژاد، رنگ پوست یا مذهب می‌تواند فرآیندی آسیب‌زا باشد که تا پایان عمر ادامه می‌یابد. بسیاری از جوامع در طول نسل‌های متمادی قربانی خشونت و بی‌توجهی بوده‌اند. فقر و عدم دسترسی به مسکن ایمن، مراقبت‌های بهداشتی و آموزش، می‌تواند تاثیری مادام‌العمر بر افراد، خانواده‌ها و جوامع داشته باشد.
تبعیض و تعصب مبتنی بر جنسیت، نژاد، رنگ پوست، ملیت، وضعیت مهاجرتی، طبقه اجتماعی، گرایش جنسی، مذهب و معلولیت، نسبت به تبعیض یا تعصب صرفا بر پایه نژاد، تراکم بیشتری دارند. شدت ترومای جمعی، بر نحوه تجربه آثار آن توسط یک فرد یا یک جامعه تاثیر می‌گذارد و نوع آسیب یا صدمه‌ای که به یک گروه یا جامعه وارد می‌شود، متفاوت است اما حتی ترومای جمعی درقبال یک واقعه تاریخی، می‌تواند بسیار قدرتمند باشد و بر احساس امنیت یک جامعه در طول نسل‌ها تاثیر بگذارد. خشونت پلیس (چه در گذشته و چه در حال حاضر) و تفکر برتری سفیدپوستان نسبت به امریکایی‌های آفریقایی‌تبار و سیاه‌پوستان امریکا، چنان تاثیری بر جای گذاشته که خانواده‌ها و جوامع مذکور همچنان نسبت به امنیت خود در حالت هوشیاری شدید (بسیار مراقب و نگران) به‌سر می‌برند و همین حالت، می‌تواند بر احساس تعلق آنها به جامعه ایالات‌متحده تاثیر بگذارد.التیام بخشیدن به زخم‌های ناشی از ترومای جمعی، چالشی نیازمند حمایت همگانی و مبارزه‌ای مشترک برای دستیابی به عدالت اجتماعی است. »
صبح 26 فوریه 1972، سدهای محافظت از پسماندهای معادن زغال‌سنگ در بالادست دره کوهستانی «بوفالو کریک» در ویرجینیای غربی، به دلیل پایه‌های سست و غیراصولی فرو ریخت. در این محل سه سد وجود داشت. با ریزش اولین سد، پسابی که از مخزن سد بیرون ریخت، دو سد پایین‌تر را درهم شکست. سیلاب و در واقع همان ذخایر پشت سدها، حدود۵۰۰ میلیون لیتر پساب سیاه بود که با ارتفاع موج بیش از 9 متر بر سر ساکنان ۱۶ شهرک معدنی در امتداد دره کوهستانی سرازیر شد و هر آنچه در مسیر بود را ویران کرد.
از جمعیت 5 هزار نفری ساکن در این منطقه، ۱۲۵ نفر کشته شدند، ۱۱۲۱ نفر مجروح شدند، بیش از 4 هزار نفر بی‌خانمان شدند، ۵۰۷ خانه، ۴۴ کانکس و تریلر مسکونی سیار و ۳۰ واحد تجاری هم تخریب شد. یک سال بعد از این فاجعه، کای اریکسون؛ جامعه‌شناس امریکایی توسط یک موسسه حقوقی، دعوت به کار شد تا به عنوان مشاور جامعه‌شناسی در طرح شکایت به نمایندگی از حدود ۶۵۰ نفر از بازماندگان سیل دره بوفالوکریک همکاری کند. بازماندگان حادثه که حالا تمام زندگی‌شان را از دست داده بودند، در کانکس‌های سیار زندگی می‌کردند و اریکسون شاهد بود که بازماندگان که غرامت این ویرانی را دریافت کرده بودند، بی‌توجه به رقم قابل‌توجهی که به حساب‌های بانکی‌شان واریز شده بود، دچار یک آسیب روانی جمعی شده بودند. اریکسون در ماه‌های بعد از سیل ویرانگر، شاهد افزایش انزواطلبی، سردرگمی، افزایش جرم، افزایش مهاجرت و از بین رفتن ارزش‌های اخلاقی بین بازماندگان حادثه بود و 5 سال بعد از این حادثه، کتابی در شرح مشاهداتش نوشت و در توصیف وضع روانی بازماندگان گفت که آنها دچار «ترومای جمعی» شده‌اند. یک سال بعد، کای اریکسون، بابت این کتاب و ابداع این اصطلاح که پیشرفتی در علم جامعه‌شناسی تلقی می‌شد، جایزه انجمن جامعه‌شناسان امریکا را دریافت کرد.
حالا و بعد از حدود 5 دهه «ترومای جمعی» به یک واژه پرکاربرد در ادبیات متخصصان علوم جامعه‌شناسی، اقتصاد سیاسی، روانپزشکی و روان‌شناسی تبدیل شده است. ترومای جمعی، مجموع واکنش‌های روانی به یک رویداد آسیب‌زا و خاطره‌ای جمعی با ماندگاری طولانی‌مدت بعد از یک رخداد معمولا انسان‌ساز است که به دلیل ابعاد گسترده و عمق و فراگیری حادثه، کل جامعه را تحت‌تاثیر قرار می‌دهد.
تزریق وحشت و ترس و ویرانی و تلفات جانی و مالی در جنگ‌ها، نسل‌کشی، قتل‌عام، شکنجه‌جمعی، محاصره اقتصادی، قحطی تحمیلی، انواعی از ترومای جمعی را به دنبال دارد و تاکید جامعه‌شناسان، روانپزشکان و روان‌شناسان این است که آسیب‌های روانی ناشی از ترومای جمعی، تا زمانی که مسببان این رویداد به طرزی عادلانه محاکمه نشوند، باقی می‌ماند و علاوه بر تاثیرات گسترده بر سلامت جسمی، قابلیت انتقال نسل به نسل هم دارد و حتی می‌تواند به زوال هویت منجر شود.
تاثیرات ترومای جمعی، دایره‌ای گسترده و شامل طیفی از انواع آسیب‌های روانی، اختلال استرس پس از سانحه، افسردگی، بی‌حسی عاطفی، اضطراب، آسیب‌های عصبی و تاثیر بر عملکرد مغز، تاثیرات ژنتیکی و هورمونی و قابل انتقال به جنین است.
متخصصان علوم انسانی و علوم اجتماعی معتقدند که ترومای جمعی، فقط به معنای تاثیرپذیری از یک فاجعه وارد شده ملموس بر پیکرهای انسانی نیست، بلکه رخدادهایی حتی مثل کودتاهای نظامی یا اشغال یک شهر یا کشور توسط نیروی مهاجم، به عنوان یک رخداد سیاسی، می‌تواند به ترومای جمعی منجر شود.
تاثیر اقتصاد سیاسی بر ترومای اجتماعی و جمعی
در هفته سلامت روان، انجمن علمی روانپزشکان ایران همایشی با عنوان «زمانه ناپایدار» برگزار کرد که تمام سخنرانی‌های این همایش به نحوی با ترومای جمعی و اجتماعی و عوامل موجد این آسیب روانی پیوند داشت.
یکی از سخنرانان این همایش، حسین راغفر، اقتصاددان و استاد دانشگاه الزهرا بود که تاثیر اقتصاد سیاسی بر ترومای اجتماعی و جمعی را بررسی کرد.
راغفر در صحبت‌های خود اشاره‌ای به تاثیر سیاست‌های اقتصادی بر وضع جامعه ایران داشت و گفت: «در سیاست‌های نابرابرساز، ترومای اجتماعی و جمعی از طریق سیاست‌های اقتصادی ایجاد می‌شود. در جامعه ایران در یک سال اخیر، از یک‌سو شاهد ورود خودروهای چند ده میلیاردی هستیم آن‌هم درحالی‌که کشور، در جنگ است ولی با این حال، منابع عظیمی از سرمایه‌های کشور برای گروه قلیلی مصرف می‌شود تا بتوانند خودروهای بسیار گرانقیمت داشته باشند ولی در سوی مقابل، شاهد نابرابری‌های فاحشی هستیم و می‌بینیم که عده‌ای برای گذران زندگی در سطل‌های زباله جست‌وجو می‌کنند و عده‌ای هم در صف نان و مرغ یارانه‌ای می‌ایستند. این مشاهدات و وضعیت، آسیب‌های روانی بسیار جدی به جامعه وارد کرده و به نظر من، اصلی‌ترین بحران کنونی جامعه ما، بحران هویت نسل جوان است که هیچ نوع تعلق خاطری نسبت به ارزش‌های ملی و کنونی ما حس نمی‌کند و دلیل این وضع هم، این نظام نابرابرساز و همچنین، نظام آموزشی کشور است که دچار بحران بسیار جدی است. نظام آموزشی کشور، با کالایی کردن آموزش و گزینش‌های ایدئولوژیک، مدرسه را از یک نهاد تربیتی به محیطی برای شکاف طبقاتی و فرسودگی معلمان و آسیب‌های روانی دانش‌آموزان تبدیل کرده است. بحران هویت نسل جوان، البته محدود به نسل زد نیست بلکه بقیه نسل‌های جامعه هم به‌شدت متاثر از همین ساختار نابرابرساز است؛ ساختاری که همان نظام سیاسی کشور است و فرصت‌ها و منابع را به نحو بی‌سابقه‌ای، نابرابر توزیع می‌کند.»
راغفر در ادامه صحبتش مصداق‌هایی از بی‌عدالتی آموزشی و نابسامانی بازار اشتغال را برشمرد و در توضیح تاثیر این وضع بر سلامت روانی جامعه افزود: « شاخص‌های آموزشی نشان می‌دهد که چطور مدارس خاص و غیرانتفاعی، به‌طور عمده دراختیار دهک‌های بالاتر قرار گرفته و مدارس دولتی به دهک‌های پایین‌تر اختصاص پیدا کرده است. در سال 1404 شاهد بودیم که 920 هزار نفر از ادامه تحصیل باز ماندند و امسال تعداد این افراد به 927 هزار نفر رسیده و اینها، لشکر فرودستان را تشکیل می‌دهند که این وضعیت، می‌تواند زمینه‌ساز بی‌ثبات‌سازی اجتماعی و سیاسی باشد. 50درصد از 3 هزار نفر برتر کنکور در سال گذشته، برخاسته از 10درصد ثروتمندترین خانواده‌ها هستند چون در عمل، فرصت‌های رشد را داشتند درحالی‌که از طبقات محروم جامعه، هیچ درصدی در دانشگاه‌های برتر کشور نداریم. به این ترتیب، با نسلی با آینده مبهم و غیر قابل پیش‌بینی مواجهیم. مساله این نسل، صرفا شغل نیست چون اشتغال، فقط کسب درآمد نیست، بلکه افراد هویت‌شان را هم از شغل‌شان می‌گیرند و وقتی فاقد شغل هستند، انگار هویت ندارند و آسیب ناشی از این بی‌هویتی هم از طریق خانواده‌ها به فرزندان‌شان منعکس می‌شود. انگار که خود این افراد مقصر بودند که نتوانستند فرصت‌های رشد را تجربه کنند، به همین دلیل بحران هویت در نسل جوان ما، فراتر از مشکل اقتصادی است و به یک بحران معنادار و اجتماعی تبدیل شده است. آنچه براثر بحران‌ها و به‌خصوص، بحران‌های آموزشی در کشور ایجاد شده، این است که آموزش، وعده آینده بهتر به جامعه می‌دهد و افراد با همین وعده، تحصیل و تلاش و کسب مهارت می‌کنند ولی به آینده بهتر نمی‌رسند و همین ناکامی، اصلی‌ترین دلیل بحران هویت نسل جوان ماست که از سطح فردی فراتر می‌رود چون جوانان ما سعی می‌کنند فرصت‌های رشدشان را در جامعه دیگری جست‌وجو کنند و این، همان آسیب‌های روحی روانی است که به نسل جوان ما وارد می‌شود. بحران هویت نسل جوان، بخشی از فرآیند گسترده‌تر شکل‌گیری و بازتولید ترومای جمعی در جامعه ایران است. ناامنی و بحران هویت نسل جوان، از فرد شروع می‌شود و به خانواده منتقل می‌شود و به ترومای جمعی تبدیل می‌شود که مصادیق این تروما را در بستر اقتصاد و جامعه و نظام آموزشی ناکارآمد و طبقاتی می‌بینیم. »
این اقتصاددان در بخش دیگری از صحبت‌هایش، ماهیت ترومای جمعی و ترومای اجتماعی را تحلیل کرد و گفت: «ترومای سیستماتیک اجتماعی را می‌توان به زخم‌زنی جمعی و مداوم بر افراد توسط سیستم تعریف کرد. با این تعریف، عامل تروما، نه فقط یک رویداد یا یک فرد، بلکه خود سیستم است که به صورت مستمر و ساختاری و جمعی، هم به افراد جامعه زخم می‌زند و هم شرایط را برای عادی‌سازی و پنهان کردن و تداوم این وضعیت فراهم می‌کند. زخمی که توسط سیستم به افراد وارد می‌شود، هم پنهان است و هم عادی می‌شود و هم بازتولیدکننده است و البته این زخم، با درمان فردی التیام پیدا نمی‌کند چون منشا اصلی این زخم، همین ساختار است و بنابراین، حتی با وجود تغییر ساختاری در نهادها و سیاست‌ها و منابع قدرت، هم می‌تواند شکل بگیرد و هم می‌تواند احیا شود. ما ترومای جمعی را یک پدیده تک‌بعدی نمی‌بینیم بلکه یک پدیده چندبعدی متشکل از اقتصاد سیاسی، جامعه‌شناسی سیاسی، فلسفه اخلاق، روان‌شناسی اجتماعی، جامعه‌شناسی فرهنگ و جامعه‌شناسی آموزش است. در اقتصاد سیاسی پساانتقادی، علاوه بر بررسی روابط قدرت، معلوم می‌شود که اقتصاد به تنهایی توصیف‌گر پدیده‌ها و بحران‌ها نیست، بلکه ارتباط تنگاتنگی با حوزه‌های سیاست و فرهنگ و جامعه و تاریخ دارد. ناتوانی در برنامه‌ریزی برای آینده، احساس پست‌شدگی، کاهش اعتماد به نهادها، نابرابری فرصت‌ها، شکاف میان ارزش‌های رسمی و واقعیت اجتماعی، پیامدهای اقتصادرانتی و ضدتولیدی است و مجموع این پیامدها، به ترومای جمعی منتهی می‌شود. فساد گسترده، بی‌اعتمادی را در تمام سطوح بازتولید می‌کند. گواه نابرابری ساختاری هم، نمایش اشرافیت و تحقیر روزمره طبقات محروم است. شوک‌های تعیین‌کننده مثل وقوع انقلاب، بروز جنگ‌ها و سیاست‌های اقتصادی، زخم‌های جدیدی به زخم‌های قبلی اضافه کرده و برخوردها، زخم‌زایی جمعی و مداوم ایجاد می‌کند و به همین دلیل، ترومای جمعی، طیف وسیعی از زخم مشترک تا اشکال گوناگون آسیب‌های اجتماعی را در برمی‌گیرد و انباشتی از عوامل اقتصادی، سیاسی، آموزشی و فرهنگی است. این ساختار البته می‌تواند به ایجاد شکل‌های دیگری از تروما شامل ترومای تحقیر، ترومای گسست و تهی‌شدگی و ترومای هویتی نسل جوان هم منجر شود.»
راغفر در ادامه صحبت‌هایش، تعاریف جامعه‌شناسان بزرگ جهان درباره ترومای جمعی و ابعاد مختلف این آسیب اجتماعی را مورد بررسی قرار داد و از «تورستن وبلن»؛ اقتصاددان و جامعه‌شناس امریکایی نام برد که بحث ترومای سیستمیک اجتماعی و چگونگی اثرگذاری مزمن و ماندگار ساختارهای اجتماعی آسیب‌زا در بدن و ذهن افراد را مطرح کرده و از تروما به عنوان تجربه مستمر و چگونگی بازتولید آسیب توسط بعضی ساختارهای اجتماعی صحبت می‌کند.
راغفر اشاره داشت که این جامعه‌شناس از مصرف تجملی و نمایش منزلت اجتماعی می‌گوید و اینکه مصرف فراتر از نیاز، می‌تواند نمایش منزلت اجتماعی و فرصتی برای ایجاد فاصله بین گروه‌ها باشد و البته، مصرف تجملی و نمایش منزلت اجتماعی، فرصتی برای تحقیر گروه‌های فرودست اجتماعی فراهم می‌کند.
راغفر در بخش دیگر از صحبتش با اشاره به نظریات اندیشمندان حوزه جامعه‌شناسی، تاریخ، فلسفه و اقتصاد، درباره ترومای اجتماعی و ابعاد مختلف آن و ازجمله ترومای غیاب، ترومای تحقیر، ترومای گسست و تهی‌شدگی در بحران معنا گفت: «رنج به‌مثابه امر اجتماعی، به ساخت اجتماعی تروما ختم می‌شود. ترومای ساختاری غیاب، از مفاهیم مطرح در این حوزه است به این معنا که آنچه جوان‌ها با آن روبه‌رو می‌شوند، فرصت‌هایی است که هرگز خلق نشده و تحقق پیدا نکرده تا فرصت دسترسی به آن داشته باشند و به همین دلیل، فقدان، به معنای فرصت ازدست رفته است اما غیاب، تجربه محقق نشده است و البته ترومای ساختاری غیاب هم آسیب‌های روحی به دنبال خواهد داشت. در ترومای تحقیر، تجربه نابرابری و محرومیت نسبی وجود دارد و این نظریه نشان می‌دهد که چگونه نابرابری‌های اقتصادی به یک تجربه اجتماعی تبدیل شده و به تجربه روزمره حذف و فاصله منجر می‌شود و بر احساس تعلق، اعتماد و رابطه فرد با جامعه اثر می‌گذارد. در جامعه‌ای که نابرابری و مصرف‌گرایی در آن به‌شدت زیاد و گسترده است، افراد یا گروهی که از ظرفیت‌های لازم برای نمایش نابرابری‌ها برخوردارند، تعیین‌کننده میدان‌های رفتاری برای طبقات پایین‌ترند اما از آنجا که دسترسی به این ظرفیت‌های مصرف و الگوهای مصرف برای همه امکان‌پذیر نیست، همین ناتوانی منشا بسیاری از اضطراب‌های منزلتی برای افراد یا گروه‌هایی است که چگونه باید منزلت خودشان را ارتقا بدهند. این افراد یا گروه‌ها، چون با بحران‌های متفاوت نابرابری و از دست دادن شغل مواجهند، اضطراب‌شان تبدیل به ترومای تحقیر می‌شود چون نمی‌توانند به آنچه انتظار دارند دسترسی داشته باشند. بنابراین، ترومای تحقیر، مجموعه نابرابری و محرومیت نسبی است.
ترومای تحقیر، یک احساس شخصی نیست بلکه تجربه اجتماعی است که در بستر ساختارهای نابرابر شکل می‌گیرد. محرومیت نسبی هم، زمانی شکل می‌گیرد که فرد خودش را با دیگران مقایسه می‌کند و حس می‌کند نسبت به آنها از فرصت‌ها و منابع کمتری برخوردار است. اما نابرابری چگونه به یک مساله اجتماعی تبدیل می‌شود؟ زمانی که طبقات بسیار برخوردار با زندگی‌های کاملا جدا از واقعیت‌های اجتماعی، به منابع و درآمدهای ناشی از زد و بند و فرصت‌های استثنایی کسب درآمدهای بسیار نامشروع دسترسی دارند؛ فرصت‌ها و درآمدهایی که از تلاش و سختکوشی و نوآوری و خلاقیت حاصل نشده بلکه از مناسبات و ارتباطات خانوادگی و شخصی پدیدار آمده و متعاقب آن، یک اقتصاد رقابتی هم شکل گرفته که صاحبان قدرت، فرصت‌ها و منابع را بین دوستان و رفقا و اقوام و احزاب سیاسی نزدیک به خودشان توزیع می‌کنند و فرصت‌های بهره‌مندی از درآمدهای ارزی کشور با منابعی که متعلق به مردم است، به گروه‌های قلیلی از جامعه اختصاص پیدا می‌کند؛ گروه‌های قلیلی که محصول یک نظام تصمیم‌گیری‌های نابرابرسازند. این گروه قلیل هم، دچار ترومای گسست و تهی شدگی در بحران معنا در جامعه خواهند شد. در جامعه ایران، هر سه شکل ترومای اجتماعی را شاهدیم؛ ترومای گسست و تهی‌شدگی در بحران معنا را در جامعه ایران شاهدیم و شواهد، حاکی از شکل‌گیری طبقه نابرابر رانتی و شکاف طبقاتی است چون در سال‌های بعد از انقلاب، بازتوزیع ثروت ملی دراختیار نهادهای قدرت و تمرکز قدرت اقتصادی در دست گروه کوچکی از نخبگان بوده که عملا، اقتصاد ملی را به گروگان گرفتند و بنابراین، فقط کسانی که به ساختار قدرت نزدیکند، می‌توانند از ثروت ملی بهره‌مند شوند. با چنین وضعی، شاهد سطوح متفاوتی از رواج اخلاق مصرف‌گرا به جای اخلاق تولید در طبقه‌ای هستیم که ثروت را نه از نوآوری و خلاقیت و سختکوشی، بلکه از راه رانت و فساد به دست آورده. ترومای غیاب هم در جامعه ایران ایجاد شده؛ غیاب برای آینده‌ای که هرگز وجود نداشته، غیاب فرصت که بیکاری 32درصدی را برای جوان‌ها رقم زده، غیاب فرصت‌های اقتصادی که به دلیل چشم‌اندازی مسکوت شکل گرفته و در این وضعیت ساختاری، فرصت‌ها هرگز به وجود نیامدند نه اینکه از دست رفته باشند. غیاب هویت در جامعه ایران، همان گسست از هویت ملی و فرهنگی است که درواقع یک خلأ در بحران هویتی نسل جوان ماست. نظام آموزشی ایران، در عمل، متصل‌کننده تروماهای تحقیر و گسست و تهی‌شدگی و هویتی نسل جوان ماست. خشونت نهادین در نظام آموزشی باعث گسست در نیازهای نسل جوان شده علاوه بر آنکه ترومای ساختاری غیاب را هم ایجاد می‌کند.»
سعید مدنی، جامعه‌شناس و پژوهشگر از دیگر سخنرانان همایش انجمن علمی روانپزشکان ایران بود که با محور «پیامدهای تروما در جامعه دچار توالی تروما» صحبت کرد.
مدنی معتقد است که جامعه ایران از سالیان دور در معرض تروماهای مختلفی قرار گرفته و پیامدهای این تروما با واکنش‌های مختلف اجتماعی مواجه بوده ولی در مجموع، وضعیت ایجاد شده در جامعه ایران از دهه 1390 به این سو را می‌توان به «توالی تروماها و توالی بحران‌ها» تعبیر کرد.
از نظر این جامعه‌شناس، در جامعه مواجه با توالی بحران‌ها، تروما یک استثنا نیست بلکه یک قاعده است و تحلیل تروما به عنوان یک قاعده اجتماعی، کاملا متفاوت از تروما به عنوان یک استثنا و ابعاد و آثارش بسیار وسیع‌تر است.
مدنی تاکید داشت که باید به تفاوت ترومای فردی و ترومای جمعی و ترومای اجتماعی توجه کنیم چون ناامیدی در یک فرد ممکن است او را تا مرز خودکشی پیش ببرد ولی جامعه به خودکشی نمی‌رسد بلکه درنهایت، ناامید می‌شود ولی می‌تواند سویه دیگری را انتخاب کند و پویایی و دینامیزم اجتماعی موجب می‌شود مفاهیم ناامیدی اجتماعی، برای جامعه چندان موضوعیت نداشته باشد بلکه تغییر سویه امید در جامعه می‌تواند موردنظر قرار بگیرد.
مدنی در صحبت‌های خود، دو دیدگاه درقبال تروما را مورد بررسی قرار داد و گفت: «یک دیدگاه، تروما را ضربه‌ای موجد آسیب جسمی، روحی یا اجتماعی برای فرد می‌داند اما دیدگاه دوم، تروما را به عنوان عامل انتفاع برای کسب منفعت و دستیابی به وضعیت بهتر درنظر دارد و می‌گوید که تروما، می‌تواند موجب آگاهی و تعالی و منافع بیشتر و رشد مثبت شود و لزوما تبعات و آثار منفی ندارد و می‌تواند پیامدها و آثار کاملا غیر منتظره‌ای برای فرد در پی داشته باشد به گونه‌ای که فرد به دلیل مواجهه با شرایط سخت و دشوار و ضربه، به بازبینی خود، زندگی و جهان پیرامونش می‌اندیشد و ممکن است زندگی خود را تغییر بدهد. مصداق رویکرد مثبت به تروما، تجربه ویکتور فرانکل (روانپزشک اتریشی و مبدع معنادرمانی) در اردوگاه آشوویتس است که به تدوین نظریه مشهور لوگوتراپی منجر شد و این تجربه، برای فرانکل در این حد دستاورد داشت که توانست شرایط اردوگاه آشوویتس را طی کند، بنابراین برمبنای رویکرد مثبت، ایجاد حس مقبولیت و رضایتبخش بعد از تروما، موجب هویت‌یابی و ایجاد احساس شایستگی به دست آمده از آن شرایط سخت و احساس توانمندی و افزایش اراده می‌شود.»
نقش تعیین‌کننده‌های اجتماعی سلامت در تروما، تفاوت واکنش به تروما در جامعه مرفه و محروم و اهمیت بستر اجتماعی وقوع تروما، واکنش جنسیتی و رویکرد مثبت زنان بعد از تروما، آثار مثبت تروما در طبقات متوسط، گروه‌های کم‌درآمد و فرودستان به دلیل تمایل به تغییر و تحرک اجتماعی از دیگر مباحثی بود که مدنی در صحبت‌های خود به آن اشاره کرد اما مهم‌ترین بخش صحبت‌های این جامعه‌شناس، تحلیل وضعیت امروز جامعه ایران درقبال ترومای جمعی بود و مدنی با طرح سوالی درباره محل استقرار جامعه ایران درقبال ترومای جمعی گفت: « برای تحلیل تاثیر تروما در جامعه ایران باید به چند ویژگی کلیدی توجه کنیم. اولین ویژگی این است که جامعه ایران، در معرض تهدیدات مختلف اعم از نظامی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی است. تهدیدات نظامی همین است که نمی‌دانیم فردا صبح جنگ شده یا نشده و فردا صبح بمباران می‌شود یا نمی‌شود. تهدیدات سیاسی همان حوادث دی‌ماه است که همه با آن آشناییم. افزایش خشونت هم از دیگر تهدیدهای جامعه ایران است. ویژگی دوم این است که جامعه ایران، یک جامعه جنبشی است. در جامعه جنبشی، نارضایتی به عنوان یک امر ذهنی، به اعتراض تبدیل می‌شود. در تمام جوامع، ناراضی و نارضایتی وجود دارد اما در جامعه‌ای و در شرایطی، این نارضایتی، به عنوان یک ویژگی ذهنی و یک امر ذهنی، به یک رفتار اجتماعی تبدیل شده و بروز داده می‌شود. جنبشی بودن جامعه ایران از دهه 70 شروع شده و اعتراضات متوالی و چرخه متوالی اعتراضات در جامعه ایران هم حاصل همین ویژگی جامعه جنبشی است که تا اطلاع ثانوی هم ادامه دارد. سومین ویژگی جامعه ایران این است که در مواجهه با مداخله یا تهاجم یا تهدید خارجی، مایل به بیگانه‌ستیزی است. تهدید خارجی، نوعی درون‌گرایی در جامعه ایجاد می‌کند و جامعه خودش را جمع می‌کند و نسبت به مسائل داخلی محافظه‌کار می‌شود. امیل دورکیم (جامعه‌شناس فرانسوی) می‌گوید که این محافظه‌کاری تحت‌تاثیر وجدان عمومی ایجاد می‌شود. وجدان عمومی، مجموعه‌ای از احساسات و عواطف جمعی است که در طول نسل‌ها در جامعه شکل می‌گیرد و استمرار و بقا و کارکرد دارد. جامعه‌ای با این سه ویژگی مهم، هم در معرض تروما، هم در زمان تروما و هم بعد از تروما، سه وضعیت قابل بررسی دارد. جامعه ایران فعلا با تهدید تروما مواجه است و به همین دلیل هم با نگرانی از بالفعل شدن این تهدید، در دوره صبر و انتظار اجتماعی به‌سر می‌برد. در حال حاضر، ایران در معرض مواجهه با ترومای تهدید بمباران امریکا و تورم 115درصدی موادغذایی است که نمی‌دانیم اگر این تورم به 200 درصد برسد، چه باید کرد؟ وضعیت دوم، درون تروماست یعنی زمانی که تهدید انجام شده و فرصت تغییر هم وجود ندارد و جامعه در مواجهه با یک وضعیت سخت، ضربه خورده و به این فکر می‌کند که چطور آثار و عواقب این ضربه را تحمل کند که این وضع هم مصداق‌های فراوان دارد. نابسامانی اقتصادی و تورم و جنگ، اشکال مختلف ترومایی است که جامعه درون آن قرار گرفته. وضعیت سوم، شرایط پس از تروما و زمانی است که ضربه وارد شده و حادثه، پایان یافته و فرصت پردازش و ترمیم ایجاد شده است. مصداق‌های وضعیت بعد از تروما برای جامعه ایران هم، اعتراضات دی به عنوان واکنش به ترومای جنگ 12 روزه است. بنابراین، جامعه ایران، هم در معرض تروماست، هم دچار تروماست و هم در وضعیت بعد از تروما قرار دارد. شرایط برای جامعه‌ای که در هر سه وضعیت قرار دارد، به شدت پیچیده‌تر از جامعه‌ای است که در یکی از این وضعیت‌هاست چون موجب می‌شود جامعه، طیفی از واکنش‌ها را در برابر تروما داشته باشد.»
مدنی تاکید داشت که صحبت‌هایش، معطوف به جامعه با وضعیت پس از تروما و ارزیابی و تحلیل بعد از ضربه است و گفت که ویژگی‌های جامعه ایران (مواجهه با تهدیدهای دایمی، جامعه جنبشی و تهدید خارجی) وضعیت بعد از تروما را تا حدی تحت تاثیر قرار می‌دهد علاوه بر آنکه بقایای تهدیدات، تلقی جامعه از تاثیر اندک توافق ایران و امریکا یا انتظار برای آغاز دوباره درگیری‌ها و حتی برقراری صلح و آرامش بعد از توافق هم به واکنش‌های متفاوت منجر خواهد شد. مدنی همچنین گفت که تداوم یا توقف وضعیت جنبشی جامعه ایران و همچنین تهدیدهای خارجی هم، واکنش‌های دوران بعد از تروما را تحت‌تاثیر قرار می‌دهد اما در تحلیل واکنش نسبت به تروما باتوجه به وضعیت پیچیده جامعه ایران، انتظار داشت که دو نوع واکنش نسبت به تروما در جامعه ایران ایجاد شود؛ واکنش اول که نوعی تسلیم و انفعال و به تعبیری، درماندگی آموخته شده است و به‌زعم این جامعه‌شناس، تجربه استمرار اعتراض و خستگی از مجموع شرایط سخت، از انواع واکنش تسلیم و انفعال و درماندگی است که البته آسیب‌زاست و به افزایش آسیب‌های اجتماعی و آسیب‌های روانی و افزایش مشتری‌های روانپزشکان و افزایش تعداد معتادان منجر خواهد شد. مدنی اشاره داشت که دومین واکنش، یک رویکرد مثبت با جمع‌بندی از آنچه بر سر جامعه آمده و اعتراض نسبت به علل و عوامل وضعیتی است که پشت سر گذاشته و این واکنش هم به گسترش و تقویت جنبش‌های اجتماعی و مطالبه‌گری منجر خواهد شد.
مدنی معتقد بود که علائم بالینی جامعه مواجه با تروما، در رویکرد مثبت در قالب اعتراضات و جنبش‌های اجتماعی و در رویکرد منفی، در قالب آسیب‌ها و مشکلات اجتماعی پدیدار می‌شود و گفت: «باتوجه به ویژگی‌های جامعه ایران، ارزیابی من از واکنش‌های بعد از تروما، غلبه رویکرد مثبت است چنان‌که طی این سال‌ها هم شاهد اعتراضات و جنبش‌های اجتماعی در جامعه ایران بوده‌ایم. همین جریان غالب، می‌تواند رویکرد منفی را تضعیف کند چنان‌که با رشد جنبش‌های اجتماعی، آسیب‌های اجتماعی کاهش پیدا کرده است. رشد جنبش‌های اجتماعی بعد از تروما، تلاشی برای تغییر وضعیت است و در تقابل با درون‌گرا شدن و دچار آسیب شدن قرار می‌گیرد. حذف یا کاهش تهدید خارجی و منتفی شدن تهاجم هم رویکرد مثبت را تقویت خواهد کرد، چون جامعه، دیگر نگران تهدید خارجی نیست و از درون‌گرایی و محافظه‌کاری فاصله می‌گیرد و رادیکال‌تر برخورد می‌کند. بعضی عوامل ساختاری در جامعه ایران و به‌طور مشخص، نابرابری، بیکاری، تبعیض ، با زندگی روزمره مردم سروکار دارد و می‌تواند بر تقویت جنبش‌های اجتماعی (رویکرد مثبت بعد از تروما) یا افزایش آسیب‌های اجتماعی (رویکرد منفی بعد از تروما) تاثیرگذار باشد. اگر این عوامل ساختاری ثبات داشته باشد، انگیزه برای رویکرد مثبت در شرایط بعد از تروما بیشتر خواهد شد. ارزیابی من این است که امروز، جامعه ایران بعد از عبور از وضعیت تروماتیک، با همان رویکرد مثبت پیش می‌رود اما ارزیابی جامعه از تمام شدن جنگ و چگونگی تمام شدن جنگ، رشد گرایش‌های خشونت گرا یا خشونت پرهیز در جامعه، سرعت در کنترل تهدیدات اقتصادی، سهم قابل‌توجه عامل اقتصادی در تحولات جامعه ایران و همچنین، تجدیدنظر یا عدم تجدیدنظر در سیاست‌های کلان هم می‌تواند در این رویکردها اثر بگذارد.»
