در شرایطی که از امروز، همزمان با اجرای دور تازه محدودیتهای آمریکا علیه صنعت هوانوردی ایران و دشوارتر شدن پروازهای مسافری، بخش مهمی از زنجیره تأمین دارو و مواد اولیه دارویی نیز ممکن است تحتتأثیر قرار گیرد.
به گزارش سلامت نیوز به نقل از سازندگی، دیروز انوشیروان محسنیبندپی، معاون وزیر گردشگری اعلام کرده که رئیسجمهور با هواپیمای اختصاصی خودش ۱۰ تن مواد اولیه دارو از هند آورده است. در شرایطی که از امروز، همزمان با اجرای دور تازه محدودیتهای آمریکا علیه صنعت هوانوردی ایران و دشوارتر شدن پروازهای مسافری، بخش مهمی از زنجیره تأمین دارو و مواد اولیه دارویی نیز ممکن است تحتتأثیر قرار گیرد. مقامهای حوزه سلامت در ماههای اخیر بارها از دشواری انتقال مواد اولیه، افزایش هزینه حملونقل و محدودیت مسیرهای بانکی و مالی گفتهاند؛ در همین حال، واکسن آنفلوآنزا نیز پس از تأخیر در تأمین هنوز بهطور کامل در شبکه توزیع قرار نگرفته است. وزارت خزانهداری آمریکا هشتم سپتامبر ۲۷ شرکت هواپیمایی ایرانی و ۹ فرد و شرکت مرتبط با صنعت هوانوردی را تحریم کرد. دامنه این محدودیتها فقط به خود ایرلاینها محدود نمیشود و خدماتی مانند بیمه، سوختگیری، حمل بار، فروش بلیت، انتقال پول، تهیه غذا و تأمین قطعات را نیز دربر میگیرد. اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا گفته است، شرکتهای هواپیمایی ایرانی از ۲۳ سپتامبر، برابر با اول مهر، امکان فعالیت در سراسر جهان را نخواهند داشت. اما اهمیت این تاریخ برای حوزه سلامت در جایی دیگر است: دارو و مواد اولیهای که بخش قابلتوجهی از آنها از مسیر هوایی وارد ایران میشوند.
بیش از ۶۰ درصد واردات پزشکی، هوایی است
براساس دادههای گمرکی که در گزارشهای منتشر شده درباره تحریمهای جدید به آن استناد شده بیش از ۶۰ درصد واردات پزشکی ایران از طریق هوایی وارد کشور میشود. این درحالی است که حملونقل هوایی تنها ۸.۴ درصد کل واردات ایران را تشکیل میدهد. به این ترتیب وابستگی کالاهای پزشکی به مسیر هوایی بسیار بیشتر از میانگین سایر کالاهای وارداتی است. در سال گذشته میلادی، ارزش واردات دارو، تجهیزات پزشکی و ملزومات پزشکی ایران کمی بیش از ۳ میلیارد دلار و حجم آن حدود ۳۰ هزار تن اعلام شده است. این وابستگی به مسیر هوایی در سالهای اخیر بیشتر شده است. با خروج تدریجی شرکتهای بزرگ باربری از بازار ایران، بخشی از محمولههای پزشکی به قسمت بار پروازهای مسافری منتقل شد. خطوط هوایی بینالمللی مانند لوفتهانزا و امارات نیز در انتقال کالا از مسیرهای مهم اروپایی و منطقهای نقش داشتند. اما تحریمها و جنگ این مسیرها را یکی پس از دیگری محدود کرده است. ایرفرانس و بریتیش ایرویز در سال ۲۰۱۸ پرواز مستقیم خود به تهران را متوقف کردند، لوفتهانزا در سال ۲۰۲۵ مسیرهای مونیخ و فرانکفورت به تهران را به حالت تعلیق درآورد و امارات نیز در فوریه ۲۰۲۶ پروازهای خود به ایران را متوقف کرد. در چنین شرایطی، شرکتهای هواپیمایی ایرانی نقش بیشتری در انتقال محمولهها پیدا کردند؛ مسیری که اکنون خود در معرض محدودیتهای گستردهتر قرار گرفته است.
مسیر جایگزین، اما گرانتر
رئیس سازمان غذا و دارو میگوید در شرایط فعلی اولویت اصلی تأمین مواد اولیه و استمرار تولید است. مهدی پیرصالحی گفته است، محدودیتهای حملونقل باعث شده بخشی از مواد اولیه از مسیرهای ریلی و زمینی منتقل شود و همین تغییر مسیر، هزینه و زمان انتقال را افزایش داده است. به گفته او در برخی موارد هزینه حمل مواد اولیه بین ۶ تا بیش از ۱۰ برابر افزایش یافته است. مسئله فقط گرانتر شدن هزینه حمل نیست. برخی مواد اولیه اساساً امکان جابهجایی آسان از مسیرهای جایگزین را ندارند. محمد عبدهزاده، رئیس سندیکای صاحبان صنایع داروهای انسانی ایران، گفته است بخشی از مواد مورد استفاده در داروهای مخدر و داروهای اعصاب و روان باید طبق مقررات بینالمللی به شکل مستقیم حمل شوند. به گفته او، نبود پرواز مستقیم از هند، تأمین این اقلام را دشوار کرده و برخی مواد اولیه خاص و قابل اشتعال نیز فقط باید از مسیر دریایی منتقل شوند. در مورد هند نیز مسئله اصلی لزوماً فروش دارو یا مواد اولیه نیست. رئیس سازمان غذا و دارو گفته است باید میان «تأمین» و «انتقال» تفاوت گذاشت؛ هند در حوزه تأمین همکاری داشته اما مشکل اصلی شرایط حملونقل بینالمللی بوده است. ایران و هند مسیر زمینی مستقیم ندارند و در شرایط جنگ، حمل دریایی نیز با محدودیت مواجه شده است. در نتیجه، محمولهای که پیشتر ممکن بود ظرف چند هفته بهدست تولیدکننده برسد، در برخی موارد اکنون چند ماه در مسیر میماند.
تولید داخل هم بدون واردات کامل نیست
ایران بخش قابلتوجهی از داروهای مورد نیاز خود را در داخل تولید میکند. رئیس سازمان غذا و دارو نیز تولید داخلی را مطمئنترین مسیر برای استمرار تأمین دارو دانسته و گفته است تولیدکنندگان، با وجود آسیبهای ناشی از جنگ، بهصورت ۲۴ ساعته فعالیت میکنند. اما تولید داخلی بهمعنای بینیازی از خارج نیست. تولیدکنندگان مواد اولیه میگویند بخشی از مواد حد واسط و حلالهای مورد نیاز تولید داخلی همچنان وارداتی است و بخش مهمی از آنها از چین تأمین میشود. بنابراین اختلال در تجارت خارجی میتواند از مرحله تأمین ماده اولیه تا تولید داروی نهایی ادامه پیدا کند. همزمان انتقال ارز نیز به یکی از گلوگاههای این زنجیره تبدیل شده است. به گفته مقامهای حوزه سلامت، منابع ارزی برای دارو اختصاص یافته اما انتقال پول و جابهجایی منابع با مشکلات جدی مواجه است. محمدرضا ظفرقندی، وزیر بهداشت، ۳۱ شهریور گفت دسترسی به منابع مالی، نقلوانتقال ارز و مسیرهای حملونقل هوایی و دریایی دارو طی ماههای گذشته با محدودیتهای شدیدی روبهرو بوده است. او در عین حال گفت با فعال شدن مسیرهای جایگزین، کمبود اقلام دارویی اساسی از ۶۴ قلم به حدود ۳۲ قلم کاهش یافته است. این آمار نشان میدهد، بخشی از کمبودها کنترل شده اما زنجیره تأمین همچنان به مسیرهایی وابسته است که محدودیت در آنها میتواند، دوباره وضعیت را تغییر دهد.
ذخیرهای که کوچکتر شده است
نگرانی اصلی اکنون فقط درباره محمولهای نیست که امروز باید به کشور برسد؛ مسئله به ذخایر موجود نیز مربوط است. همایون سامهیحنجفآبادی، عضو کمیسیون بهداشت و درمان مجلس گفته است، ذخایر دارویی و دپوی موجود در داروخانهها، شرکتهای پخش و کارخانهها نسبت به ۳ یا ۶ ماه قبل کاهش پیدا کرده است. رئیس سندیکای صاحبان صنایع داروهای انسانی نیز هشدار داده است اگر اختلال در حملونقل مواد اولیه ادامه پیدا کند باید نسبت به ماههای آینده نگران بود. در همین شرایط زنجیره تأمین واکسن آنفلوآنزا نیز با تأخیر مواجه شده است. سخنگوی سازمان غذا و دارو ۳۰ شهریور گفت هنوز هیچ واکسن آنفلوآنزایی بهطور رسمی میان مردم توزیع نشده و پیشبینی شده ۲ میلیون و ۸۰۰ هزار دوز واکسن تأمین شود. او تأخیر دوماهه در سفارش واکسن را تأیید کرده و گفته است برخی کشورهای اروپایی در تأمین واکسن همکاری نکردهاند. وزارت بهداشت در نهایت به سراغ منابعی در چین و روسیه رفته است. این تأخیر درحالی رخ داده که وزارت بهداشت با آغاز پائیز انتظار شکلگیری موجهای آنفلوآنزا را مطرح کرده است. حدود یک میلیون دوز برای گروههای پرخطر در نظر گرفته شده و قرار است واکسن بخش خصوصی نیز در داروخانهها عرضه شود.
