طاعون پس از «مرگ سیاه» هم تمام نشد/ راز ۴۰۰ سال بازگشت بیماری کشف شد

به گزارش سلامت نیوز به نقل از sciencedaily، «مرگ سیاه» تنها یک فاجعه در قرون وسطی نبود؛ بیماری طاعون پس از پایان موج اولیه همه‌گیری، بیش از چهار قرن بارها به اروپا بازگشت و هر بار با انتشار در مناطق مختلف، شهرها، اقتصاد و جوامع را تحت تأثیر قرار داد.

پژوهشگران دانشگاه تارتو با بررسی DNA باستانی باکتری عامل طاعون، یرسینیا پستیس (Yersinia pestis)، توانسته‌اند تصویر دقیق‌تری از نحوه انتشار، تکامل و بازگشت مکرر این بیماری پس از «مرگ سیاه» ارائه کنند.

«مرگ سیاه» به موج ویرانگر طاعون گفته می‌شود که بین سال‌های ۱۳۴۷ تا ۱۳۵۳ سراسر اروپا را درنوردید و میلیون‌ها نفر را به کام مرگ کشاند. با این حال، پایان این موج به معنای پایان طاعون نبود و این بیماری برای قرن‌ها بارها در اروپا و مناطق اطراف آن ظاهر شد.

DNA باستانی، چهار قرن تاریخ طاعون را آشکار کرد

پژوهشگران ۲۶ ژنوم از باکتری Yersinia pestis را از بقایای انسانی کشف‌شده در ۱۱ محوطه باستان‌شناسی در استونی، روسیه، انگلستان، هلند و سوئیس بازسازی کردند.

این نمونه‌ها مربوط به قرن چهاردهم تا هجدهم میلادی هستند و بخش بزرگی از دوره‌ای را دربرمی‌گیرند که به همه‌گیری دوم طاعون یا «Second Plague Pandemic» معروف است.

شواهد ژنتیکی نشان می‌دهد طاعون صرفاً در یک منطقه باقی نمانده و از یک منبع واحد در سراسر اروپا منتشر نشده است. در عوض، این بیماری در طول چند قرن بارها در مناطق مختلف اروپا ظهور کرده و احتمالاً در برخی نقاط، مخازن جدیدی برای باقی ماندن باکتری ایجاد شده است.

استونی نیز بارها تحت تأثیر طاعون قرار گرفته است. پژوهشگران شواهدی پیدا کردند که نشان می‌دهد این بیماری از اواخر قرن چهاردهم چندین بار وارد این منطقه شده است؛ موضوعی که نشان می‌دهد ارتباطات استونی با سایر مناطق اروپا می‌توانسته در جابه‌جایی بیماری در مسافت‌های طولانی نقش داشته باشد.

تغییرات اقلیمی هم ممکن است در گسترش طاعون نقش داشته باشد

یکی از الگوهای مهم کشف‌شده در این پژوهش مربوط به حدود سال‌های ۱۴۵۰ تا ۱۵۰۰ است. در این دوره، دودمان‌های ژنتیکی طاعون گسترش قابل‌توجهی پیدا کردند و به سه شاخه مهم تقسیم شدند.

به گفته پژوهشگران، این شاخه‌ها ممکن است به شکل‌گیری مخازن جدید Yersinia pestis در جمعیت جوندگان وحشی کمک کرده باشند.

تغییرات اقلیمی نیز ممکن است در این گسترش نقش داشته باشد. پژوهشگران به خشکسالی بزرگ دوره رنسانس به‌عنوان یکی از عوامل احتمالی اشاره کرده‌اند. مطالعات مربوط به طاعون امروزی نشان داده‌اند که تغییرات آب‌وهوایی می‌تواند بر شیوع بیماری در میان جوندگان وحشی، که میزبان طبیعی این باکتری هستند، تأثیر بگذارد.

کریستینا تامبتس، نویسنده ارشد مطالعه گفت پژوهشگران شواهدی از ورود مکرر طاعون به استونی از اواخر قرن چهاردهم پیدا کرده‌اند و چند دودمان ژنتیکی ناشناخته را در محیط‌های شهری و روستایی شناسایی کرده‌اند.

دانشمندان زمان شیوع طاعون را دقیق‌تر مشخص کردند

یکی از چالش‌های مهم در مطالعه همه‌گیری‌های تاریخی، مشخص کردن زمان دقیق ابتلا و شیوع بیماری است.

در دوران همه‌گیری کووید-۱۹، پژوهشگران به دلیل در اختیار داشتن توالی ژنتیکی ویروس همراه با تاریخ دقیق نمونه‌ها توانستند مسیر انتشار سویه‌های مختلف را با جزئیات زیادی بررسی کنند. اما نمونه‌های بیماری‌های باستانی معمولاً چنین تاریخ دقیقی ندارند.

بقایای باستانی اغلب با روش کربن۱۴ تاریخ‌گذاری می‌شوند، اما این روش ممکن است بازه‌های زمانی چند دهه‌ای یا حتی بیش از یک قرن ارائه دهد.

برای حل این مشکل، پژوهشگران روش جدیدی برای محدود کردن بازه زمانی نمونه‌های باستانی ایجاد کردند. آن‌ها بررسی کردند که هر ژنوم طاعون در کجای درخت تکاملی باکتری قرار می‌گیرد و از این اطلاعات برای تعیین دقیق‌تر زمان احتمالی نمونه‌ها استفاده کردند.

سپس این روش را روی ۶۴ ژنوم طاعون منتشرشده قبلی و ۱۱ ژنوم تازه توالی‌یابی‌شده به کار بردند.

به گفته پژوهشگران، این نخستین تلاش نظام‌مند برای ارتباط دادن تقریباً تمام ژنوم‌های طاعون موجود از قرن چهاردهم تا هجدهم با موج‌ها و شیوع‌هایی است که در منابع تاریخی ثبت شده‌اند.

این روش به محققان اجازه داد زمان بسیاری از عفونت‌های باستانی را با دقت بیشتری مشخص کنند و آن‌ها را به موج‌های طاعون ثبت‌شده در شهرها و مناطق مختلف مرتبط کنند.

جنگ‌ها چگونه به انتشار طاعون کمک کردند؟

شواهد ژنتیکی همچنین نشان می‌دهد فعالیت‌های انسانی نقش مهمی در جابه‌جایی طاعون در اروپا داشته است.

ژنوم‌های جدید شواهد بیشتری درباره ارتباط برخی شیوع‌های طاعون با جنگ سی‌ساله (۱۶۱۸ تا ۱۶۴۸) و جنگ بزرگ شمالی (حدود ۱۷۰۰ تا ۱۷۲۱) ارائه می‌کنند.

ارتش‌ها، غیرنظامیان آواره، پناهندگان و بازرگانان در مسیرهای مشابه رفت‌وآمد می‌کردند و همین جابه‌جایی‌ها فرصت‌هایی برای انتقال بیماری از یک منطقه به منطقه دیگر ایجاد می‌کرد.

پژوهشگران مشاهده کردند که Yersinia pestis در دوره‌های جنگی به شاخه‌های ژنتیکی جدید تقسیم شده و در امتداد مسیرهایی که نیروهای نظامی و جمعیت‌های آواره طی می‌کردند، گسترش یافته است.

یکی از نمونه‌های قابل توجه، محاصره تالین در سال ۱۷۱۰ در جریان جنگ بزرگ شمالی است که طی آن طاعون باعث مرگ سربازان سوئدی و روسی و همچنین غیرنظامیان شد.

طاعون چگونه برای قرن‌ها باقی ماند؟

در مجموع، یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد طاعون صرفاً یک فاجعه بزرگ در قرون وسطی نبود. این بیماری برای نسل‌های متوالی به‌عنوان یک تهدید تکرارشونده باقی ماند و بارها به جوامع مختلف اروپایی بازگشت.

امروزه طاعون دیگر یک تهدید عمده برای سلامت عمومی در اروپا محسوب نمی‌شود، اما باکتری Yersinia pestis همچنان در مخازن طبیعی جوندگان در برخی مناطق جهان وجود دارد.

پژوهشگران معتقدند بررسی چگونگی استقرار طاعون پس از «مرگ سیاه»، بقای آن برای قرن‌ها و در نهایت ناپدید شدن آن از اروپا می‌تواند به درک بهتر رفتار بلندمدت بیماری‌های عفونی کمک کند.

ترکیب DNA باستانی با سوابق تاریخی، شواهد مربوط به مخازن حیوانی و داده‌های باستان‌شناسی می‌تواند اطلاعات بیشتری درباره نحوه ظهور، انتشار، استقرار و تداوم بیماری‌های عفونی در طول زمان در اختیار دانشمندان قرار دهد.

این مطالعه با همکاری پژوهشگران و مؤسسات علمی مختلف در اروپا، از جمله دانشگاه کمبریج و مراکز پژوهشی هلند و سوئیس انجام شده است.

پژوهشگران با ترکیب DNA باستانی، باستان‌شناسی، اسناد تاریخی و تاریخ‌گذاری رادیوکربن، تصویری جامع از تاریخ ژنتیکی همه‌گیری دوم طاعون ارائه کرده‌اند؛ تصویری که نشان می‌دهد این بیماری چگونه مرزها را پشت سر گذاشت، دودمان‌های ژنتیکی جدید ایجاد کرد، همراه با جابه‌جایی انسان‌ها گسترش یافت و قرن‌ها پس از پایان «مرگ سیاه» همچنان بر اروپا تأثیر گذاشت.