قند از مدت‌ها پیش به‌عنوان یکی از عوامل احتمالی بیش‌فعالی کودکان مطرح بوده است؛ اما شواهد علمی موجود نشان نمی‌دهد که مصرف شکر باعث بروز اختلال نقص توجه و بیش‌فعالی (ADHD) شود. بااین‌حال، نوسانات قند خون می‌توانند بر تمرکز، خلق‌وخو و سطح انرژی تأثیر بگذارند.
به گزارش سلامت نیوز به نقل از verywellhealth، قند باعث بروز اختلال نقص توجه و بیش‌فعالی (ADHD) نمی‌شود و شواهد علمی اندکی وجود دارد که نشان دهد مصرف قند به‌طور مستقیم علائم این اختلال را تشدید می‌کند. بااین‌حال، کاهش مصرف قندهای افزوده می‌تواند به بهبود کیفیت تغذیه و حفظ سلامت عمومی کمک کند.
اختلال نقص توجه و بیش‌فعالی (ADHD) یک اختلال عصب‌رشدی است که می‌تواند با بی‌قراری، دشواری در یک‌جا نشستن، مشکلات تمرکز و رفتارهای تکانشی همراه باشد.
در این مطلب، تأثیر قند بر افراد مبتلا به ADHD، راهکارهای کاهش مصرف قند و زمان مناسب برای مراجعه به متخصص بررسی می‌شود.
ارتباط میان قند و ADHD
بسیاری از والدین کودکان مبتلا به ADHD توصیه‌هایی می‌شنوند مبنی بر اینکه برای کاهش بیش‌فعالی فرزندانشان باید مصرف شیرینی و مواد قندی را محدود کنند. اما آیا قند واقعاً باعث بروز این اختلال یا تشدید علائم آن می‌شود؟ شواهد علمی موجود چنین ارتباطی را تأیید نمی‌کنند.
مدرک معتبری وجود ندارد که نشان دهد مصرف قند باعث ایجاد ADHD می‌شود. همچنین، شواهد مربوط به نقش قند در افزایش بیش‌فعالی، چه در کودکان مبتلا به این اختلال و چه در کودکان فاقد آن، بسیار محدود است. نتایج مطالعات در این زمینه یکسان نیست و هیچ‌کدام به نتیجه قطعی نرسیده‌اند.
برخی پژوهش‌ها ارتباطی میان مصرف قند و علائم ADHD گزارش کرده‌اند، اما برای تأیید این ارتباط و مشخص‌شدن نقش عوامل دیگر، تحقیقات بیشتری لازم است.
مهم‌ترین یافته‌های پژوهشی در این زمینه عبارت‌اند از:
مطالعه سال ۲۰۱۹: یک مطالعه کوهورت تولد نشان داد میان مصرف ساکارز، یعنی قند معمولی متشکل از گلوکز و فروکتوز، و بروز ADHD در کودکان ۶ تا ۱۱ ساله ارتباطی مشاهده نشده است.
مرور نظام‌مند و فراتحلیل سال ۲۰۲۰: این پژوهش که هفت مطالعه با مجموع ۲۵ هزار و ۹۴۵ شرکت‌کننده را بررسی کرد، ارتباط مثبتی میان مصرف کلی قند و نوشیدنی‌های شیرین‌شده با شکر و علائم ADHD یافت. بااین‌حال، پژوهشگران تأکید کردند که عوامل دیگری نیز ممکن است در این ارتباط نقش داشته باشند و برای رسیدن به نتیجه قطعی، تحقیقات بیشتری لازم است.
مطالعه سال ۲۰۲۱: نتایج یک پژوهش نشان داد مصرف بیش‌ازحد فروکتوز، نوعی قند موجود در میوه‌ها، ممکن است مسیرهای زیستی مرتبط با بقا را فعال کند؛ مسیرهایی که رفتار جست‌وجوی غذا و انگیزه برای یافتن منابع غذایی را افزایش می‌دهند. پژوهشگران این احتمال را مطرح کردند که چنین سازوکارهایی در برخی اختلالات رفتاری، از جمله ADHD و رفتارهای پرخاشگرانه، نقش داشته باشند. بااین‌حال، این فرضیه هنوز به تحقیقات بیشتری نیاز دارد و به معنای اثبات نقش فروکتوز در ایجاد ADHD نیست.
چرا باور به بیش‌فعالی ناشی از قند رایج است؟
یکی از دلایل رواج این باور، اتکا به مشاهدات والدین و مراقبان است؛ مشاهداتی که ممکن است تحت تأثیر انتظارات قبلی قرار بگیرند.
مطالعات نشان داده‌اند والدینی که انتظار دارند فرزندشان پس از خوردن شیرینی بیش‌فعال‌تر شود، بیشتر احتمال دارد چنین تغییری را در رفتار او گزارش کنند؛ حتی اگر مشاهده‌گر بی‌طرف چنین تفاوتی را تشخیص ندهد.
البته این موضوع به معنای نادرست‌بودن همیشگی مشاهدات والدین نیست، بلکه نشان می‌دهد افزایش فعالیت کودک لزوماً ناشی از مصرف قند نیست.
برای مثال، کودکان معمولاً در موقعیت‌هایی مانند جشن تولد یا جشن هالووین شیرینی بیشتری از حد معمول مصرف می‌کنند. این موقعیت‌ها به‌خودی‌خود هیجان‌انگیز و محرک هستند و ممکن است فضای پرتحرک محیط، بیش از مصرف قند در افزایش فعالیت کودک نقش داشته باشد.
همچنین، سازمان‌هایی مانند آکادمی اطفال آمریکا رژیم‌های غذایی ویژه را به‌عنوان درمان ADHD توصیه نمی‌کنند.
می‌توان ADHD را بدون کمک متخصص درمان کرد؟
ADHD یک اختلال عصب‌رشدی مزمن است که از دوران کودکی آغاز می‌شود و معمولاً تا بزرگسالی ادامه می‌یابد. مدیریت مناسب این اختلال اغلب به راهنمایی متخصص و در بسیاری از موارد به درمان نیاز دارد. نیازهای درمانی نیز ممکن است با گذشت زمان تغییر کنند.
اگر شما یا فرزندتان علائم احتمالی ADHD را دارید، برای ارزیابی و انتخاب روش مناسب مدیریت این اختلال با متخصص سلامت مشورت کنید.
فواید رژیم غذایی کم‌قند برای افراد مبتلا به ADHD
متخصصان کاهش مصرف قند را برای حفظ سلامت عمومی توصیه می‌کنند. بااین‌حال، رژیم کم‌قند به معنای حذف کامل قندها نیست؛ بلکه هدف اصلی آن، محدودکردن قندهای افزوده است.
قند به‌طور طبیعی در مواد غذایی مانند میوه‌ها، شیر و برخی سبزیجات وجود دارد. این مواد غذایی مواد مغذی مهمی تأمین می‌کنند و حذف بی‌دلیل آن‌ها می‌تواند کیفیت رژیم غذایی را کاهش دهد.
کاهش مصرف قندهای افزوده می‌تواند مزایای زیر را داشته باشد:
۱. کمک به کنترل وزن
کاهش مصرف قندهای افزوده می‌تواند خطر اضافه‌وزن، چاقی و برخی بیماری‌های مزمن را کاهش دهد. قندهای افزوده کالری دارند، اما مواد مغذی ضروری قابل‌توجهی تأمین نمی‌کنند و مصرف زیاد آن‌ها می‌تواند دریافت انرژی روزانه را افزایش دهد.
رژیم‌های غذایی سرشار از قندهای افزوده با افزایش چربی شکمی و چربی احشایی، یعنی چربی اطراف اندام‌های داخلی، ارتباط دارند. تجمع بیش‌ازحد چربی بدن با افزایش خطر بیماری‌هایی مانند دیابت، برخی سرطان‌ها و بیماری‌های قلبی مرتبط است.
۲. حفظ سلامت قلب
دریافت بیش از ۲۰ درصد کالری روزانه از قندهای افزوده با افزایش تری‌گلیسرید خون ارتباط دارد. تری‌گلیسرید نوعی چربی خون است که افزایش آن می‌تواند خطر بیماری‌های قلبی را بالا ببرد.
کاهش مصرف قندهای افزوده می‌تواند به حفظ فشارخون و سطح چربی‌های خون در محدوده سالم کمک کند و در نتیجه، خطر بیماری‌های قلبی را کاهش دهد.
۳. حمایت از سلامت مغز
مواد غذایی مفید برای مغز معمولاً قند افزوده کمی دارند و بسیاری از آن‌ها برای سلامت قلب نیز مفیدند. این مواد غذایی می‌توانند بخشی از یک الگوی تغذیه سالم برای افراد مبتلا به ADHD باشند.
از جمله این مواد غذایی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
سبزیجات برگ‌سبز تیره: کلم‌برگ، اسفناج، برگ چغندر و بروکلی منابعی از ویتامین K، لوتئین، فولات و بتاکاروتن هستند که در حفظ سلامت مغز نقش دارند.
ماهی‌های چرب: این ماهی‌ها سرشار از اسیدهای چرب امگا ۳ هستند که در رشد مغز، یادگیری و حافظه کودکان نقش دارند و می‌توانند به حفظ سلامت قلب نیز کمک کنند.
انواع توت: فلاونوئیدها، رنگدانه‌های طبیعی موجود در این میوه‌ها، ممکن است به بهبود حافظه و کاهش خطر افت توانایی‌های شناختی در بزرگسالی کمک کنند.
مغزها و دانه‌ها: این مواد غذایی منابع مناسبی از پروتئین و چربی‌های مفید هستند. گردو و بذر کتان نیز حاوی اسید آلفا لینولنیک (ALA)، نوعی اسید چرب امگا ۳، هستند. دریافت کافی اسیدهای چرب مفید با حفظ سلامت قلب و عروق ارتباط دارد.
۴. بهبود سلامت دهان و دندان
کاهش قندهای افزوده می‌تواند خطر پوسیدگی دندان و بیماری‌های لثه را کاهش دهد. باکتری‌های دهان قند را تجزیه می‌کنند و اسید حاصل از این فرایند می‌تواند به سطح دندان آسیب بزند و باعث پوسیدگی شود.
همچنین، تجمع بیش‌ازحد باکتری‌ها می‌تواند التهاب یا عفونت لثه را به دنبال داشته باشد.
۵. کمک به بهبود خلق‌وخو
آنچه می‌خوریم و می‌نوشیم ممکن است بر خلق‌وخو تأثیر بگذارد. در یک مطالعه، مصرف مواد غذایی مانند میوه‌ها، سبزیجات و غلات کامل با خطر کمتر بروز علائم افسردگی ارتباط داشت.
مطالعه دیگری نیز نشان داد مصرف بیشتر قند با افزایش علائم افسردگی در بزرگسالان مبتلا به چاقی مرتبط است.
برخی پژوهش‌ها نیز میان مصرف نوشیدنی‌های شیرین و افزایش خطر افسردگی ارتباط یافته‌اند؛ بااین‌حال، مطالعات دیگری چنین ارتباطی را تأیید نکرده‌اند. بنابراین، برای روشن‌شدن تأثیر قند بر خلق‌وخو به تحقیقات بیشتری نیاز است.
چگونه مصرف قند را کاهش دهیم؟
حتی اگر قند تأثیر مستقیمی بر علائم ADHD نداشته باشد، رعایت عادت‌های غذایی سالم برای افراد مبتلا به این اختلال و سایر افراد اهمیت دارد. یکی از این عادت‌ها، مصرف متعادل قندهای افزوده است.
افزایش سریع قند خون پس از مصرف مواد غذایی شیرین یا غلات و نشاسته‌های بسیار فرآوری‌شده و سپس افت قند خون می‌تواند بر خلق‌وخو، تمرکز، توانایی توجه و سطح انرژی تأثیر بگذارد. این نوسانات ممکن است در افراد مبتلا به ADHD و افراد فاقد این اختلال رخ دهند.
برای کاهش مصرف قند می‌توان از راهکارهای زیر استفاده کرد:
شکر افزوده را به‌تدریج کاهش دهید: شکر سفید و قهوه‌ای، شربت‌ها، عسل و ملاس را در مصرف روزانه محدود کنید. مقدار شکری را که به غلات صبحانه، پنکیک، قهوه یا چای اضافه می‌کنید، به‌تدریج کاهش دهید.
نوشابه را با گزینه‌های کم‌قند جایگزین کنید: آب بهترین انتخاب است. آب گازدار بدون قند یا آب طعم‌دارشده با برش‌های لیمو، پرتقال، توت‌فرنگی یا برگ نعناع نیز گزینه‌های مناسبی هستند.
میوه مصرف کنید: میوه تازه، یخ‌زده، خشک یا کنسروشده می‌تواند انتخاب مناسبی باشد. در مورد میوه‌های کنسروشده، انواع بسته‌بندی‌شده در آب یا آب‌میوه طبیعی را به انواع حاوی شربت غلیظ ترجیح دهید.
برچسب مواد غذایی را بخوانید: محصولات را از نظر میزان قند افزوده مقایسه کنید و گزینه‌هایی را انتخاب کنید که قند افزوده کمتری دارند.
به صبحانه میوه اضافه کنید: به‌جای شکر، از میوه‌هایی مانند موز، گیلاس و توت‌فرنگی یا مقدار متعادلی میوه خشک در فرنی جو دوسر و غلات صبحانه استفاده کنید.
مقدار شکر در شیرینی‌پزی را کاهش دهید: در بسیاری از دستورهای تهیه کیک، کلوچه و مافین می‌توان مقدار شکر را حدود یک‌سوم تا نصف کاهش داد، بدون اینکه تفاوت زیادی در نتیجه نهایی ایجاد شود.
از عصاره‌های طبیعی و ادویه‌ها کمک بگیرید: عصاره وانیل، بادام، پرتقال یا لیمو و ادویه‌هایی مانند دارچین، زنجبیل و جوز هندی می‌توانند به غذا طعم بدهند و نیاز به شکر افزوده را کمتر کنند.
از پوره سیب بدون شکر استفاده کنید: در برخی دستورهای شیرینی‌پزی می‌توان پوره سیب بدون شکر را جایگزین شکر کرد، اما میزان جایگزینی به دستور تهیه بستگی دارد و همیشه نمی‌توان از مقدار مساوی استفاده کرد.
راهکارهای تکمیلی عبارت‌اند از:
وعده‌های غذایی را به‌طور منظم مصرف کنید تا احتمال گرسنگی شدید و تمایل به خوردن خوراکی‌های شیرین کاهش یابد.
هنگام تمایل به خوردن خوراکی شیرین، میوه را در نظر بگیرید. میوه‌ها علاوه بر قند طبیعی، حاوی فیبر، ویتامین‌ها و مواد معدنی هستند و معمولاً نسبت به شیرینی‌های فاقد فیبر، تأثیر متفاوتی بر قند خون دارند.
اگر در حال حاضر قند زیادی مصرف می‌کنید، به‌جای حذف ناگهانی همه خوراکی‌های شیرین، مصرف آن‌ها را به‌تدریج کاهش دهید و سبزیجات، غلات کامل، پروتئین‌های کم‌چرب و مغزها را در رژیم غذایی خود بگنجانید.
کدام مواد غذایی را باید محدود کرد؟
هدف اصلی، کاهش قندهای افزوده‌ای است که هنگام آماده‌سازی، فرآوری یا مصرف به مواد غذایی اضافه می‌شوند. از جمله مواردی که بهتر است مصرف آن‌ها محدود شود، می‌توان به این موارد اشاره کرد:
نوشیدنی‌های شیرین مانند نوشابه معمولی، چای و قهوه شیرین‌شده، نوشیدنی‌های انرژی‌زا و نوشیدنی‌های میوه‌ای حاوی شکر
آب‌نبات، شکلات‌های شیرین و شیرینی‌ها
کیک، کلوچه، پای، مافین و دونات
بستنی و سایر دسرهای لبنی شیرین، ماست‌های شیرین‌شده و شیرهای طعم‌دار حاوی شکر
برخی غلات صبحانه کم‌فیبر
بعضی از میان‌وعده‌ها و گرانولا بارهای حاوی قند افزوده زیاد
رنگ‌های خوراکی علائم ADHD را تشدید می‌کنند؟
پژوهش‌ها درباره ارتباط رنگ‌های خوراکی و ADHD نتایج یکسانی ندارند. بیشتر شواهد موجود از این فرضیه که رنگ‌های خوراکی باعث ایجاد ADHD می‌شوند، حمایت نمی‌کنند و این مواد برای اغلب افراد مشکل خاصی ایجاد نمی‌کنند.
بااین‌حال، برخی مطالعات احتمال داده‌اند که بعضی افراد مبتلا به ADHD به رنگ‌های خوراکی خاصی حساس باشند و مصرف آن‌ها در این افراد با تشدید برخی علائم همراه شود.
بنابراین، توصیه نمی‌شود همه افراد مبتلا به ADHD رنگ‌های خوراکی را از رژیم غذایی خود حذف کنند. اگر احتمال می‌دهید ماده غذایی خاصی بر علائم تأثیر می‌گذارد، می‌توانید با مشورت متخصص، ارتباط میان مصرف آن ماده و تغییرات رفتاری را بررسی کنید.
چه زمانی باید به متخصص مراجعه کرد؟
اگر شما یا فرزندتان نشانه‌های احتمالی ADHD را دارید، بهتر است برای ارزیابی دقیق به متخصص مراجعه کنید. متخصص می‌تواند در تشخیص اختلال و تدوین برنامه درمانی مناسب کمک کند.
همچنین، اگر درباره تغذیه، عادت‌های غذایی یا تأثیر خوراکی‌های مختلف بر علائم رفتاری نگرانی دارید، می‌توانید از پزشک بخواهید شما را به متخصص تغذیه واجد صلاحیت ارجاع دهد.
قند به‌عنوان علت ADHD شناخته نشده است و شواهد کافی برای اثبات اینکه مصرف آن به‌طور مستقیم علائم این اختلال را تشدید می‌کند، وجود ندارد. بااین‌حال، کاهش قندهای افزوده و داشتن رژیم غذایی متعادل می‌تواند به سلامت عمومی کمک کند. مدیریت ADHD نیز باید بر اساس ارزیابی تخصصی و نیازهای هر فرد انجام شود.
