ورود حیوانات وحشی به زیست شهری

به گزلرش سلامت نیوز به نقل از اطلاعات، ظهر یک روز اول پاییز، پیچ‌شمیران در مرکز تهران، روباهی هراسان در جوی خیابان شریعتی در حال فرار است. کسی دنبال او نیست، اما هراسان چندصد متری می دود، دوباره باز می‌گردد. مشخصا ترسیده ولی ظاهرا بوی غذا زیر پل به مشامش رسیده. این اتفاقی است که این روزها، نه صرفا در ساعات پایانی شب، بلکه در روز روشن در بیشتر نقاط تهران تکرار می‌شود. خبرنگاران ما بارها این حیوان زیبا و باهوش را در درون موسسه اطلاعات در حاشیه بلوار میرداماد تهران مشاهده کرده‌اند.

دیدن گونه‌ای از حیات وحش در محیط شهر شلوغ و پر سروصدایی مانند تهران، حتی اگر مثل روباه ظاهر زیبا و آرامی داشته باشد، سوالات و نگرانی‌هایی را به دنبال دارد. اولین سوال در ذهن شهروندان این است که چه اتفاقی برای زیستگاه طبیعی این گونه حیات وحش رخ داده که روباه‌ها وارد شهر شده‌اند؟ آیا شهرها چنان بی‌رویه توسعه یافته‌اند که زیستگاه طبیعی این حیوان مورد تعرض قرار گرفته و حیوان مجبور به حضور در شهر شده است؟ وجود روباه‌ها در اکوسیستم شهری چه خطراتی برای خودشان و شهروندان به دنبال دارد؟ این که گفته می‌شود روباه‌ها برخلاف سگ‌ها و گربه‌ها قابل اهلی شدن نیستند و می‌توانند خطراتی مانند حمله یا انتقال بیماری به همراه داشته باشند، چقدر جدی است؟

حیات وحش شهری

معصومه صفایی، معاون دفتر حفاظت و مدیریت حیات وحش سازمان حفاظت محیط زیست در پاسخ به این که مهم‌تری

ن دلیل حضور روباه‌ها در تهران چیست، می‌گوید: اکولوژی، دانشی چندبعدی است و یک سلسله عوامل در بروز این پدیده نقش دارند.
وی ادامه می‌دهد: روباه‌ها همیشه در قلمرو شهری حضور داشته‌اند و اگر الان بیشتر به چشم می‌آیند شاید به این دلیل باشد که از سویی مردم بیشتر دغدغه حیات وحش دارند و از سوی دیگر، وجود شبکه‌های مجازی این موضوع را پررنگ‌تر کرده است.

به گفته صفایی، روباه‌ها نه‌تنها در تهران بلکه در اکثر محدوده‌های شهری دنیا دیده می‌شوند. یکی از مهم‌ترین دلایل آن، وجود سطل‌های زباله است. به همین دلیل هم هست که ما در محیط زیست دائم تأکید داریم که غذادهی به حیات وحش کاملا اشتباه است. این کار ضمن به خطر انداختن جان انسان‌ها با انتقال بیماری‎های مشترک بین انسان و حیوان، انواع مخاطرات را برای حیوان هم به دنبال دارد؛ مانند امکان تصادف با خودرو.

وی در توضیح امکان انتقال هاری توسط روباه می‌گوید: ما در سازمان حفاظت محیط زیست، نه‌تنها در مورد روباه‌ها بلکه در مورد سایر حیوانات مانند سگ‌ها سال‍هاست که با شهرداری، وزارت کشور و سازمان دامپزشکی، مکاتبه و مواجهه داریم. همان‌طور که اشاره داشتم، عدم مدیریت پسماند از دلایل اصلی حضور حیات وحش در شهرها به شمار می‌آید که مدیریت آن با وزارت کشور و شهرداری‌هاست.
صفایی تأکید می‌کند: همین الان در مناطقی از نقاط شهری مانند همدان، درگیر حضور گرگ در شهر هستیم یا در یکی دیگر از استان‎ها شغال، باعث آسیب دیدن یک کودک شد و این موارد باید توسط سازمان‌ها و نهادهای مسئول حل شود.  

عواقب غذادهی غیرمسئولانه

محمد کرمی، رئیس اداره حفاظت و مدیریت حیات‌ وحش اداره کل محیط زیست تهران نیز در یک برنامه رادیویی با اشاره به افزایش مشاهده روباه‌ها در مناطق شهری پایتخت گفته‌است: گسترش شهرنشینی و تغییر کاربری باغ‌های بزرگ تهران به مناطق مسکونی، زیستگاه طبیعی گوشتخوارانی همچون روباه و شغال را نابود کرده است.

به عقیده وی، این حیوانات به‌ویژه شب‌ها برای یافتن غذا به مناطق شهری نزدیک می‌شوند و نبود مدیریت صحیح پسماند و غذادهی غیرمسئولانه، حضورشان را در روز نیز افزایش داده است.

کرمی خشکسالی را از دیگر عوامل نزدیک شدن حیوانات وحشی به شهرها برمی‌شمارد و تأکید می‌کند: غذادهی به این گونه‌ها نه‌تنها باعث افزایش زاد و ولد، بلکه موجب کاهش ترس و از بین رفتن نظام دفاعی آنها در برابر تهدیدات طبیعی می‌شود.

به گفته این مسئول، وقتی منابع غذایی بیش از ظرفیت اکوسیستم باشد، همه توله‌ها زنده می‌مانند و جمعیت به‌سرعت افزایش می‌یابد. این امر می‌تواند به گونه‌های دیگر و حتی به انسان‌ها آسیب بزند.

رئیس اداره حفاظت و مدیریت حیات‌ وحش اداره کل محیط زیست تهران با اشاره به بیماری‌های مشترک بین انسان و حیوانات وحشی به‌ویژه بیماری‌های زئونوز که ۶۰درصد آنها بسیار خطرناک هستند هشدار می‌دهد: همشهریان از نزدیک شدن و غذادهی به این حیوانات خودداری کنند و در صورت مشاهده نمونه‌های آسیب‌رسان، موضوع را برای زنده‌گیری به این اداره اطلاع دهند.
کرمی تصریح می‌کند: حیوانات وحشی به طبیعت تعلق دارند و نباید با توجیهات احساسی به حیوان خانگی تبدیل شوند. رعایت اصول علمی در برخورد با حیات‌ وحش، تضمین‌کننده سلامت شهروندان و پایداری اکوسیستم است.

ترس از سگ ها

پیام محبی، رئیس جامعه دامپزشکی ایران هم در نشستی خبری با انتقاد از حذف سگ‌ها از مناطق شهری پایتخت معتقد است این اقدام شهرداری باعث شده روباه‌ها از حومه شهر به مناطق مسکونی تهران وارد شوند؛ حیواناتی که به گفته او می‌توانند بیماری هاری را به دیگر حیوانات منتقل کنند.

محبی می‌گوید که حضور سگ‌ها در حومه باعث شده است روباه‌ها از ترس آنها به مناطق شهری پناه ببرند.

وی با بیان این که روباه‌ها برخلاف سگ‌ها توانایی بیشتری برای پنهان شدن از انسان دارند، با هشدار درباره خطر انتقال بیماری هاری می‌گوید: روباه‌ها از مخازن این بیماری به شمار می‌روند. سگ‌ها پس از آغاز دوره انتقال ویروس هاری، مدت محدودی زنده می‌مانند اما روباه‌ها می‌توانند سال‌ها ناقل بیماری باشند و آن را به حیوانات دیگر منتقل کنند.

انتقال هاری

از سوی دیگر محمد خلیلی، استاد ویروس‌شناسی دانشکده دامپزشکی دانشگاه شهید باهنر کرمان، خطرهای بهداشتی و اجتماعی سگ‌های بلاصاحب را تایید می‌کند اما با این استدلال که روباه‌ها سال‌ها بدون بروز علائم، ناقل هاری باقی می‌مانند، مخالف است.

او اعتقاد دارد که مدیریت شهری باید برای جمع‌آوری و کنترل جمعیت حیوانات بلاصاحب، برنامه‌ای مشخص داشته باشد و اجازه ندهد حضور این حیوانات در فضای عمومی، سلامت و آسایش شهروندان را به خطر بیندازد.

خلیلی با تفکیک سگ‌های دارای صاحب از سگ‌های بلاصاحب می‌گوید: حیوانات خانگی که صاحب مشخص دارند، شناسنامه بهداشتی دریافت می‌کنند و تحت مراقبت دامپزشکی، واکسیناسیون و درمان قرار می‌گیرند. البته آن‌ها هم باید با رعایت اصول ایمنی نگهداری شوند تا به دیگران آسیب نرسانند.

او در مقابل، سگ‌های بلاصاحب را از منظر بهداشت عمومی، مسأله‌ای جدی می‌داند و اضافه می‌کند: از پارس‌کردن‌های ممتد که خواب و آسایش مردم را مختل می‌کند تا حمله‌های فیزیکی، با مشکلات مختلفی درباره سگ‌ها روبه‌رو هستیم. آنها می‌توانند عوامل بیماری‌زا و انگل‌ها را منتقل کنند و حمله گروهیشان نیز خطر آسیب‌دیدن شهروندان، به‌ویژه کودکان را افزایش می‌دهد.

به گفته این استاد دانشگاه، غذا دادن به سگ‌های بلاصاحب بدون نظارت و برنامه کنترلی، ممکن است به افزایش جمعیت آن‌ها منجر شود؛ درحالی‌که صرف غذا رساندن به حیوان، جایگزین مراقبت‌های بهداشتی و مدیریت جمعیت نیست.

خلیلی با رد این ادعا که روباه‌ها می‌توانند سال‌ها بدون بروز علائم، ویروس را منتقل کنند می‌گوید: روباه از گونه‌های حساس به هاری است و ابتلا به این بیماری در آن معمولا به مرگ منتهی می‌شود. این‌طور نیست که روباه سال‌ها بدون علامت بماند و ویروس را منتشر کند.
او ادامه می‌دهد: حیوان مبتلا می‌تواند پیش از بروز علائم نیز ویروس را از طریق بزاق منتقل کند، اما این موضوع با ناقل‌بودن برای چندین سال تفاوت دارد.

با این حال، نقش روباه‌ها در انتقال هاری را نمی‌توان به‌طور کلی رد کرد. سازمان جهانی بهداشت، روباه‌ها را در کنار برخی دیگر از حیوانات وحشی، از میزبان‌های نگهدارنده ویروس در چرخه حیات‌وحش معرفی می‌کند. بنابراین، بررسی احتمال افزایش حضور روباه‌ها در تهران و پیامدهای بهداشتی آن، به داده‌های میدانی و ارزیابی تخصصی نیاز دارد.