برنامه پزشکی خانواده طی بیش از ۲ دهه گذشته، همواره یکی از اولویت‌های نظام سلامت کشور بوده است، برنامه‌ای که با وجود تغییر دولت‌ها، رویکردها و شیوه‌های اجرایی، هدف اصلی آن یعنی مدیریت منابع مالی و تحقق عدالت در ارائه خدمات سلامت، همچنان ثابت مانده است.
به گزارش سلامت نیوز به نقل از ایرنا،تجربه اجرای این برنامه از پایلوت بم پس از زلزله سال ۱۳۸۲ و آغاز برنامه پزشکی خانواده روستایی در سال ۱۳۸۴ تا دوره‌های مختلف وزارت بهداشت و طرح‌های بعدی، نشان می‌دهد که روش‌ها و اقتضائات اجرایی متناسب با شرایط زمانی و مکانی تغییر کرده‌اند، اما ضرورت تحقق اهداف آن همواره پابرجا بوده است.
امروز نیز با توجه به تبدیل برنامه پزشکی خانواده به قانون، اجرای آن برای دولت یک تکلیف قانونی است، نه یک انتخاب، از این منظر، اگر در مسیر اجرا با موانع و چالش‌هایی مواجه هستیم، راهکار را باید در اصلاح سازوکارها و رفع موانع اجرایی جست‌وجو کرد، نه در کنار گذاشتن اجرای قانون.
با عبور هر برنامه از مرحله تصویب و تبدیل آن به قانون، دو ضرورت اساسی در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند: اجرا و پایش. این دو فرایند مکمل یکدیگرند و چرخه‌ای مستمر از اجرا، پایش و اصلاح را شکل می‌دهند. در برنامه‌ای با گستردگی و ابعاد متعدد پزشکی خانواده که دانشگاه‌های علوم پزشکی نیز با شرایط و ظرفیت‌های متفاوتی در اجرای آن مشارکت دارند، پایش مستمر و اثربخش اهمیت دوچندانی پیدا می‌کند.
اما پرسش اصلی این است که چگونه می‌توان چنین برنامه گسترده‌ای را به‌موقع و دقیق پایش کرد؟
در کنار پایش‌های میدانی که همچنان از اهمیت بالایی برخوردارند، ایجاد یک بستر دیجیتال فراگیر برای ثبت داده‌ها، رصد فرایندها و ارائه گزارش‌های مدیریتی، ضرورتی انکارناپذیر است. چنین بستری باید بتواند با پوشش همه حوزه‌ها و سطوح اجرایی، تصویری روشن و به‌روز از وضعیت پیشرفت برنامه ارائه دهد و امکان تصمیم‌گیری دقیق‌تر را برای مدیران فراهم کند.
در همین راستا، از اواخر بهار امسال سه اقدام مهم در سطح وزارت بهداشت شکل گرفته و استمرار یافته است که می‌توان آنها را از ظرفیت‌های ارزشمند اجرای برنامه پزشکی خانواده دانست: برگزاری منظم جلسات سه‌شنبه‌ها با حضور معاون توسعه مدیریت و منابع وزارت بهداشت و مشارکت مدیران و نمایندگان دانشگاه‌های علوم پزشکی، انجام پایش‌های میدانی با حضور نمایندگان حوزه‌های مختلف و تلاش برای ایجاد و تقویت بستر دیجیتال گزارش‌دهی.
در میان این اقدامات، توسعه بستر دیجیتال پایش و گزارش‌دهی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. البته این بستر نه جایگزین جلسات هماهنگی می‌شود و نه می‌تواند نقش پایش‌های میدانی را نادیده بگیرد؛ بلکه در کنار این دو، ظرفیت گسترده‌تری برای رصد مستمر، شناسایی مسائل و اصلاح فرایندهای اجرایی فراهم می‌کند.
حوزه بهداشت در تمامی دوره‌ها به برخورداری از برنامه‌های منظم و ساختارمند شناخته شده است، اما یکی از چالش‌های همیشگی آن، نحوه نظارت و پایش فعالیت‌ها بوده است. حضور میدانی همچنان کارکرد مؤثری دارد، اما با توجه به محدودیت نیروی انسانی، کمبود خودرو و حتی دشواری تأمین سوخت، نمی‌توان تنها به این شیوه برای نظارت مستمر و به‌موقع اتکا کرد. در چنین شرایطی، سامانه‌های دیجیتال و داشبوردهای مدیریتی می‌توانند بخشی از محدودیت‌ها را جبران کنند و امکان دسترسی سریع‌تر به اطلاعات و تحلیل وضعیت اجرا را فراهم آورند.
خوشبختانه از ابتدای اجرای برنامه پزشکی خانواده تاکنون، پایش دیجیتال از طریق سامانه‌های مختلف و تلاش برای ایجاد داشبوردی فراگیر، روند رو به رشدی داشته است؛ داشبوردی که بتواند داده‌ها، فرایندها و نتایج کوتاه‌مدت و میان‌مدت برنامه را در کنار یکدیگر قرار دهد و تصویری جامع از عملکرد بخش‌های مختلف ارائه کند.
اهمیت این ظرفیت نیز صرفاً به برنامه پزشکی خانواده محدود نمی‌شود. داشبوردهای مدیریتی و نظام ثبت و تحلیل داده‌ها می‌توانند در سایر برنامه‌های نظام سلامت نیز به کار گرفته شوند و به بهبود مدیریت و پیشبرد اهداف آنها کمک کنند. در واقع، توسعه زیرساخت‌های دیجیتال در این برنامه می‌تواند زمینه‌ساز تحقق یکی از نیازهای دیرینه نظام سلامت، یعنی تصمیم‌گیری و اقدام مبتنی بر شواهد باشد.
البته بهره‌مندی از این ظرفیت، صرفاً با ایجاد سامانه و داشبورد محقق نمی‌شود؛ مدیران و کارشناسان در همه سطوح باید استفاده منظم و حتی روزانه از این بستر را در دستور کار خود قرار دهند تا داده‌های ثبت‌شده به اطلاعات قابل استفاده و اطلاعات به مبنایی برای تصمیم‌گیری تبدیل شوند. به این ترتیب، می‌توان به‌تدریج تصمیمات سلیقه‌ای و اقدامات روزمره را با رویکردی مبتنی بر شواهد جایگزین کرد.
در این میان، مرکز مدیریت شبکه به‌عنوان یکی از محورهای اصلی هماهنگی و اجرای برنامه در حوزه معاونت بهداشت، مسئولیت مهمی بر عهده دارد. این مرکز در جایگاه دبیرخانه برنامه، باید از یک سو هماهنگی و همگرایی میان ادارات فنی حوزه بهداشت و سایر بخش‌های وزارتخانه، از جمله معاونت‌های توسعه، آموزش و تحقیقات را تقویت کند و از سوی دیگر، تعاملات بین‌بخشی با سازمان‌هایی مانند بیمه سلامت، تأمین اجتماعی، سازمان برنامه و بودجه و سازمان نظام پزشکی را در مسیر اجرای مناسب برنامه سامان دهد.
گستردگی فعالیت‌ها، تعدد جلسات و ضرورت اطلاع‌رسانی به‌موقع به ذی‌نفعان، به‌ویژه تیم‌های سلامت در دانشگاه‌های علوم پزشکی سراسر کشور، اهمیت این هماهنگی را دوچندان کرده است.
امید است با بهره‌گیری از ظرفیت‌های ایجاد شده، تقویت زیرساخت‌های دیجیتال و مشارکت همه مدیران و کارشناسان در سطوح مختلف، اجرای برنامه پزشکی خانواده با دقت، انسجام و اثربخشی بیشتری دنبال شود؛ برنامه‌ای که می‌تواند علاوه بر تحقق اهداف خود، زمینه‌ساز ارتقای نظام پایش و مدیریت مبتنی بر داده در سایر بخش‌های نظام سلامت نیز باشد.
** رئیس گروه مدیریت برنامه‌های سلامت مرکز مدیریت شبکه
