نظر فقها درباره زکات و خمس دارایی دیجیتال چیست؟

—————- رپورتاژ آگهی —————–
اگر فردی بخشی از سرمایهاش را به بیت کوین، اتریوم یا بقیه رمزارزها اختصاص دهد، تکلیف شرعی این دارایی در پایان سال چه خواهد بود؟ این سوال زمانی پیچیدهتر میشود که بدانیم خمس و زکات در فقه اسلامی شرایط و موضوعات مشخصی دارند و ارزهای دیجیتال هیچ وقت در متون سنتی به شکل امروزی وجود نداشتهاند. بنابراین نمیتوان برای همه رمزارزها و همه مراجع، یک حکم واحد صادر کرد. نوع دارایی، شیوه سرمایهگذاری در آن، مالکیت، سود و نظر مرجع تقلید هر فرد میتواند در نتیجه موثر باشد. در این مطلب قصد داریم دیدگاه فقهای مختلف درباره داراییهای دیجیتال، محاسبه خمس و زکات، نحوه پرداخت و حکم درآمد استخراج رمزارزها را بررسی کنیم.
نظر مراجع تقلید درباره خمس و زکات ارز دیجیتال چیست؟
اول باید بین خمس و زکات تفاوت قائل شویم. خمس به درآمد و منفعتی مربوط میشود که بعد از کسر هزینههای متعارف زندگی تا آخر سال باقی میماند. مثلا در فتوای آیتالله سیستانی، «منفعت کسب» از مواردی است که خمس به آن تعلق میگیرد و اگر بعد از مخارج سال مقداری از درآمد باقی بماند، یک پنجم آن باید پرداخت شود.
از این نظر، موضوع خمس رمزارز به این معنی نیست که خودِ «BTC» یا «تتر» ذاتاً یک مال خمسی مستقل است. بلکه باید بررسی کرد چطور به دست آمده و آیا از درآمد یا منفعتی بوده که شرایط خمس را پیدا کرده یا نه. بنابراین برای کسی که از معامله یا فعالیت اقتصادی کریپتویی درآمدی کسب کرده، زمان و شیوه محاسبه اهمیت زیادی دارد.
در مورد زکات، موضوع متفاوت است. برای مثال در احکام آیتالله سیستانی، موارد زکات شامل دام، غلات مشخص، نقدین طلا و نقره و مالالتجاره با شرایط خاص است. همچنین برای پولهای رایج امروزی که از طلا و نقره نیستند، زکات نقدین جاری نیست. بنابراین نمیتوان صرفاً به خاطر ارزش مالی رمزارزها گفت که زکات با نرخ مشخصی برای آنها واجب است.
از طرف دیگر، فتوای فقها درباره معامله رمزارزها یکسان نیست. برای مثال آیتالله خامنهای حکم استخراج، خرید و فروش ارزهای دیجیتال را تابع قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران دانستند. در مقابل آیتالله سیستانی درباره این مسائل «توقف» دارند؛ یعنی فتوا به جواز یا حرمت ندادهاند و مقلد میتواند با رعایت ضوابط رجوع، به مجتهد جامعالشرایط دیگری مراجعه کند. بنابراین، حکم شرعی معامله رمزارز برای هر فرد میتواند به مرجع تقلید، نوع معامله و شرایط آن بستگی داشته باشد.
خمس و زکات ارز دیجیتال چطور محاسبه میشود؟
محاسبه خمس و زکات رمزارز را نمیتوانیم با یک فرمول ثابت انجام دهیم. در مورد خمس، اگر فعالیت فرد مشمول حکم منفعت کسب باشد، اول باید درآمدها و هزینههای متعارف سال بررسی شود. در فقه، ملاک تنها قیمت لحظه ای ارزهای دیجیتال به تومان نیست؛ بلکه باید مشخص شود دارایی چه زمانی و با چه منبعی به دست آمده و در پایان سال چه وضعیتی دارد.
در مورد زکات، اول باید مشخص شود که اساساً دارایی مورد نظر از اموال زکوی محسوب میشود یا خیر. برای نمونه، در احکام آیتالله سیستانی زکات طلا و نقره شرایطی مانند رسیدن به نصاب و گذشت مدت مشخص دارد و نرخ آن برای نقدین طلا و نقره ۲.۵ درصد ذکر شده است. اما همان منبع بیان میکند که این حکم مربوط به سکههای طلا و نقرهای است که بهعنوان پول در معاملات رایج باشند.
| مرجع تقلید | خلاصه حکم درباره خمس و زکات رمزارز |
| آیتالله خامنهای | درآمد یا سودی که تا پایان سال خمسی از مخارج اضافه بماند، مشمول خمس است. رمزارز نیز بهخودیخود جزو اموال مشمول زکات واجب شمرده نشده است. |
| آیتالله سیستانی | منفعت باقیمانده پس از مخارج سال مشمول خمس است. درباره زکات، مالالتجاره بنا بر احتیاط لازم نیز مطرح شده و تطبیق آن بر رمزارز به شرایط فعالیت بستگی دارد. |
| آیتالله مکارم شیرازی | درآمد مازاد بر مخارج سال مشمول خمس است. زکات سرمایه و مالالتجاره را واجب نمیدانند و برای آن حکم استحباب ذکر شده است. |
شیوههای پرداخت خمس و زکات ارز دیجیتال
بعد از مشخص شدن تکلیف شرعی و مقدار بدهی، مرحله بعد نحوه پرداخت است. نکته مهم این است که شیوه پرداخت هم ممکن است تابع فتوای مرجع تقلید باشد و نمیتوان برای همه افراد یک روش را تجویز کرد.

برای مثال در احکام آیتالله سیستانی درباره خمس آمده که فرد میتواند خمس مال را از همان مال بپردازد یا به مقدار قیمت آن پول رایج پرداخت کند؛ اما پرداخت خمس از جنس دیگری به اجازه حاکم شرع یا وکیل نیاز دارد. بنابراین اگر دارایی فرد رمزارز باشد، تبدیل مقدار لازم به وجه رایج یا پرداخت از خود دارایی باید طبق ضوابط مرجع تقلید انجام شود.
در مورد زکات هم مقررات پرداخت مهم است. برای مثال در احکام آیتالله سیستانی، پرداخت زکات با قصد قربت مطرح شده و برای پرداخت از طریق وکیل هم شرایطی درباره نیت وجود دارد.
به همین خاطر نگهداری سوابق مالی میتواند فرآیند تعیین تکلیف را سادهتر کند. بهتر است تاریخ خرید رمزارز، مقدار دارایی، قیمت خرید، هزینههای معامله، برداشتها و انتقالها و ارزش دارایی در تاریخ محاسبه ثبت شود. این اطلاعات بهخصوص برای افرادی که معاملات متعدد انجام میدهند، از سردرگمی هنگام تعیین مبلغ شرعی جلوگیری میکند.
حکم شرعی سود حاصل از استخراج ارز دیجیتال چیست؟
استخراج رمزارز (ماینینگ) از نظر اقتصادی با خرید و فروش عادی در صرافیهایی مثل نوبیتکس فرق دارد. در این فعالیت، فرد با تجهیزات و مصرف انرژی، در تامین امنیت یا پردازش شبکه مشارکت میکند و در صورت موفقیت، پاداش میگیرد. بنابراین حکم درآمد حاصل از آن باید در دو سطح بررسی شود: حکم اصل فعالیت استخراج و حکم مالی که از آن به دست میآید.
درباره اصل استخراج ارز دیجیتال، پاسخ مراجع یکسان نیست. برای مثال آیتالله خامنهای حکم را به قوانین و مقررات مربوط ارجاع دادند. در مقابل برخی مراجع با توجه به ابهامات یا شرایط خاص بازار، محدودیتها و ملاحظات متفاوتی مطرح کردهاند. بنابراین قانونی بودن استخراج و رعایت مقررات، یکی از موضوعاتی است که باید قبل از محاسبه درآمد در نظر گرفته شود.
اگر اصل فعالیت از نظر مرجع تقلید و قوانین مجاز باشد، درآمد آن هم میتواند مثل سایر درآمدهای کسب، نیازمند بررسی از نظر خمس باشد. مثلاً، اگر درآمد استخراج بعد از کسر هزینههای سالانه باقی بماند، باید بر اساس فتوای مرجع مربوط درباره تعلق خمس اقدام شود.
از طرف دیگر هزینه برق، تجهیزات، تعمیرات و سایر مخارج مرتبط با استخراج هم خیلی مهم است. در نتیجه، کسی که از استخراج ارزهای دیجیتال درآمد دارد بهتر است گزارش دقیقی از درآمد، کل هزینهها، زمان دریافت پاداشها و ارزش دارایی نگهداریشده داشته باشد. بعد بر اساس فتوای مرجع تقلید خود، تکلیف خمس یا سایر وجوه شرعی را مشخص کند.
خمس و زکات ارزهای دیجیتال را نمیتوان با یک نسخه واحد برای همه رمزارزها و همه مراجع تقلید مشخص کرد. خمس در بسیاری از موارد به درآمد و منفعت باقیمانده از مخارج سال مربوط میشود، در حالی که زکات شرایط خاص خودش را دارد و صرف ارزشمند بودن یک رمزارز بهتنهایی برای اثبات زکات کافی نیست. درباره استخراج هم اول باید حکم اصل فعالیت و قوانین بررسی شود و بعد درآمد آن از نظر وجوه شرعی ارزیابی شود. در نهایت، بهتر است اطلاعات مالی خود را نگه دارید و برای اطمینان، شرایطتان را با دفتر مرجع تقلید خود مطرح کنید.






