کاوش جهان در کوچکترین مقیاس؛ فیزیکدانان سرن نادرترین تجزیه ذرات را رصد کردند

فیزیکدانان سازمان اروپایی پژوهشهای هستهای CERN با استفاده از «برخورددهنده هادرونی بزرگ» (LHC) که بزرگترین شتابدهنده ذرات در جهان است، برای نخستینبار موفق به رصد رفتار کیهان در کوچکترین مقیاس تاریخ شدند. این مقیاس جدید که پژوهشگران از آن با عنوان «Zeptoverse» یاد کردهاند، ابعادی کوچکتر از یک صدتریلیونیم طول موج نور مرئی را شامل میشود و کوتاهترین فاصلهای است که بشر تاکنون توانسته کاوش کند.
پژوهشگران CERN در سمیناری اعلام کردند این یافتههای تازه میتواند در آینده به حل بزرگترین معماهای کیهانشناسی کمک کند؛ از جمله اینکه چرا میزان ماده در جهان بسیار بیشتر از پادماده است و «ماده تاریک» که حدود ۸۵ درصد از کل ماده موجود در کیهان را تشکیل میدهد، دقیقاً از چه چیزی ساخته شده است. این مطالعه اکنون بهصورت پیشانتشار در دسترس قرار گرفته و هنوز داوری نشده است.
شکار نادرترین تجزیه «کوارک زیبایی» در برخورددهنده هادرونی بزرگ
دانشمندان در تأسیسات LHC که در نزدیکی ژنو و در مرز میان فرانسه و سوئیس واقع شده است، روی ذراتی به نام «کوارکهای زیبایی» (Beauty Quarks) تحقیق میکردند. این ذرات در واقع خویشاوندان کوارکهای استاندارد «بالا» و «پایین» هستند که هسته تمام اتمهای جهان را میسازند. هنگامی که کوارکهای زیبایی در اثر برخورد اتمها با سرعتهای فوقالعاده زیاد در شتابدهنده ایجاد میشوند، تنها به مدت یکونیم تریلیونیم ثانیه دوام میآورند و سپس به ذرات دیگری تجزیه میشوند.

کوارکهای زیبایی به روشهای مختلفی تجزیه میشوند و فیزیکدانان امیدوار هستند با بررسی نادرترین اشکال این تجزیه، به نتایجی دست پیدا کنند که با پیشبینیهای فعلی متفاوت باشد. چنین پیامدهایی میتواند پرده از قوانین جدیدی در فیزیک بردارد که تنها در مقیاسهای بسیار ریز «Zeptometer» یا همان تریلیونیم نانومتر ظاهر میشوند. برای درک بهتر این مقیاس، باید توجه داشت که طول موج نور مرئی بین ۳۸۰ تا ۷۵۰ نانومتر است. دانشمندان امیدوار هستند با کاوش بیشتر، ذرات جدیدی را کشف کنند که تا امروز از دید ابزارهای علمی پنهان ماندهاند.
«هری کلیف»، فیزیکدان ذرات در دانشگاه کمبریج و از نویسندگان این پژوهش، در اینباره میگوید:
«ما مطمئن هستیم که ذرات جدیدی برای کشف وجود دارند و این ذرات میتوانند به توضیح معماهایی مانند ماده تاریک و چگونگی پیدایش ماده در جهان کمک کنند. اما چرا تاکنون این ذرات را ندیدهایم؟ یکی از محتملترین پاسخها این است که این ذرات جدید تنها در مقیاسهای بسیار کوچک خود را نشان میدهند. بنابراین با کاوش در مقیاس Zepto، بهترین فرصت ممکن را برای یافتن این ذرات فراهم میکنیم.»
فیزیکدانان اکنون پس از بیش از چهار دهه جستوجو، نخستین شواهد از نادرترین نوع تجزیه کوارک زیبایی را مشاهده کردهاند. به گفته کلیف، تنها «یک از هر ۱۰ میلیارد» ذره به این شیوه خاص تجزیه میشود. در این فرایند که در اصطلاح فنی با نام «تجزیه B0 to mu+ mu−» شناخته میشود، یک کوارک زیبایی با همتای ضدماده خود یعنی «پادکوارک زیبایی» برخورد میکند. این دو ذره یکدیگر را نابود میکنند و در نتیجه آن، یک جفت ذره کوچکتر شامل یک «میون» (Muon) و یک «پادمیون» (Antimuon) به وجود میآید. پژوهشهای قبلی نشان داده بود که وقوع این پدیده نیازمند زنجیره پیچیدهای از برهمکنشهاست و به همین دلیل تا این حد نادر است.
یکی از آزمایشهای مستقر در LHC به نام LHCb بهطور ویژه برای مطالعه کوارکهای زیبایی طراحی شده است. در سال ۲۰۲۴، یک ارتقای اساسی در این آزمایش، امکان تشخیص و تفکیک انواع مختلف ذرات را فراهم کرد. پژوهشگران همچنین با بهرهگیری از تکنیکهای یادگیری ماشین، حجم عظیمی از نویزهای پسزمینه را حذف کردند و در نهایت موفق به ثبت نخستین شواهد این تجزیه بسیار نادر شدند. کلیف توضیح میدهد:
«ما اکنون در طول یک سال، دادههایی را ثبت میکنیم که در گذشته ثبت آنها ۱۰ سال زمان میبرد. در نتیجه نمونه بسیار بزرگی از تجزیهها را در اختیار داریم که در نهایت امکان مشاهده این رویداد را برای نخستینبار فراهم کرد.»

نتایج جدید نشان میدهد که نحوه وقوع این تجزیه نادر، دقیقاً با پیشبینیهای «مدل استاندارد فیزیک ذرات» همخوانی دارد؛ نظریهای که درحالحاضر بهترین توصیف از رفتار اجزای سازنده کیهان است. به همین دلیل، پژوهشگران هنوز نشانهای از ذرات جدید یا فیزیک فراتر از مدل استاندارد پیدا نکردهاند. بااینحال، کلیف تأکید میکند که هیجانانگیزترین بخش این دستاورد، توانایی کاوش در چنین فواصل غیرقابلتصور و کوتاهی است که عصر جدیدی را برای اندازهگیریهای فوقدقیق و شکار فیزیک جدید در آینده آغاز میکند.
پژوهشگران اکنون قصد دارند آزمایش LHCb را ارتقاء بدهند تا از افزایش درخشندگی و توان برخورددهنده هادرونی بزرگ که برای دهه ۲۰۳۰ میلادی برنامهریزی شده است، بهرهبرداری کامل کنند. بااینحال، خروج اخیر بریتانیا از تأمین مالی این پروژه، آینده این برنامهها را با تردیدهایی مواجه کرده است. تیم محققان امیدوار است در صورت تداوم حمایتها، بتواند در آینده صدها مورد از این واپاشیهای نادر را ثبت کند و با اندازهگیریهای دقیقتر، به اعماق Zeptoverse نفوذ کند.