از ChatGPT Wallet تا بانکهای ایران؛ آیا زیرساخت پرداخت با هوش مصنوعی فراهم است؟

OpenAI با معرفی ChatGPT Wallet امکان تازهای برای خرید اینترنتی توسط ایجنتهای هوش مصنوعی فراهم کرده است. کاربران میتوانند کارت بانکی خود را به این سرویس متصل کنند و پس از تأیید خرید، پرداخت را به دستیار هوشمند بسپارند. این قابلیت فعلاً تنها برای گروهی از کاربران آمریکایی در دسترس است و محدودیتهای تحریمی نیز مانع استفاده کاربران ایرانی از آن میشود. با اینحال، اتفاق مهمتر برای صنعت پرداخت ایران، فناوری و مدلی است که OpenAI به سراغ آن رفته است. اگر روزی یک دستیار هوشمند ایرانی بخواهد با اجازه کاربر خرید کند، بانکها چگونه میتوانند اختیار برداشت پول را به آن بدهند و در صورت بروز خطا چه کسی پاسخگو خواهد بود؟
صادق سپندارند، مدیرکل بانکداری خرد و کسبوکارهای کوچک بانک ملی، در گفتوگو با دیجیاتو به همین پرسش پاسخ داده است. به گفته او، تجربههایی مانند برداشت مستقیم از حساب و توسعه پرداختهای حسابی میتوانند مبنایی برای طراحی این خدمات باشند، اما هنوز باید مسائل مربوط به احراز مجوز، اتصال بانک و فروشنده و مسئولیت خطا حل شود. سپندارند همچنین استفاده از کیف پولهای دیجیتال را یکی از راههای احتمالی محدودکردن دسترسی دستیار به منابع مالی مشتری میداند.
چرا تأیید خرید برای انجام پرداخت کافی نیست؟
فرض کنیم یک شرکت ایرانی دستیار هوشمندی طراحی کرده که میتواند از فروشگاههای اینترنتی داخلی خرید کند. کاربر از این دستیار میخواهد هدفونی با بودجه مشخص پیدا کند و پس از بررسی پیشنهادها میگوید «همین را بخر». دستیار تا این مرحله میتواند بدون دسترسی به اطلاعات بانکی کاربر کارش را انجام دهد، اما برای پرداخت باید به شبکه بانکی متصل شود. اینجاست که به گفته سپندارند، تفاوت میان تأیید انتخاب کالا و صدور مجوز برداشت پول اهمیت پیدا میکند.
سپندارند توضیح میدهد که بانک باید بتواند هویت صادرکننده دستور، مبلغ دقیق تراکنش، دریافتکننده پول و حدود اختیار دستیار را تشخیص دهد. در شیوه متعارف پرداخت اینترنتی، دستیار میتواند کالا را پیدا کند، قیمتها را مقایسه کند و حتی سفارش را تا مرحله پرداخت پیش ببرد، اما در نهایت کاربر معمولاً باید وارد صفحه پرداخت یا محیط امن ارائهدهنده خدمت شود و خودش پرداخت را تأیید کند.
او این وضعیت را چنین توصیف میکند: «دستیار تا نزدیکی صندوق همراه مشتری میآید، اما در بسیاری از موارد، عبور از صندوق همچنان به حضور خود مشتری نیاز دارد.»
البته نظام بانکی ایران پیشتر تجربههایی از پرداخت بدون تأیید جداگانه مشتری برای هر تراکنش داشته است. برای مثال، در برخی خدمات برداشت مستقیم از حساب، مشتری از قبل اجازه میدهد مبالغی در چارچوب توافقشده برداشت شود. با استفاده از چنین تجربهای میتوان شیوههای تازهای برای پرداخت طراحی کرد، هرچند شرایط خدمت، نوع مجوز و اتصال بانک به فروشنده تعیین میکند این امکان در چه مواردی قابل استفاده است.

سپندارند همچنین به ابلاغ ضوابط خدمت پرداخت حسابی «پلپی» از سوی بانک مرکزی اشاره میکند و معتقد است توسعه این مسیرها میتواند گزینههای پرداخت را متنوعتر کند. بااینحال، امکان پرداخت حسابی به معنای فراهمبودن شرایط خرید خودکار توسط دستیارهای هوشمند نیست و همچنان باید سازوکاری برای صدور و کنترل مجوز آنها طراحی شود.
به اعتقاد او، مسئله اصلی تبدیل قصد خرید مشتری به یک دستور پرداخت امن، معتبر و قابل پیگیری است؛ موضوعی که میتواند مبنای اتصال خدمات هوش مصنوعی به نظام پرداخت قرار گیرد.
اگر دستیار اشتباه خرید کند، چه کسی پاسخگو است؟
یکی از مشکلات احتمالی زمانی رخ میدهد که شرایط خرید پس از تأیید کاربر تغییر کند. مثلا ممکن است قیمت هدفون هنگام پرداخت افزایش پیدا کرده باشد یا هزینه ارسال به مبلغ نهایی اضافه شود. در چنین وضعیتی باید مشخص باشد مجوز قبلی مشتری همچنان اعتبار دارد یا دستیار باید دوباره از او اجازه بگیرد.
سپندارند اعتمادپذیری مجوز را نخستین مانع توسعه این خدمات میداند و به دیجیاتو میگوید:
بانک باید بداند چه کسی واقعاً پرداخت را تأیید کرده و دستیار تا کجا اختیار دارد. آیا اجازه خرید فقط برای همین هدفون است؟ آیا مبلغ شامل هزینه ارسال هم میشود؟ اگر قیمت در فاصله تأیید تا پرداخت تغییر کند، آیا دستیار همچنان مجاز به خرید است؟ اینها جزئیات کماهمیت نیستند. در عملیات بانکی، تفاوت میان یک «درخواست ظاهراً منطقی» و یک «دستور معتبر»، میتواند تفاوت میان یک خدمت موفق و یک اختلاف مالی باشد.
مشکل دیگری که او مطرح میکند، پراکندگی خدمات پرداخت و محدودیت اتصال آنها به یکدیگر است. ممکن است یک بانک امکان برداشت مستقیم از حساب را داشته باشد، اما فروشنده موردنظر مشتری به آن متصل نباشد یا یک فروشگاه تنها از کیف پول خاصی پشتیبانی کند که دستیار امکان استفاده از آن را ندارد.
این محدودیت در سرویس جدید OpenAI هم دیده میشود و ChatGPT Wallet فعلاً در تمام فروشگاهها قابل استفاده نیست. برای تکمیل یک خرید، علاوه بر فراهمبودن مسیر پرداخت، سامانههای تشخیص ریسک نیز باید بتوانند تراکنشهای معتبر ایجنتها را شناسایی کنند.

سپندارند رسیدگی به اختلافهای احتمالی را مانع دیگری میداند که باید از ابتدا برای آن راهحل وجود داشته باشد:
اگر دستیار اشتباه کند و مدل دیگری را بخرد، یا اطلاعات نادرست فروشنده او را گمراه کند، چه کسی مسئول است؟ اگر مبلغ از حساب کم شود ولی سفارش ثبت نشود، مشتری باید به بانک مراجعه کند، به فروشگاه، به شرکت ارائهدهنده دستیار یا به پرداختیار؟ این ابهامها برای مشتری بسیار مهماند. چون مشتری کل این فرایند را به شکل یک خدمت میبیند و انتظار ندارد برای پیدا کردن مسئول مشکل، میان چند مجموعه سرگردان شود.
او معتقد است مشتری تمام مراحل خرید را یک خدمت واحد میبیند و انتظار ندارد برای رسیدگی به مشکل، میان چند مجموعه سرگردان شود.
کیف پولهای دیجیتال چه کمکی میکنند؟
سپندارند در پاسخ به سوال دیجیاتو مبنی بر اینکه آیا کیف پولهای دیجیتال میتوانند این موانع را کنار بزنند یا خیر میگوید: «بله، کیف پول دیجیتال میتواند یکی از مسیرهای مناسب برای توسعه این خدمت باشد؛ بهخصوص برای شروع و برای پرداختهایی که مبلغ و ریسک محدودتری دارند.»
در این روش، مشتری میتواند بهجای فراهمکردن دسترسی دستیار به حساب بانکی اصلی خود، مبلغ مشخصی را در کیف پول قرار دهد و تعیین کند دستیار تحت چه شرایطی اجازه استفاده از آن را دارد. برای مثال، کاربر میتواند اجازه خرید هدفون را تا سقف معینی و تنها از یک فروشنده مشخص صادر کند.
مزیت احتمالی این روش، محدودشدن منابع مالی در دسترس دستیار است. حتی اگر مشکلی در فرایند خرید رخ دهد، اختیار دستیار از ابتدا به مبلغ و شرایط تعیینشده وابسته خواهد بود؛ البته به شرط آنکه کیف پول از نظر فنی امکان اعمال چنین محدودیتهایی را داشته باشد.
سپندارند تأکید میکند که کیف پول برای ارائه این خدمت باید امکان اتصال امن به دستیار و تعریف مجوزهای محدود را فراهم کند. فروشنده نیز باید پرداخت از طریق آن را بپذیرد و الزامات مربوط به شناسایی مشتری، ثبت سوابق و رسیدگی به اختلافها همچنان رعایت شوند.
در کنار این موارد، سقف تراکنش کیف پولها هم میتواند مانعی برای خرید باشد. سپندارند برای نمونه به «کیف پول ایران» اشاره میکند که هنگام معرفی آن، سقف هر تراکنش حدود پنج میلیون تومان اعلام شده بود. در نتیجه، اگر قیمت کالایی مانند هدفون از این مبلغ بیشتر باشد، خرید از طریق این خدمت با سقف اعلامشده در آن زمان امکانپذیر نخواهد بود.
البته این محدودیت مربوط به همان خدمت است و نمیتوان آن را به تمام کیف پولهای دیجیتال تعمیم داد. سقف تراکنشها نیز ممکن است از زمان معرفی تغییر کرده باشد.
روش پیشنهادی سپندارند با سازوکار فعلی ChatGPT Wallet تفاوت دارد. در سرویس OpenAI، کاربر کارت بانکی خود را به کیف پول متصل میکند، درحالیکه استفاده از کیف پول موجودیدار میتواند راهی برای جداکردن منابع مالی اصلی مشتری از مبلغی باشد که اجازه دارد در اختیار دستیار قرار دهد.

سپندارند همچنین هشدار میدهد که توسعه این خدمات نباید کاربران را به ارائه رمز پویا، اطلاعات کامل کارت یا دسترسی نامحدود به حساب بانکی به دستیارهای هوش مصنوعی عادت دهد:
هدف باید طراحی راهی باشد که دستیار بتواند در محدوده مجاز عمل کند، بدون اینکه کل ابزار پرداخت مشتری در اختیارش قرار بگیرد.
دستیار هوشمند تا کجا اجازه خرید دارد؟
در ChatGPT Wallet فعلاً تأیید کاربر برای هر خرید ضروری است، اما OpenAI در برنامههای آینده خود امکان واگذاری اختیار خرید با محدودیتهایی مانند سقف هزینه، نوع کالا و بازه زمانی را مطرح کرده است.
سپندارند نیز معتقد است برای توسعه این خدمات باید به سمت «تفویض اختیارِ محدود، روشن و قابل لغو» حرکت کرد. در چنین الگویی مشتری میتواند از ابتدا شرایط خرید را تعیین کند و دستیار در همان محدوده اقدام کند.
مثلا کاربر میتواند به دستیار خود اجازه دهد مدل مشخصی از هدفون را با گارانتی موردنظر و قیمت نهایی کمتر از هفت میلیون تومان خریداری کند. البته در مجوز باید معلوم باشد هزینه ارسال هم در این سقف قرار میگیرد یا خیر، اجازه خرید تا چه زمانی اعتبار دارد و آیا دستیار میتواند در صورت ناموجودبودن کالا، مدل دیگری را جایگزین کند.
درصورتیکه شرایط خرید از محدوده تعیینشده خارج شود، دستیار باید دوباره تأیید مشتری را دریافت کند. امکان مشاهده سوابق پرداخت و لغو مجوزهای قبلی نیز از قابلیتهایی است که برای حفظ کنترل کاربر اهمیت دارد.
سپندارند در بخش دیگری از گفتوگو به موضوع تعارض منافع دستیارهای هوشمند اشاره میکند و به دیجیاتو میگوید:
اگر دستیار قرار است نماینده منِ خریدار باشد، باید بدانم چرا یک هدفون را به من پیشنهاد میکند: چون واقعاً با نیاز و بودجه من سازگارتر است، یا چون از فروش آن محصول کارمزد بیشتری میگیرد؟
به اعتقاد او، اعتماد کاربران به چنین خدماتی به شفافبودن نحوه انتخاب کالا و امکان کنترل اختیار دستیار نیز وابسته خواهد بود.
سپندارند در پایان گفتوگو تأکید میکند که آینده این حوزه به توانایی دستیار در انتخاب کالا، تشخیص درست مجوز از سوی نظام پرداخت و حفظ کنترل مشتری بر تصمیم و پول خود بستگی دارد: «هوشمندی واقعی فقط این نیست که دستیار به جای ما خرید کند؛ این است که بدانیم بر چه اساسی خرید کرده و بتوانیم اختیارش را تعیین، پیگیری و در صورت لزوم متوقف کنیم.»