فرض کنید از جدایی یک زوج اینستاگرامی بیشتر از بههمخوردن رابطه یکی از دوستانتان ناراحت میشوید یا با شنیدن خبر ازدواج خواننده محبوبتان، از خوشحالی اشک میریزید. آنقدر با جزئیات زندگیشان آشنا شدهاید و در شادیها و غمهایشان شریک بودهاید که انگار سالهاست آنها را از نزدیک میشناسید. اما یک حقیقت عجیب وجود دارد: آنها حتی نمیدانند شما وجود دارید!
چطور ممکن است آدمهایی که هرگز ملاقاتشان نکردهایم، چنین جای بزرگی در قلب و ذهنمان پیدا کنند؟ روانشناسان این صمیمیت یکطرفه را رابطه فرااجتماعی مینامند، پدیدهای که اینستاگرام و دنیای سلبریتیها آن را به بخشی از زندگی روزمره ما تبدیل کردهاند. اما پشت این دلبستگیهای عجیب چه میگذرد و از کجا به بعد، دوستداشتن کسی که ما را نمیشناسد، میتواند برایمان دردسرساز شود؟ برای فهمیدن ماجرا باید از اینستاگرام فاصله بگیریم و حدود هفتاد سال به عقب برگردیم، زمانی که هنوز کسی تصور نمیکرد روزی بتواند از اتاقخوابش، زندگی خصوصی میلیونها نفر را دنبال کند.
روابط فرااجتماعی چیست و چرا به غریبهها احساس نزدیکی میکنیم؟
به سال ۱۹۵۶ برمیگردیم. تلویزیون بهتدریج جای خود را در خانهها باز کرده است و مردم هر روز با چهرههایی روبهرو میشوند که هرگز ملاقاتشان نکردهاند. مجریانی که با لبخند به مخاطبان سلام میکنند، بازیگرانی که هفتهبههفته در نقشهای محبوب ظاهر و شخصیتهایی که آرامآرام به بخشی از زندگی خانوادگی بینندگان تبدیل میشوند.
در چنین فضایی، دو پژوهشگر به نامهای «دونالد هورتون» (Donald Horton) و «ریچارد وول» (R. Richard Wohl) متوجه پدیدهای جالب شدند: مخاطبان تلویزیون گاهی با چهرههایی که هرگز از نزدیک ملاقات نکرده بودند، احساس صمیمیت میکردند. این دو پژوهشگر در سال ۱۹۵۶، در مقالهای با عنوان «ارتباط جمعی و تعامل فرااجتماعی: مشاهداتی درباره صمیمیت از راه دور»، مفهوم «تعامل فرااجتماعی» را معرفی کردند؛ تجربهای که در آن مخاطب، هنگام تماشای یک شخصیت رسانهای، احساس میکند وارد نوعی ارتباط شخصی و رودررو با او شده است.
پژوهشگران بعدها مفهوم «رابطه فرااجتماعی» (Parasocial Relationship) را برای توصیف پیوندی عاطفی و ماندگارتر بهکار بردند، رابطهای که با خاموششدن تلویزیون یا پایان برنامه تمام نمیشود و ممکن است در افکار، احساسات و زندگی روزمره مخاطب ادامه پیدا کند.
برای درک تفاوت این دو، تصور کنید درحال تماشای لایو اینفلوئنسر محبوبتان هستید. او رو به دوربین صحبت میکند و از مخاطبانش سؤال میپرسد. شما هم ناخودآگاه جواب میدهید و گاهی احساس میکنید مستقیماً با خودتان حرف میزند، انگار در یک گفتوگوی دوستانه حضور دارید. این همان تعامل فرااجتماعی است؛ احساسی از ارتباط و صمیمیت که هنگام مواجهه با یک شخصیت رسانهای شکل میگیرد.
اما ماجرا زمانی متفاوت میشود که پس از تمام شدن لایو، هنوز به او فکر میکنید؛ منتظر استوری بعدی او هستید، از مشکلاتش ناراحت میشوید، برای موفقیتهایش ذوق میکنید و به بخشی از زندگیتان تبدیل شده است. حالا دیگر ماجرا فقط یک گفتوگوی خیالی و گذرا نیست، پیوندی عاطفی شکل میگیرد که حتی پس از خاموششدن صفحه گوشی ادامه دارد. روانشناسان این تجربه را رابطه فرااجتماعی مینامند.
به شخصیتهای سریال پایتخت یا شبهای برره فکر کنید. بسیاری از مخاطبان طی سالها با نقی معمولی، ارسطو، دوبرره و سایر شخصیتهای دو سریال زندگی کردهاند. دعواهایشان را دیدهاند، با مشکلاتشان همراه شدهاند و احتمالاً هنگام تصمیمهای عجیبشان با صدای بلند گفتهاند: «آخه چرا این کار رو کردی؟!»
اما مغز ما چطور با آدمهایی که نمیشناسیم، چنین پیوندی برقرار میکند؟ انسان برای شکلدادن روابط اجتماعی، به چهرهها، صداها و رفتارهای آشنا توجه میکند. در گذشته، دیدن مکرر یک چهره معمولاً به معنای حضور آن فرد در زندگی واقعی ما بود، اما امروز ممکن است چهره یک خواننده را بیشتر از بعضی دوستانمان ببینیم، صدایش را هر روز بشنویم و از جزئیات زندگیاش باخبر باشیم. این آشنایی مداوم، وقتی با خاطرات و احساساتمان گره میخورد، میتواند به صمیمیتی عاطفی تبدیل شود.
البته این احساس به معنای ناتوانی مغز در تشخیص واقعیت از خیال نیست. همانطور که هنگام تماشای فیلم ترسناک، با وجود آگاهی از نبود خطر واقعی میترسیم، ممکن است بدانیم سلبریتی محبوبمان ما را نمیشناسد، اما همچنان احساس نزدیکی و صمیمیت با او داشته باشیم. گاهی کسی در ذهن ما به آشنایی قدیمی تبدیل میشود، درحالیکه در دنیای واقعی هنوز دو غریبهایم.
از پوستر روی دیوار تا استوری هر روز؛ وقتی فاصله با سلبریتیها از بین رفت
تصور کنید در دهه هفتاد شمسی طرفدار یکی از بازیگران سینمای ایران هستید. برای دیدن فیلم جدیدش به سینما میروید، مصاحبههایش را در مجلات میخوانید و شاید پوسترش را به دیوار اتاقتان بزنید. بااینحال، بخش بزرگی از زندگی او برایتان ناشناخته باقی میماند. نمیدانید صبحها چه میخورد، با چه کسی معاشرت میکند یا آخرین بار چرا گریه کرده است.
حالا به امروز برگردیم. ممکن است صبح با استوری یک بلاگر از خواب بیدار شوید، هنگام صبحانه ویدیویش را ببینید، ظهر از اختلافش با یکی از دوستانش باخبر شوید و شب در لایوش شرکت کنید. حتی شاید نام حیوان خانگیاش، غذای موردعلاقهاش و جزئیات آخرین سفرش را بدانید.
شبکههای اجتماعی فقط فاصله ما با افراد مشهور را کمتر نکردهاند، آنها شکل طرفداری را نیز تغییر دادهاند. حالا شهرت دیگر صرفاً به استعداد، آثار هنری یا موفقیتهای حرفهای وابسته نیست. گاهی خود زندگی روزمره، روابط عاطفی و حتی مشکلات شخصی یک فرد به محتوایی تبدیل میشود که میلیونها نفر مشتاق دنبالکردنش هستند.
برای بعضیها، سلبریتیها تصویری از زندگی رؤیایی هستند، یک زندگی پر از موفقیت، زیبایی، ثروت و تجربههایی که شاید خودشان هرگز فرصت تجربهکردنشان را نداشته باشند. برای بعضی دیگر، جذابیت درست در نقطه مقابل قرار دارد. وقتی چهرهای مشهور از اضطراب، شکست عاطفی یا مشکلات خانوادگیاش میگوید و یادآوری میکند که پشت آن زندگی پرزرقوبرق، انسانی با دغدغههایی شبیه خود ما وجود دارد.
حالا تصور کنید سالهاست بلاگری را دنبال میکنید و یک روز زیر یکی از پستهایش کامنت میگذارید. چند دقیقه بعد، اعلانی روی گوشیتان ظاهر میشود: کامنتتان را لایک کرده است! با هیجان به دوستتان میگویید: «دیدی؟ کامنتم رو لایک کرد!»
شاید برای او این فقط یکی از صدها کامنتی باشد که در طول روز لایک میکند، اما برای شما معنای دیگری دارد. انگار کسی که مدتها از دور زندگیاش را دنبال کردهاید، بالاخره متوجه حضورتان شده است. همین واکنش کوچک میتواند احساس نزدیکی را پررنگتر کند، هرچند یک لایک یا پاسخ کوتاه، لزوماً به معنای شکلگیری رابطهای شخصی و دوطرفه نیست.
این احساس نزدیکی فقط بر عواطف ما تأثیر نمیگذارد، گاهی تصمیمهای اقتصادیمان را نیز تغییر میدهد. در دنیای شبکههای اجتماعی، صمیمیت میتواند به منبع درآمد تبدیل شود. فرض کنید چند سال است بلاگری را در حوزه زیبایی دنبال میکنید. حالا محصولی را معرفی میکند و میگوید: «بچهها، من خودم از این استفاده میکنم؛ واقعاً عالیه!».
اینجاست که باید میان احساس صمیمیت و اعتماد به یک پیشنهاد تجاری تفاوت بگذاریم. ممکن است توصیه یک اینفلوئنسر مفید باشد، اما اینکه سالهاست زندگیاش را دنبال میکنیم، لزوماً چیزی درباره تخصص او یا کیفیت محصولی که معرفی میکند نمیگوید.
این احساس نزدیکی حتی میتواند تصور ما از زندگی افراد مشهور را تغییر دهد. زوجی که همیشه عکسهای عاشقانه منتشر میکنند، شاید در نظرمان رابطهای بینقص داشته باشند و بلاگری که مدام میخندد، ممکن است صاحب زندگیای بیدغدغه به نظر برسد.
این تصاویر لزوماً دروغ نیستند، اما تمام واقعیت هم نیستند. گاهی آنقدر با تصویر رسانهای یک نفر احساس نزدیکی میکنیم که فراموش میکنیم چقدر از زندگی واقعیاش بیخبریم.
آیا روابط فرااجتماعی همیشه به ما آسیب میزنند؟
نوجوانی را تصور کنید که در شهری کوچک، بدون دوست صمیمی و در میان آدمهایی که علایقش را نمیفهمند، زندگی میکند. شبها سراغ ویدیوهای یوتوبری میرود که از بازیهای کامپیوتری و تجربههای شخصیاش میگوید. شوخیهای آشنا و دغدغههای مشترک، کمکم حس تنهایی را برایش کمرنگ میکنند، انگار بالاخره کسی را پیدا کرده که شبیه خودش است.
آیا چنین رابطهای برای سلامت روانش مضر است؟ نه لزوماً. برخلاف تصور رایج، روابط فرااجتماعی لزوماً نشانه تنهایی یا ضعف در ارتباط با دیگران نیستند. گاهی به ما احساس تعلق و آرامش میدهند، الهامبخش هستند و حتی دریچهای به دوستیهای تازه باز میکنند. کافی است به گروههای طرفداری فکر کنید؛ افرادی که با علاقه مشترک به یک خواننده یا سریال آشنا میشوند و بهتدریج دوستیهایی فراتر از دنیای مجازی شکل میدهند.
اما مرز میان همراهی و وابستگی کجاست؟ یک روز پس از کار، ویدیوی طنز بلاگر محبوبتان را تماشا میکنید، میخندید و خستگی از تنتان درمیرود. حالا تصور کنید کمکم دیدار با دوستانتان را کنار میگذارید، ساعتها سرگرم دنبالکردن زندگی او هستید و باور دارید تنها کسی که واقعاً شما را درک میکند، همان فرد پشت صفحه است.
در هر دو حالت، رابطه فرااجتماعی وجود دارد؛ تفاوت در جایگاهی است که این رابطه در زندگی شما پیدا میکند. این پیوند میتواند در کنار روابط واقعی، منبعی برای آرامش باشد، اما اگر به تنها پناهگاه عاطفی فرد تبدیل شود، ممکن است بر روابط و زندگی روزمرهاش تأثیر بگذارد.
شاید عجیبترین بخش روابط فرااجتماعی زمانی آشکار شود که این پیوند پایان مییابد. تصور کنید سالها سریالی را دنبال کردهاید و حالا با پخش آخرین قسمت، احساس خلأ میکنید؛ انگار دوستانی قدیمی را از دست دادهاید.
روانشناسان این تجربه را «پایان رابطه فرااجتماعی» (Parasocial Breakup) مینامند.
جالب اینکه در پژوهشی درباره دلبستگی به شخصیتهای داستانی، پژوهشگری به همراه دانشجویش از ۱۳۴ نفر خواستند یک شخصیت داستانی محبوب و یک آشنای واقعی را که ارتباط نزدیکی با او ندارند، انتخاب و مرگ هرکدام را در ذهن مجسم کنند و میزان ناراحتی احتمالی خود را گزارش دهند.
نتیجه تأملبرانگیز بود: شرکتکنندگان در مجموع پیشبینی کردند که از مرگ شخصیت داستانی محبوبشان بیشتر اندوهگین خواهند شد. این تفاوت بیشتر در پاسخهای زنان دیده شد و در میان مردان از نظر آماری معنادار نبود. البته پژوهشگران واکنش واقعی افراد به فقدان را نسنجیده بودند، بلکه از آنها خواسته بودند ناراحتی احتمالی خود را پیشبینی کنند؛ بنابراین در تعمیم این یافته باید احتیاط کرد.
اما چرا ممکن است از دست دادن کسی که هرگز ملاقاتش نکردهایم، تا این اندازه غمانگیز باشد؟ شاید چون حضورش با خاطرات و بخشهایی از هویت ما گره خورده است. صدای یک خواننده میتواند یادآور نخستین عشقمان باشد و شخصیت یک سریال، ما را به روزهای کودکی ببرد. گاهی با رفتن هنرمند محبوبمان، فقط دلتنگ او نمیشویم؛ انگار بخشی از گذشته خودمان را نیز از دست دادهایم.
از دوستداشتن تا احساس مالکیت؛ مرز علاقه و وابستگی کجاست؟
خبر ازدواج خواننده محبوبتان را میشنوید، از خوشحالی اشک میریزید و عکسهای مراسم را برای دوستانتان میفرستید. شاید حتی تا چند روز دربارهاش صحبت کنید. این واکنشها بهخودیخود نشانه مشکل روانی نیستند. خوشحالشدن از اتفاقات خوب زندگی کسی که برایمان عزیز است، میتواند نشانه همدلی و دلبستگی باشد.
اما اگر فرد دیگری با شنیدن همین خبر احساس کند به او خیانت شده است، چه؟ اگر از شریک عاطفی خواننده متنفر شود، پیامهای توهینآمیز بفرستد یا انتظار داشته باشد هنرمند محبوبش برای تصمیمی چنین شخصی، رضایت طرفداران را هم در نظر بگیرد؟ اینجا ماجرا از یک علاقه ساده فراتر رفته است. فرد دیگر فقط زندگی سلبریتی محبوبش را دنبال نمیکند، انگار برای خودش حقی در تصمیمهای شخصی او قائل شده است.
این احساس مالکیت گاهی در رفتار گروههای طرفداری نیز دیده میشود. کافی است کسی از بازیگر یا خوانندهای انتقاد کند تا بعضی طرفداران چنان واکنشی نشان دهند که گویی به یکی از اعضای خانوادهشان توهین شده است.
چرا انتقاد از یک غریبه میتواند تا این اندازه شخصی بهنظر برسد؟ یکی از توضیحات احتمالی این است که طرفداری گاهی به بخشی از هویت اجتماعی ما تبدیل میشود. وقتی کسی میگوید «من طرفدار این خوانندهام»، ممکن است فقط از سلیقه موسیقی خودش حرف نزند، بلکه از سالها خاطره، دوستیهای شکلگرفته در گروههای طرفداری و جمعی بگوید که در آن احساس تعلق دارد. در چنین شرایطی، انتقاد از شخصیت محبوب میتواند شبیه تهدیدی علیه بخشی از هویت خود فرد احساس شود.
نکته جالب اینکه روابط فرااجتماعی همیشه با عشق و تحسین همراه نیستند. گاهی از یک سلبریتی خوشمان نمیآید، اما همچنان هر روز صفحهاش را بررسی میکنیم، اخبار زندگیاش را میخوانیم و ساعتها درباره رفتارهایش بحث میکنیم. رابطه همچنان یکطرفه است، با این تفاوت که بهجای علاقه، خشم و دلخوری ما را درگیر کرده است.
از کجا بفهمیم علاقهمان دارد به ما آسیب میزند؟ شاید نخستین نشانه زمانی باشد که متوجه میشویم حال خوب و بدمان بیش از حد به زندگی فردی گره خورده که حتی ما را نمیشناسد. وقتی منتشرنشدن استوری جدیدش مضطربمان میکند، برای جلب توجه او بیش از توان مالیمان هزینه میکنیم یا بهخاطر دفاع از او با دوستان و خانواده درگیر میشویم، شاید وقت آن رسیده باشد که نگاهی دوباره به این رابطه بیندازیم.
البته نمیتوان برای همه مرز یکسانی تعیین کرد. ساعتها تماشای فیلمهای یک بازیگر یا دنبالکردن اخبار خوانندهای محبوب، لزوماً نشانه وابستگی ناسالم نیست. جالب اینکه بررسی نتایج ۱۲۰ پژوهش نشان داده است که میان کمبود روابط اجتماعی و شکلگیری روابط فرااجتماعی، ارتباط معناداری وجود ندارد. به بیان سادهتر، علاقه به شخصیتهای رسانهای لزوماً از تنهایی یا تلاش برای جبران جای خالی روابط واقعی ناشی نمیشود.
پس بهجای شمردن ساعتهایی که در اینستاگرام میگذرانیم، بهتر است از خودمان بپرسیم: آیا هنوز برای روابط، علایق و اهداف شخصیمان وقت داریم؟ آیا میتوانیم با تصمیمهای فرد محبوبمان مخالف باشیم، بدون اینکه احساس کنیم به ما خیانت کرده است؟ آیا میتوانیم مدتی از دنبالکردن او فاصله بگیریم، بدون اینکه زندگی روزمرهمان مختل شود؟
مسئله فقط این نیست که چقدر کسی را دوست داریم؛ مهم این است که در این دوستداشتن، چقدر از اختیار زندگی خودمان را حفظ کردهایم.
آن سوی صفحه هم انسانی واقعی نشسته است
تا اینجا بیشتر درباره مخاطبان صحبت کردیم، اما تولیدکنندگان محتوا نیز در شکلگیری این روابط نقش دارند. وقتی یک اینفلوئنسر مدام مخاطبانش را خانواده من یا بهترین دوستهای من خطاب میکند و از خصوصیترین تجربههای زندگیاش میگوید، شاید بعضی دنبالکنندگان احساس کنند رابطهای شخصی و متقابل میانشان شکل گرفته است.
البته صمیمیت با مخاطبان بهخودیخود مشکلی ندارد. بسیاری از تولیدکنندگان محتوا واقعاً برای حمایت دنبالکنندگانشان ارزش قائل هستند. مسئله زمانی پیچیده میشود که این صمیمیت به ابزاری برای ایجاد توقع عاطفی، فروش بیشتر یا گرفتن پول در ازای توجه و احساس نزدیکی تبدیل شود.
در این میان، خود افراد مشهور نیز ممکن است از انتظارات مخاطبان آسیب ببینند. تصور کنید بلاگری سالها درباره خانوادهاش محتوا منتشر کرده و حالا با بحرانی شخصی روبهرو شده است. آیا مخاطبان حق دارند از او بخواهند تمام جزئیات ماجرا را توضیح دهد؟ آیا سکوتش به معنای بیاحترامی به طرفداران است؟
شناخت جزئیات زندگی یک نفر، حتی اگر سالها طول کشیده باشد، به معنای داشتن حق دسترسی به تمام بخشهای زندگی او نیست. شخصیت مشهور هم حق دارد بعضی روزها حال خوبی نداشته باشد، به پیامها پاسخ ندهد، تصمیمی برخلاف انتظار طرفداران بگیرد یا بخشی از زندگیاش را خصوصی نگه دارد.
چگونه روابط فرااجتماعی سالمتری داشته باشیم؟
قرار نیست برای حفظ سلامت روانمان، تمام سلبریتیها را آنفالو کنیم یا دیگر به هیچ شخصیت داستانی دل نبندیم. شاید مهمترین قدم، شناخت مرز میان احساس نزدیکی و رابطه واقعی باشد.
ممکن است از شنیدن حرفهای یک یوتوبر آرامش بگیریم، اما او لزوماً از شرایط زندگی و نیازهای عاطفی ما خبر ندارد. شاید شخصیت یک سریال الهامبخشمان باشد، اما قرار نیست تمام انتظارهایمان از روابط واقعی را براساس رفتار او شکل دهیم.
همین آگاهی میتواند هنگام تصمیمگیری نیز به کمکمان بیاید. دفعه بعد که بلاگر محبوبمان محصولی معرفی کرد، از خود بپرسیم: «اگر این محصول را شخص دیگری تبلیغ میکرد، باز هم برای خریدنش مشتاق بودم؟». وقتی در بحثی داغ از سلبریتی موردعلاقهمان دفاع میکنیم، لحظهای فکر کنیم: «اگر فرد دیگری همین رفتار را انجام میداد، باز هم نظرم همین بود؟».
و شاید مهمتر از همه، وقتی متوجه شدیم ساعتها سرگرم دنبالکردن زندگی دیگران بودهایم، از خودمان بپرسیم: «این رابطه چه چیزی به زندگی من اضافه کرده و در مقابل، چه چیزهایی را از من گرفته است؟».
گاهی پاسخ این پرسشها فقط به تغییر کوچکی در عادتهای روزمره نیاز دارد: کمتر بررسیکردن صفحه فرد محبوب، فاصلهگرفتن از بحثهای فرساینده گروههای طرفداری یا اختصاصدادن زمان بیشتری به روابطی که در آنها واقعاً دیده و شنیده میشویم.
اما اگر این وابستگی بهطور مداوم باعث اضطراب شدید، فشار مالی یا اختلال در تحصیل، کار و روابط نزدیکمان شده باشد، گفتوگو با متخصص سلامت روان میتواند به شناخت نیازهای عاطفی پشت این دلبستگی کمک کند.
احساسات واقعی در رابطهای که دوطرفه نیست
گاهی صدای یک خواننده در سختترین روزهای زندگی آراممان کرده، شخصیتی خیالی همدم تنهاییمان شده یا حرفهای یک تولیدکننده محتوا مسیر زندگیمان را تغییر داده است. شاید آنها هرگز نام ما را نشنوند، اما این ناآگاهی از ارزش احساسات و خاطرات ما کم نمیکند.
احساسات ما میتوانند واقعی باشند، حتی وقتی رابطه دوطرفه نیست. میتوانیم کسی را دوست داشته باشیم، بیآنکه انتظار داشته باشیم ما را بشناسد؛ از خوشبختیاش خوشحال شویم، بیآنکه خودمان را در تصمیمهایش سهیم بدانیم و از رفتنش اندوهگین شویم، بیآنکه این دلتنگی عجیب باشد.
شاید مهمترین نکته همین باشد: میتوانیم کسی را از دور دوست داشته باشیم، از او الهام بگیریم و با شادیها و غمهایش همراه شویم، بیآنکه زندگی خودمان را حول او بچرخانیم. آدمهای آن سوی صفحه میتوانند بخشی از خاطرات ما باشند، اما قرار نیست زندگی خودمان در حاشیه زندگی آنها بگذرد.
