دانشگاه شماره یک جهان چقدر آزاد است؟

مصاحبه با استادی که فقط قصد داشت از فلسطین بگوید؛
استاد زبانشناسی مؤسسه فناوری ماساچوست، رد پیشنهاد تدریس درسی درباره زبان، استعمارزدایی و فلسطین را ناشی از فشارهای سیاسی و محدودیت آزادی آکادمیک در دانشگاههای آمریکا عنوان کرد.
خبرگزاری مهر، گروه بین الملل: میشل دگراف، زبانشناس هاییتیتبار و استاد مؤسسه فناوری ماساچوست، سه دهه را صرف بررسی رابطه میان زبان، قدرت و عدالت اجتماعی کرده است. کار آکادمیک او بر این موضوع تمرکز دارد که چگونه زبان میتواند سلسلهمراتبهای اجتماعی و نظامهای سلطه را تقویت کند و همچنین چگونه زبانهای مادری میتوانند به ابزار مقاومت و رهایی تبدیل شوند. جدیدترین کتاب او با عنوان «زبان خودمان: بهرهگیری از قدرت کریول و دیگر زبانهای مادری برای آموزش و رهایی» این مضامین را از طریق تجربه زبان کریول هاییتی و دیگر زبانهای بهحاشیهراندهشده بررسی میکند.
کار دگراف پس از آن جنجالی شد که او پیشنهاد برگزاری درسی در مؤسسه فناوری ماساچوست را مطرح کرد که نقش زبان و زبانشناسی را در مبارزات استعمارزدایی و رهاییبخش در هاییتی، فلسطین و اسرائیل بررسی میکرد. این دانشگاه پیشنهاد را در ژوئیه سال ۲۰۲۴ رد کرد. دگراف معتقد است که این تصمیم بازتاب فشار سیاسی و محدودیت آزادی آکادمیک بود، نه نگرانی درباره صلاحیتهای آکادمیک او یا محتوای درس. او همچنین آنچه را بهحاشیهراندن دیدگاههای فلسطینی در نهادهای آکادمیک و بحثهای عمومی توصیف میکند، به چالش کشیده است.
دگراف در گفتوگو با روزنامه تهرانتایمز درباره تجربه خود در مؤسسه فناوری ماساچوست، کاربردهای سیاسی زبان، مسئولیتهای دانشگاهها و پیوندهای میان سلسلهمراتبهای زبانی و مبارزات رهاییبخش صحبت میکند. او همچنین تأمل میکند که چگونه زبان، برداشتها از جنگ علیه ایران را شکل میدهد و چرا صدای فلسطینیها و دیگر جوامع بهحاشیهراندهشده باید شنیده شود.
ترجمه متن کامل این مصاحبه در ادامه میآید:
*من درباره تجربه شما در مؤسسه فناوری ماساچوست مطالب زیادی خواندهام، بهویژه جنجال پیرامون درسی که پیشنهاد کردید. مایلم دیدگاه خودتان را مستقیماً از زبان خودتان بشنوم. شما سالهای زیادی را در آن دانشگاه بهعنوان زبانشناس و آموزگار گذراندید. میتوانید بگویید درس پیشنهادی شما درباره زبان، استعمارزدایی و فلسطین چگونه شکل گرفت و چرا تا این حد جنجالی شد؟
من در هاییتی به دنیا آمدم، پس در کشوری بزرگ شدم که در آن زبان نقشی واقعاً حیاتی در ایجاد سلسلهمراتب قدرت ایفا میکند. موضوع فقط انتخاب زبان در هاییتی نیست. کریول هاییتی وجود دارد که ما آن را کریول مینامیم، و زبان فرانسه. همه به کریول صحبت میکنند، در حالی که فقط درصد کوچکی از جمعیت فرانسه صحبت میکنند. اما فرانسه زبانی است که در همه عرصههای رسمی که قدرت در آنها ساخته و منتقل میشود، به کار میرود.
خیلی زود، حتی پیش از آنکه درباره زبانشناسی چیزی بدانم، به قدرت زبان در ایجاد سلسلهمراتب انسانی بسیار آگاه شدم. در واقع همینطور شد که زبانشناس شدم. حتی زمانی که علوم رایانه میخواندم و در اوایل دهه هشتاد میلادی با زبانشناسان و پژوهشگران هوش مصنوعی کار میکردم، دریافتم که در هاییتی در هجده سال نخست زندگیام به من دروغ گفته شده بود. مرا متقاعد کرده بودند که زبان مادری من، کریول، زبان نیست بلکه فرانسه شکسته است.
وقتی فهمیدم این دروغ است، احساس کردم باید بفهمم چه چیزی یک زبان را زبان میکند و همچنین زبان چگونه میتواند به شیوههایی چنین قدرتمند برای ایجاد سلسلهمراتب قدرت به کار رود. در واقع همینطور زبانشناس شدم. من بهخاطر این پرسش عمیق درباره رابطه میان زبان و قدرت زبانشناس شدم.
کار من در مؤسسه فناوری ماساچوست در سی سال گذشته همیشه درباره همین پرسش بوده است. من درسهایی با عنوان «زبانهای کریول و هویتهای کارائیبی» تدریس کردهام. یک درس مشترک با عنوان «جانهای سیاه مهماند» دارم و درسهایی درباره زبانشناسی و عدالت اجتماعی تدریس کردهام. اینها هرگز جنجالی نبودند. همکارانم از آنها خبر داشتند و هرگز شکایتی نکردند.
در واقع، من برای سخنرانی اصلی در کنفرانسهای مهم دعوت شدهام، برای مثال در انجمن زبانشناسی آمریکا. در یکی از این کنفرانسها، یکی از همکارانم به نام نوروین ریچاردز مرا معرفی کرد.
عنوان آن سخنرانی درباره انقلابها در پهنه مکان و زمان بود و واژه انقلابها دقیقاً در عنوان بود. انقلابها بخشی از عنوان یک سخنرانی مهم در یک دوره تابستانی بود که انجمن زبانشناسی آمریکا ـ بزرگترین انجمن زبانشناسان جهان ـ برگزار کرده بود.
همه اینها را میگویم تا توضیح دهم که کار من همیشه درباره زبان و قدرت بوده است. همکارانم این را میدانستند. از آن حمایت میکردند. یکی از آنها حتی یکی از سخنرانیهای مرا درباره همین موضوع معرفی کرد.
پس، وقتی هفتم اکتبر سال ۲۰۲۳ اتفاق افتاد، برای من بهسرعت آشکار شد، باز هم بهعنوان یک زبانشناس، که چگونه زبان به سلاح تبدیل میشود. تسلیحاتیشدن زبان به اصطلاحی بسیار پرکاربرد تبدیل شده است، اما ما زبانشناسان دهههاست که درباره این مفهوم بحث کردهایم. کتابی از دوایت بولینگر هست با عنوان «زبان: سلاح پر؛ کاربرد و سوءاستفاده از زبان امروز». این یکی از کتابهای موردعلاقه من است. همچنین کتابی هست از یک زبانشناس و فیلسوف سرشناس، رئیس پیشین انجمن زبانشناسی آمریکا، درباره سیاست زبان. نام او سالی مککانلژینه است و کتابی دارد با عنوان «واژهها اهمیت دارند: معنا و قدرت». پروفسور مککانلژینه یکی از سخنرانان مهمان در سمینار مردمی من در پاییز سال ۲۰۲۴ بود که همان محتوای درسی را تدریس میکرد که گروه زبانشناسی مؤسسه فناوری ماساچوست در ژوئیه سال ۲۰۲۴ رد کرده بود؛ یعنی «زبان و زبانشناسی برای استعمارزدایی و رهایی در هاییتی، فلسطین و اسرائیل».
باز هم، این کتابها، درباره زبان بهمثابه سلاح، اهمیت واژهها و سیاست زبان، همگی درباره زبان و قدرت هستند.
پس از هفتم اکتبر، بهسرعت دیدیم که چگونه روزنامهنگاران، سیاستمداران و رؤسای جمهور، از جمله ترامپ در واشنگتن و نتانیاهو در تلآویو، از زبان بهعنوان سلاحی پر استفاده میکردند.
سپس جلسه استماع معروف کنگره در پنجم دسامبر سال ۲۰۲۳ برگزار شد، زمانی که کمیته آموزش و نیروی کار مجلس نمایندگان سه رئیس دانشگاههای برجسته را احضار کرد: سالی کورنبلوث از مؤسسه فناوری ماساچوست، کلودین گی از هاروارد و لیز مگیل از دانشگاه پنسیلوانیا. در واقع، من با هر سه دانشگاه، مستقیم یا غیرمستقیم، ارتباط دارم. رئیس وقت هاروارد، مانند من، آمریکایی هاییتیتبار است و پسر من دانشجوی سال آخر هاروارد است. من برای گرفتن مدرک دکترا به دانشگاه پنسیلوانیا رفتم. در حال حاضر استاد مؤسسه فناوری ماساچوست هستم. پس این سه دانشگاه برای من بسیار آشنا هستند.
شوکه شدم از اینکه دیدم چگونه سه رئیس باهوش با زبان بهمثابه سلاح پر به دام انداخته شدند.
بگذارید یک مثال سریع و قابلفهم بزنم. پرسشی درباره انتفاضه مطرح شد. الیز استفانیک انتفاضه را بهعنوان فراخوان برای نسلکشی یهودیان تعریف کرد. او گفت، عیناً بر اساس صورتجلسه جلسه استماع، که دانشجویانی شعار میدهند «تنها یک راهحل وجود دارد، انقلاب انتفاضه» و «انتفاضه را جهانی کنید»؛ سپس او پیشنهاد کرد که انتفاضه به معنای فراخوان برای مقاومت مسلحانه خشونتبار علیه دولت اسرائیل، از جمله خشونت علیه غیرنظامیان و نسلکشی یهودیان است و این فراخوان برای انتفاضه یعنی ارتکاب نسلکشی علیه قوم یهود در اسرائیل و در سطح جهان.
سپس او بهسرعت سراغ این پرسش رفت که آیا رؤسا چنین نوع سخن نفرتانگیز را میپذیرند که طی آن دانشجویان در دانشگاههای آنها خواستار نسلکشی یهودیان هستند.
این ترفندی بسیار زیرکانه بود، زیرا رؤسا باید پیشفرض استفانیک درباره معنای انتفاضه را رد میکردند. آنها باید میگفتند: نه، انتفاضه این معنا را نمیدهد.
بهروشنی، برای مثال، در گتوی ورشو، زمانی که یهودیان از سوی آلمانیها در معرض نسلکشی بودند، قیام معروفی روی داد به نام قیام گتوی ورشو. همانطور که بایگانیهای اینترنتی و مقالات مرتبط مستند کردهاند، آن قیام در ترجمه عربی موزه هولوکاست آمریکا انتفاضه توصیف شده است. اگر قیام یهودیان علیه نسلکشی خودشان را موزه هولوکاست انتفاضه توصیف کرده باشد، روشن است که انتفاضه نمیتواند به معنای فراخوان برای نسلکشی یهودیان باشد. این چنین دروغی است.
و با این حال، در آن جلسه استماع، هیچکس آن فرض و آن پیشفرض را به چالش نکشید. این یک حرکت زبانی کلاسیک است که برای فریب دادن مردم به پذیرش یک فرض نادرست به کار میرود.
با خودم فکر کردم: خدایا، امروز پنجم دسامبر است. پنجم دسامبر همچنین تاریخی است که کریستف کلمب فرایند استعمار را در هاییتی زادگاه من آغاز کرد، از جمله نسلکشی جمعیت بومی یعنی تاینوها در آنجا. یکی از نخستین اقدامات او اقدامی زبانی بود؛ یعنی تغییر نام جزیره هاییتی به هیسپانیولا به معنای اسپانیای کوچک. اوایل دسامبر سال ۲۰۲۳ همچنین زمان پیشنهاد درس از سوی من به همکارانم برای سال تقویمی آینده بود. برای پاییز سال ۲۰۲۴، این گزینه را داشتم که یک سمینار مباحث ویژه پیشنهاد کنم. با خودم فکر کردم: خب، این باید همان موضوع باشد. ما زبانشناسان باید چنین کاربرد فجیع و منحط زبان را بررسی کنیم، کاربردی که حتی میتواند برخی از قدرتمندترین و اثرگذارترین رهبران فکری ما را به دام بیندازد.
انتظار داشتم همکارانم بگویند: بله، بفرما، بهویژه در گروه زبانشناسی رتبه یک جهان که کسی جز نوام چامسکی آن را بنیان گذاشت، کسی که در خط مقدم مطالعه هم زبان و هم قدرت بوده و همچنین در خط مقدم دفاع از آزادی آکادمیک، آزادی بیان و نیز دفاع از حقوق بشر جهانی، از جمله البته حقوق فلسطینیان بوده است. و او همچنین یهودی و بهشدت ضدصهیونیست است.
شوکه شدم که پیشنهاد من با چنین رد خشونتبار و غیرعقلانی مواجه شد.
من در هشتم دسامبر سال ۲۰۲۳، سه روز پس از پیشنهاد درس، جلسهای تصویری با رئیس گروه داشتم. من پیشنهادم را در پنجم دسامبر سال ۲۰۲۳ ارائه کرده بودم، دقیقاً همان روزی که متوجه کاربرد فریبکارانه زبانی در کنگره شدم. در آن جلسه که با یک بحث زبانی آغاز شد، نخستین کاری که او کرد به چالش کشیدن کاربرد من از واژه مقاومت در زمینه مبارزات آزادیبخش فلسطینی بود.
مجبور شدم همانجا مخالفت کنم چون اهل هاییتی هستم. هاییتی کشوری است که در سال ۱۸۰۴ از دل مقاومت زاده شد. آن مقاومت بهخاطر ساختار همان برتریطلبی سفیدپوستی که بر اجداد من سنگینی میکرد، ناگزیر باید خشونتبار میبود. در سال ۱۶۸۵، فرانسویها قانون سیاه را منتشر کردند. این متن قانونی بود که با اجداد من بهعنوان انسان برخورد نمیکرد. قانون سیاه با اجداد من مانند اثاثیه برخورد میکرد.
جالب است که نخستین ماده قانون سیاه مربوط به یهودیان بود، که باز هم قدرت زبان را نشان میدهد. در اینجا سندی به نام قانون سیاه هست و نخستین ماده آن در پی سلب حقوق مالکیت یهودیان در مستعمرات فرانسه در قاره آمریکا بود.
با چنین پیشینهای، چگونه میتوانستم مبارزه فلسطینیها را مقاومت نبینم؟ برای من، آن مقاومت است. اما در همان ابتدای جلسه ما در آن روز، او به کاربرد من از واژه مقاومت در آن زمینه اعتراض کرد.
از آنجا به بعد اوضاع رو به وخامت رفت. او همچنین با کاربرد من از اصطلاح نسلکشی مخالف بود. از نظر او، وقتی نتانیاهو فلسطینیها را عمالیق خواند، آن صرفاً یک آرایه بلاغی بود. به این معنا نیست که نتانیاهو قصد نسلکشی داشته است.
روشن بود که ما اختلاف سیاسی عمیقی داشتیم، از جمله اختلاف درباره زبان.
پس از آن به او نامه نوشتم. او مرا به یهودستیزی متهم کرده بود چون گفته بودم لیز مگیل از از دست دادن بودجه اهداکنندگان یهودی میترسید. این یک واقعیت بود. اهداکنندگان یهودی در دانشگاه پنسیلوانیا تهدید کرده بودند کمکهای مالی را پس میگیرند اگر مگیل فشار بیشتری بر دانشگاه برای سرکوب حمایت از فلسطین وارد نکند.
من به او یادآوری کردم که روزنامههای نیویورکتایمز، واشنگتنپست، کرونیکل آموزش عالی، جروزالمپست، تایمز اسرائیل و هاآرتص و دیگر رسانهها درباره این موضوع گزارش داده بودند، با اشاره به این واقعیت که اهداکنندگان یهودی از کمکهای مالی یا پس گرفتن آنها برای اعمال فشار سیاسی در جهت اهداف سیاسی استفاده میکردند، از جمله فشار بر دانشگاهها برای سرکوب حمایت از حقوق فلسطینیان.
همه اینها برای گفتن این است که اختلاف از همان ابتدا سیاسی بود.
چند هفته بعد، شنیدم که عنوان درس من در گروه نگرانی ایجاد کرده است. عنوان در آن زمان «کاربرد زبان و زبانشناسی در مبارزات استعمارزدایی و رهاییبخش» بود.
چه چیزی در آن عنوان میتوانست نگرانی ایجاد کند، وقتی که در گذشته درسهایی درباره عدالت اجتماعی تدریس کرده بودم و عنوانها و کلاسهایی به کار برده بودم که بهطور معمول شامل واژههایی مانند استعمار، انقلاب و رهایی بود؟ روشن بود که مسئله سیاسی بود، نه محتوای درس، بلکه درباره فلسطین بود. برای من، این نمونه روشن استثنای فلسطین در آزادی آکادمیک و آزادی بیان بود.
سپس از ژانویه تا ژوئیه سال ۲۰۲۴ رفتوبرگشت ایمیلی داشتیم. من درس را در بیستوسوم دسامبر سال ۲۰۲۳ پیشنهاد کردم و در نهایت، در ژوئیه، ایمیل نهایی را دریافت کردم که میگفت درس رد شده است، با وجود اینکه از طریق یک تبادل طولانی ایمیلی جزئیات بسیار بیشتری درباره آن درس ارائه کرده بودم؛ تا جایی که میدانم، بیش از آنچه من یا هر همکار دیگری در زبانشناسی مؤسسه فناوری ماساچوست تاکنون درباره هیچ درس قبلی ارائه کرده بود.
اساساً، کمیته بررسی ویژهای که برای نخستینبار در بیستوهشت سال سابقه من در آن دانشگاه برای بررسی درس من تشکیل شده بود و شامل همان رئیس گروهی بود که با دشنام به زبان و سیاست من درباره فلسطین و اسرائیل مخالفت کرده بود، استدلال کرد که من میتوانم درباره هاییتی تدریس کنم اما تخصص لازم برای تدریس درباره فلسطین و اسرائیل را ندارم. این قطعاً از سوی هر زبانشناسی از ضدروشنفکرانهترین و نژادپرستانهترین استدلالهاست، زیرا کاوش زبان و کاربردهای آن در زمینههای نو همان کاری است که ما هر روز انجام میدهیم و ما بهطور معمول دانش خود را درباره یک زبان که با آن آشنا هستیم به زبان دیگری که نمیدانیم تعمیم میدهیم.
رشته ما اینطور تعریف میشود: ما همیشه تلاش میکنیم آنچه را درباره یک زبان میدانیم به زبانهای دیگر تعمیم دهیم. در مورد من، میخواستم آنچه را درباره زبان و قدرت در هاییتی و کارائیب میدانم به زبان و قدرت در مناطق دیگر، مانند فلسطین، تعمیم دهم. این دقیقاً همان چیزی است که آن دانشگاه قرار است نماد آن باشد: انگیزه پیشبرد دانش و گسترش تخصص.
اینکه همکاران زبانشناس من در آن دانشگاه به من بگویند من این حق را ندارم، برای من آشکارترین نمونه توهینآمیز تبعیض و در واقع نژادپرستی است. آنها در عمل میگویند که بهعنوان یک هاییتی، حوزه آکادمیک من فقط مطالعه هاییتی است. نمیتوانم دانش خود از زبان و قدرت را به فلسطین و اسرائیل تعمیم دهم، هرچند پیشتر پژوهشهایم را به اروپا، آفریقا، استرالیا، نیوزیلند و دیگر مناطق تعمیم داده بودم.
وقتی پیوندهای میان کنگره و دانشگاه را کشف کردم، از جمله نامههایی از کنگره به دانشگاه که نام من را بهعنوان نمونهای از یهودستیزی ذکر میکرد و از دانشگاه میخواست یهودستیزی را در دانشگاه ریشهکن کند، برایم روشن شد که همکاران گروه من، بهنوعی، از سوی کنگره برای سرکوب تدریس و بیان من تحت فشار بودند.
حتی ایمیلی به تاریخ سیزدهم مارس سال ۲۰۲۴ از یکی از همکارانم دارم که در پاسخ به پرسش من درباره چرایی این سطح فوقالعاده از موشکافی پیشنهاد درسم درباره زبان و رهایی در هاییتی، فلسطین و اسرائیل بود. او نوشته بود: چیزی که تغییر کرده، به نظر میرسد کل جهان و فضای دانشگاه است. از همه جهتها به همه جهتها سوءظن وجود دارد، برخی موجه و برخی ناموجه، مردم نگراناند که پیشینه قومی آنها باعث شود دیگران چگونه آنها را ببینند یا به آنها واکنش نشان دهند. این نگرانی بسیار واقعی هم برای استادان و هم دانشجویان است. پس، فکر نمیکنی در این شرایط، یک هیئت علمی جمعی لازم است تا ببیند بهترین کاری که میتوانیم برای نمایندگی گروه و افراد آن انجام دهیم چیست؟
این ایمیل بهروشنی پیوند مستقیم میان فضای سیاسی در واشنگتن و سطح سرکوب پیشنهاد درس من را نشان میدهد. در واقع، این ایمیل تنها شش روز پس از آن به من رسید که نماینده ویرجینیا فاکس نامه هشتم مارس سال ۲۰۲۴ خود را به دانشگاه نوشت و بر اساس پستهای رسانههای اجتماعی و مقالههای من در دفاع از حقوق فلسطینیان و علیه نسلکشی، بهاشتباه مرا به یهودستیزی متهم کرد. پس رد درس من هرگز درباره تخصص یا پرسشهای تناسب با برنامه درسی زبانشناسی یا برونسپاری تدریس به سخنرانان مهمان و مانند آن نبود. همهاش درباره ارزیابی ریسک سیاسی و فضای دانشگاه و سوءظن از همه جهتها به همه جهتها بود.
اینکه سرکوب آزادی آکادمیک و آزادی بیان از سوی آن دانشگاه انگیزه سیاسی دارد، بهصراحت در یک دیدار رودررو با معاون آموزش باز دانشگاه در فوریه سال ۲۰۲۶ تأیید شد. این دیدار در دفتر او برگزار شد، در پی دعوت او برای گفتوگوی دونفره، پس از یک تبادل طولانی با کارکنان بخش آموزش آزاد دانشگاه، از جمله هم مدیر اجرایی آموزش آزاد و هم رئیس آموزش باز. من به هر دو درباره توقیف ویدیوهایی که از جلسات سمینار مردمی پاییز سال ۲۰۲۴ من با موضوع زبان و زبانشناسی برای استعمارزدایی و رهایی در هاییتی، فلسطین و اسرائیل فیلمبرداری کرده بودند، شکایت کرده بودم. من همچنین در یک رویداد عمومی جشنواره یادگیری که بخش آموزش باز در ژانویه سال ۲۰۲۶ میزبانی کرد، به این توقیف اعتراض کرده بودم.
در دیدار ما در سیزدهم فوریه سال ۲۰۲۶، معاون آموزش باز پذیرفت که توقیف ویدیوها نه بهخاطر هیچ نگرانی آکادمیک یا روشنفکرانه، بلکه از سر نیاز بخش آموزش آزاد برای محافظت از دانشگاه در برابر واکنش سیاسی احتمالی و از دست دادن بودجه فدرال اعمال شده است. معاون حتی استدلال کرد که ایده بدی است که با دست خالی مستقیماً با دشمنی مسلح به مسلسل روبهرو شوی؛ گویی آن دانشگاه، با سرمایه روشنفکرانه و علمی و موقوفه عظیمش، با دست خالی میجنگد. معاون متعهد شد که خود ویدیوها را بازبینی کند تا بررسی لازم را انجام دهد و ریسکهای احتمالی را ارزیابی کند و وعده پاسخی تا بیستوهفتم فوریه سال ۲۰۲۶ داد. تا کنون، هشت ماه بعد، او به وعدهاش عمل نکرده است. این زنجیره رویدادها جلوه آشکار دیگری از استثنای فلسطین در آن دانشگاه است، جایی که آزادی آکادمیک و مأموریت آموزش آزاد برای گشودن قفل دانش، مانند مأموریت کلی دانشگاه برای پیشبرد دانش برای دنیای بهتر، تابع خودسانسوری، مدیریت ریسک و سرکوب با انگیزه سیاسی میشود.
* شما از آن زمان اقدام حقوقی علیه دانشگاه و یک کمیته کنگره انجام دادهاید. امیدوارید به چه چیزی برسید و بهطور خاص دوست دارید مردم درباره پرونده شما چه چیزی را بفهمند؟
هدف بسیار ساده است. دانشگاهها وجود دارند تا دانش را پیش ببرند. کار ما بررسی پرسشهای بسیار دشوار و همکاری با دانشجویانمان است تا به آنها کمک کنیم بفهمند چگونه با این پرسشها روبهرو شوند، حتی وقتی این پرسشها به دلایل سیاسی جنجالی ساخته شدهاند.
اگر بهعنوان استاد، اجازه نداشته باشم به آن نوع پژوهش بپردازم یا دانش را پیش ببرم چون حوزه خاصی جنجالی دانسته میشود یا بر اثر شرایط سیاسی مقطعی جنجالی شده است، آنگاه ما عناصر بنیادین معنای ارائه آموزش لیبرال را از دست میدهیم.
این یعنی تدریس و پژوهش ما وابسته به هوسهای سیاسی هر کسی میشود که در واشنگتن در قدرت است یا، در این مورد، در تلآویو. این اساساً هدف دانشگاه را شکست میدهد.
علاوه بر این، قانون اساسی آمریکا حقوقی را تضمین میکند که شامل حق آزادی بیان است. در مورد خاص من، رئیس من، رئیس دانشکده علوم انسانی، هنرها و علوم اجتماعی، بهصورت کتبی به من گفت که از جمله بهخاطر انتشار مقالهها و نوشتن پیامهای ایمیلی که در آنها به آنچه تبعیض میدانستم و همچنان میدانم، اعتراض میکردم، مجازات میشوم.
این نقض آشکار حق آزادی بیان من و حق اعتراض من است. من حق دارم به تبعیض اعتراض کنم. در واقع، قوانین ماساچوست بهروشنی میگویند افرادی که تبعیض را تجربه میکنند حق اعتراض دارند. من همچنان در حال استفاده از حق خود برای اعتراض به تبعیض هستم.
پرونده من بههیچوجه منحصربهفرد نیست. فشار مشابهی بر استادان، دانشجویان و کارکنان در سراسر ایالات متحده و فراتر از آن وارد میشود. من بخشی از شبکههایی از استادان، کارکنان و دانشجویان هستم که در معرض فشارها و مجازاتهای مشابه یا بدتر قرار گرفتهاند. برخی بهصورت فیزیکی بهطرز وحشیانهای مورد ضربوشتم قرار گرفتهاند، در حالی که برخی دیگر اخراج، تنزل رتبه، تعلیق یا اخراج از تحصیل شدهاند.
دانشجویی بهخاطر نوشتن مقالهای که باعث شد برخی دانشجویان طرفدار اسرائیل احساس ناامنی کنند، اخراج شد. روز بعد از آنکه آن دانشجویان در توییتر نوشتند که آن مقاله باعث احساس ناامنی در آنها شده است، رئیس امور دانشجویی در آن دانشگاه، که او هم طرفدار اسرائیل است، آن دانشجو را به فرایند انضباطی فراخواند. آن دانشجو در نهایت اخراج شد. نامه اخراج بهصراحت به مقالهای که دانشجو نوشته بود ارجاع میداد؛ یعنی «درباره صلحجویی».
تصور کنید: دانشجویی از دانشگاه بهخاطر نوشتن یک مقاله اخراج شود. مقالهای پژوهشی بود. در واقع، من اکنون در نوشتههای خودم به آن مقاله استناد میکنم. کاملاً در روح فرانتس فانون و مارتین لوتر کینگ است. مقالهای بسیار روشنگر و زیباست.
اگر اجازه دهیم این ادامه پیدا کند، نظام آموزشی ما مانند نظامی میشود که من در هاییتی با آن بزرگ شدم. وقتی کودک بودم، مردم نمیتوانستند از دیکتاتوری دووالیه در هاییتی که از سال ۱۹۵۷ تا ۱۹۸۶ ادامه داشت، انتقاد کنند.
آنها نمیتوانستند بدون دچار دردسر شدن از دولت انتقاد کنند.
حالا، در ایالات متحده آمریکا بودن، سرزمین دموکراسی، سرزمین آزادگان و شجاعان، و اینکه همکارانم در آن دانشگاه به من بگویند حق تدریس درباره موضوعی خاص را بهخاطر ریسک سیاسی ناشی از یک دولت اقتدارگرا ندارم، مانند بازگشت به دوران دیکتاتوری دووالیه در هاییتی است، زمانی که ما آزادی آکادمیک و آزادی بیان نداشتیم.
من باید در برابر آن مقاومت کنم، نه فقط برای خودم بهعنوان پژوهشگر، کنشگر و انسان باوجدان، بلکه برای دموکراسیمان.
* من مقاله شما با عنوان «زبانشناسی رهاییبخش در زمانه فاشیسم» را خواندم، که در آن بهحاشیهراندهشدن کریول هاییتی را به شیوهای که امروز فلسطین در بحث عمومی مطرح میشود، پیوند دادید. حالا که درباره کودکی و تجربهتان در هاییتی صحبت کردید، میتوانم آن پیوند را درک کنم. اما مایلم توضیح بیشتر شما را بشنوم.
برای من، این پیوند بسیار سرراست است. به همین دلیل است که هنوز مبهوت، شرمنده و کاملاً ناراحتم از اینکه همکارانم در گروه زبانشناسی آن دانشگاه، که قرار است برنامه زبانشناسی شماره یک جهان باشد، آن را درک نمیکنند. اینها همکارانی هستند که همه توان روشنفکرانه برای فهم این پیوند را دارند.
اینکه آنها پیوند میان کار من در هاییتی و آنچه در فلسطین و اسرائیل رخ میدهد را درک نکنند و ادعا کنند من تخصص لازم برای تعمیم پژوهشم به آن حوزه را ندارم، برای من چنین نیرنگ و دورویی آشکار و زشتی است. هر وقت به آن فکر میکنم، عمیقاً ناراحت میشوم.
آنچه من در هاییتی با آن بزرگ شدم، همانطور که پیشتر اشاره کردم، کاربرد زبان بود نه فقط از نظر اینکه کدام زبان در حوزههای خاص قدرت به کار میرود، بلکه از نظر اینکه روشنفکران و پژوهشگران خودشان مقولههای خاصی را چگونه تعریف میکنند. برای مثال در نظر بگیرید که زبان کریول چیست و چه چیزی زبانهای کریول را نوع استثنایی زبان میکند.
بخش زیادی از کار من درباره همین نکته کاملاً قابلتوجه است که کاربرد خود واژهها برای ساختن و تحکیم ساختارهای قدرت و سلسلهمراتب انسانی است. در واقع، من اصطلاح استثناگرایی کریول را ابداع کردم تا افسانه دیرینهای را توصیف کنم که زبانهای کریول استثنایی هستند: اینکه تاریخ، تکوین و ساختار آنها، آنها را در مقولهای جدا از دیگر زبانها قرار میدهد.
من این فرضیهها را زیر عنوان استثناگرایی کریول گرد آوردهام. آنچه در اینجا میبینیم کاربرد زبانشناسی و نظریههای زبانی برای ساختن، به تعبیر یکی از بنیانگذاران زبانشناسی تاریخی مدرن، درجات انسان است. اگر زبان شاخص انسانیت ما باشد، آنگاه پیشنهاد اینکه گروه کاملی از مردم به زبانهایی صحبت میکنند که بهنحوی از نظر ساختاری با دیگر زبانها متفاوتاند، دلالت بر این دارد که کسانی که به زبانهای کریول صحبت میکنند به مقوله خاصی از انسانیت تعلق دارند.
اکنون چند دهه است که کار من در زبانشناسی در پی رمزگشایی از این باورهای نژادپرستانه بوده است، باورهایی که برای فتح و سلطه ژئوپلیتیک ریشه در نژادپرستی علمی دارند. این یکی از مضامین اصلی کتاب تازهمنتشرشده من از انتشارات آن دانشگاه با عنوان «زبان خودمان: بهرهگیری از قدرت کریول و دیگر زبانهای مادری برای آموزش و رهایی» است که گروه زبانشناسی آن دانشگاه اجازه تدریس آن را به من نمیدهد.
الگوهای مشابهی را در بسیاری از نقاط جهان میبینیم. در واقع، کتاب زبان خودمان من بررسی میکند که چگونه زبانهای مادری میتوانند برای رهایی از چنین الگوهای سلطه به کار روند. آن مضمون رهایی نیز مضمون مرکزی کتاب است.
در آن، به بسیاری از نقاط جهان نگاه میکنم که زبان در آنها هم برای سلطه و هم برای رهایی به کار میرود. جالب است که همکاران من در زبانشناسی آن دانشگاه نمیخواهند آن کتاب در گروه تدریس شود، هرچند آن را کسی جز انتشارات همان دانشگاه منتشر کرده است.
با توجه به علاقه من به زبان و قدرت، آنچه امروز پیرامون فلسطین و اسرائیل رخ میدهد، بهویژه کاربرد زبان برای شکلدادن به برداشتها از واقعیت و ایجاد مه پیرامون نسلکشی، حوزه مرکزی علاقه من است.
اگر چیزی باشد، نیاز مبرمی به تمرکز بر این حوزه وجود دارد چون نسلکشی در آنجا در حال وقوع است. اگر از زبان برای ایجاد مه پیرامون آن نسلکشی استفاده میشود، ما زبانشناسان ابزارهایی برای پراکندن آن مه داریم. پرداختن به این باید برای ما اولویت باشد.
در ژانویه سال ۲۰۲۴، زمانی که در کمیته اجرایی انجمن حرفهای اصلیمان، انجمن زبانشناسی آمریکا، خدمت میکردم، پیشنهاد کردم که این انجمن بیانیهای صادر کند و از زبانشناسان دعوت کند تا از تخصص خود برای بررسی الگوهای کاربرد زبان پیرامون نسلکشی استفاده کنند.
هدف این بود که اطمینان حاصل کنیم میتوانیم دانش درباره این موضوعات را به اشتراک بگذاریم. در گذشته، این انجمن درباره جنبش جان سیاهان مهم است و درباره کاربرد ضمایر جنسیتی بیانیه صادر کرده بود. این انجمن همچنین درباره اوکراین بیانیه صادر کرده بود. ممکن است کسی فکر کند اوکراین از مسائل زبانی کاملاً دور است، اما چنین نیست، چون زبان در مناقشه میان اوکراین و روسیه نقشی کلیدی ایفا میکند.
با توجه به این سابقه بیانیهها، احساس کردم ما باید درباره کاربرد زبان درباره غزه و نسلکشی در آنجا نیز بیانیهای صادر کنیم.
برخی از همکاران زبانشناس من در کمیته اجرایی این انجمن مرا بهخاطر این پیشنهاد به یهودستیزی متهم کردند. من بهخاطر پیشنهاد اینکه زبانشناسان از تخصص خود برای رمزگشایی از کاربرد زبان پیرامون نسلکشی استفاده کنند، به یهودستیز بودن متهم شدم. آنها در طرح این اتهامات از نامه نماینده ویرجینیا فاکس به دانشگاه که اتهامات مشابهی داشت، استفاده کردند.
در نهایت، استعفا کردم چون نمیتوانستم تحمل کنم که زبانشناسان به من توهین کنند، در حالی که از آنها میخواستم از مهارتهایشان برای انجام کاری استفاده کنند که آن مهارتها ایجاب میکند: گفتن حقیقت درباره تسلیحاتیشدن زبان برای نسلکشی. من شرحی از این و رویدادهای مرتبط را در مقالهای برای یک نشریه آموزش عالی نوشتم. عنوان مقاله این است: وقتی زبان سلاح است.
* وقتی مقاله شما را میخواندم، فکر کردم میتوانم دیدگاه شما را به آنچه در کشور من، ایران، رخ میدهد تعمیم دهم. اگر رویکرد خود را به جنگ علیه ایران به کار ببرید، چگونه زبان بهکاررفته از سوی آمریکا و دیگر دولتها را برای توصیف عملیات نظامی، تلفات غیرنظامیان و ادعاهای دفاع از خود تحلیل میکنید؟
این پرسش جالبی است و قطعاً میتواند موضوعی برای پژوهش آینده باشد: بررسی زبان بهکاررفته پیرامون این مناقشه خاص. فعلاً، برای من جالب است که زبان نسلکشانه ترامپ درباره ایران ـ برای مثال، تهدید او در آوریل سال ۲۰۲۶ مبنی بر اینکه یک تمدن کامل امشب خواهد مرد و هرگز باز نخواهد گشت ـ پژواک زبان نتانیاهو درباره فلسطینیان در غزه است.
پویا علیمقام، همکار ایرانی و استاد تاریخ من، به من کمک کرده است که درک گستردهتر و عمیقتری از تاریخ فلسطین و منطقه، از جمله ایران، پیدا کنم. او بررسی کرده است که چگونه تبلیغات درباره ایران، از جمله تبلیغاتی که ایرانیان مهاجر در ایالات متحده پخش میکنند، از طریق زبان، برداشتها از کشور را تحریف میکند.
من اغلب از اصطلاح نیرنگهای زبانی برای توصیف کاربرد زبان در ایجاد برداشتهای نادرست از واقعیت استفاده میکنم. این واژه را دوست دارم، بهویژه بهخاطر ریشه آن.
زبان میتواند چیزی بهاندازه نسلکشی را که غیرعادی و بیرحمانه است، عادی و طبیعی جلوه دهد. وقتی نسلکشی، مانند مورد غزه، از سوی اسرائیل بهعنوان دفاع از خود پوشانده میشود، مردم بیشتر حاضر میشوند چنین جنایت شنیع علیه بشریت را بپذیرند، گویی جنگی ضروری از سوی ارتشی اخلاقی است.
بنابراین زبان ابزاری مرگبار است. واقعاً سلاح کشتار جمعی حواسپرتی است. قدرتمند است.
به همین دلیل است که نگرانم و بسیار ناامیدم از زبانشناسانی مانند همکارانم در زبانشناسی آن دانشگاه و آنهایی که در کمیته اجرایی انجمن زبانشناسی آمریکا هستند، که با بررسی این کاربردهای زبان پیرامون یک نسلکشی جاری مخالفاند. ما زبانشناسان ابزارهای رمزگشایی از این سازوکارها و نشاندادن اینکه چگونه میتوان از زبان برای دستکاری برداشتها از واقعیت استفاده کرد را داریم. وظیفه ماست که بر این نیرنگهای زبانی نور بتابانیم.
* فراتر از تجربه خودتان، کنجکاو بودم بدانم فکر میکنید وقتی درس پیشنهادی برگزار نشد، دانشجویان شما چه چیزی را از دست دادند. آیا راههای دیگری برای درگیر کردن آنها با مسائلی که میخواستید بررسی کنید، پیدا کردید؟
آنچه از دست رفت یک فرصت بود؛ فرصتی مبرم در زمانه نسلکشی؛ برای اینکه آن دانشگاه به میدان بیاید و مأموریت خود را در آموزش دانشجویان در حالت ذهن و دست و قلب برای دنیای بهتر محقق کند. اینها شعارهای خود آن دانشگاه هستند. ما باید به مأموریت خود پایبند باشیم حتی وقتی فشار سیاسی و مالی برای دروغ گفتن یا پنهان کردن حقیقت وجود دارد.
پسر من، که اکنون تحصیلش را در هاروارد به پایان میرساند، عمیقاً ناامید شد، حتی بهتلخی ناامید شد، از اینکه دید رئیس هاروارد نتوانست به میدان بیاید و مأموریت واقعی دانشگاه را که جستوجوی حقیقت است، پیش ببرد. این مأموریت ماست: جستوجوی حقیقت.
آن دانشگاه نیز شکستهای مشابهی را تجربه کرده است. برای مثال، وقتی آن دانشگاه دانشجویی را بهخاطر نوشتن مقاله درباره صلحجویی و درباره راههای دستیابی به عدالت اخراج میکند، این مجازات نشاندهنده شکست عمیق دانشگاه است. این شکست در اجازهدادن به دانشجویان برای پیگیری حقیقت و برای جستوجوی حقیقت است.
در هاروارد، رئیس به پسر من و همکلاسیهایش گفت که هاروارد نمیتواند درباره خروج سرمایه از اسرائیل بحث کند چون قرار است آموزش بیطرف بماند. میتوانید تصور کنید؟ رئیس هاروارد به پسر من و همکلاسیهایش گفت که خروج سرمایه از دستور کار خارج است چون قرار است دانشگاه بیطرف بماند.
آموزش کی تاکنون منبع بیطرف دانش بوده است، آنطور که رئیس آن دانشگاه ادعا میکند؟ سرمایهگذاری کی تاکنون بیطرف بوده است؟ اگر خود سرمایهگذاری بیطرف نیست، چرا باید از خروج سرمایه بهعنوان چالش بیطرفی پرهیز کرد؟
آن بهانه بیطرفی باعث ناامیدی عمیق پسر من و همرزمانش شد. نیرنگهای مشابه در آن دانشگاه و دیگر دانشگاهها باعث شدهاند بسیاری از دانشجویان عمیقاً از دانشگاههایشان ناامید شوند.
در عین حال، آنها چیزی بسیار ارزشمند نیز به دست آوردهاند. آنها فرصت یافتهاند از نزدیک چیزی را ببینند که من دههها پژوهش و تدریس کردهام: رابطه میان قدرت و دانش.
آنها اکنون میتوانند در زمان واقعی چیزی را ببینند که میشل فوکو بهتفصیل درباره آن نوشت. فوکو درباره آنچه رژیمهای حقیقت مینامید، نوشت، با اشاره به پیوندهای عمیق میان تولید دانش و تولید قدرت.
نکته او این بود که دانش و قدرت هرگز جدا نیستند. آنها بخشی از یک چرخه واحدند: رژیمهای خاص قدرت، اشکال خاصی از دانش را ترویج میکنند که به نوبه خود ساختارهای قدرت را تقویت میکند.
آنچه پسر من و بسیاری از دانشجویان دیگر به دست آوردهاند فرصت دیدن همه اینهاست که در زمان واقعی رخ میدهد. آنها حس خاصی از معصومیت را از دست دادهاند، اما درک بسیار عمیقتری از سیاست آکادمی بهعنوان بخشی از ژئوپلیتیک امپراتوری به دست آوردهاند.
برای من، این به نظر دستاورد خالص است.
دستاورد خالص دیگر این است که آنها همچنین آموختهاند حتی در زمینه فاشیسم فزاینده که در آن برخی از استادان و مدیران دانشگاهی خودشان در نسلکشی همدستاند، چه قدرت زیادی برای ایجاد تغییر واقعی در جهان دارند. در آن دانشگاه، حتی شاخه محلی انجمن استادان دانشگاه آمریکا، که مأموریتش دفاع از آزادی آکادمیک و آزادی بیان است، با مدیریت دانشگاه در نقض آزادی آکادمیک و آزادی بیان من همدست شده است. من درباره این مککارتیسم نوین در وبلاگ علمی آن انجمن نوشتم.
پسر من اکنون از هاروارد مرخصی گرفته و در حال انجام کار عملی در روزنامهنگاری است و درباره این موضوعات مینویسد چون آنها را از نزدیک تجربه کرده است. این آموزشی است که هرگز نمیتوانست بهطور کامل در کلاس درس دریافت کند. آن را از طریق تحصن به دست آورد.
یکی از شعارهای تحصن منطقه آزادشده بود. در سی سال حضورم در آن دانشگاه، تحصن در بهار سال ۲۰۲۴ لحظهای فراموشنشدنی بود که در آن واقعاً و عمیقاً احساس کردم آموزش رهایی است.
هیچگاه چنین احساس رهایی جمعی و متقابلی را میان همکاران هیئت علمیام یا در جلسات هیئت علمی نداشتم، جایی که اینهمه دروغ و بزدلی و دروغ و قلدری ترویج میشود و حتی رؤسای دانشکدهها در خاموش کردن دیگر اعضای هیئت علمی مشارکت کردهاند. اما در تحصن، دانشجویان را از نزدیک دیدم که ابزارهای رهایی خود و رهایی جمعی و متقابل را پرورش میدهند.
برای من، آن لحظهای یگانه در تاریخ حضورم در آن دانشگاه بود. و آن هم به نظر برای همه ما دستاورد خالص است.
مقاله نوشتهشده از سوی پراهلاد آینگار، دانشجوی دکترای درخشانی که بهخاطر نوشتهاش اخراج شد، نیز بهعنوان یک دستاورد برجسته است. آن شامل همه اصول اساسی است که اکنون در سراسر جهان به کار گرفته میشوند.
اخیراً، دانشجویان دانشگاه کلمبیا که علیه نسلکشی اعتراض میکردند، نامه زیبایی به دانشآموزان دبیرستانی در فرانسه نوشتند تا توصیههای عملی مشخصی را درباره جنبشهای رهاییبخش و پایداری آنها به اشتراک بگذارند. آن نامه را عمیقاً تکاندهنده یافتم. آنچه در آن دیدم همان اصولی بود که همرزم من پراهلاد آینگار در مقالهاش درباره صلحجویی بیان کرده بود، که بهخاطرش اخراج شد.
وقتی این پیوندها را میان نوشتههای انقلابی دانشجویان از آن دانشگاه تا کلمبیا تا فرانسه میبینم، احساس میکنم این واقعاً دستاورد خالص است، چون دانشجویان آیندهاند. آنها نخست نقش فلسطین را در مبارزه جهانی برای رهایی درک کردهاند. اما قدرت خود را نیز در پیشبرد عدالت اجتماعی درک کردهاند. آنها هرگز نمیتوانستند این را در کلاس درس یا با هوش مصنوعی بیاموزند. آن را بهعنوان بخشی از اعتراضاتشان در دانشگاه آموختند.
* برای جمعبندی بحثمان، میخواهم بپرسم: در میان اینهمه مناقشهای که هماکنون در سراسر جهان در جریان است، فکر میکنید جهان امروز بیش از همه باید به صدای چه کسانی گوش دهد؟
فکر میکنم، پیش از همه، صدای کسانی که فانون آنها را دوزخیان زمین نامید، از هاییتی تا فلسطین، بهویژه فلسطینیانی که در سه سال گذشته نسلکشی پخشزنده را تجربه میکنند و میتوانند اینگونه مقاومت را ادامه دهند. در واقع، لطفاً نگوییم سه سال. بیایید با این واقعیت بیشازحد فراموششده یا پنهانشده روبهرو شویم که آنها نزدیک به یک قرن است نسلکشی را تجربه میکنند. بسیار اشتباه است که فکر کنیم نسلکشی در سال ۲۰۲۳ آغاز شد. اگر رشید خالدی را بخوانیم، اگر ایلان پاپه را بخوانیم و اگر بخواهیم درباره تاریخ فلسطین بخوانیم، این نسلکشی کندی در طول یک قرن بوده است.
اما بعد، این مانند داستان اجداد هاییتی من است. این روزها وقتی در برابر فاشیسم نزدیک و دور احساس ناامیدی میکنم، کاری که اغلب میکنم خواندن تاریخ است و خواندن آنچه بنیانگذار هاییتی، ژانژاک دسالین، نوشت وقتی علیه فرانسویها مبارزه میکرد. او درباره قدرت زبان، قدرت نرم زبان نوشت و درباره استفاده از کریول بهعنوان زبان ما نوشت. و زبان ما، زبان خودمان، عنوان کتاب من است.
پس، احساس میکنم گوش دادن به آن صداهای تاریخی، مانند دسالین و فلسطینیها، مهم است. نویسنده غسان کنفانی را داریم که بهقدرت درباره اهمیت فرهنگ در مقاومت نوشت. و اگر به جنبش دانشجویی فکر کنی، به محمود خلیل در نیویورک و داستان او در کلمبیا و در بازداشت فکر کن که اکنون در کتابش سرزمینی برای ایستادن نیست روایت کرده است. در این داستان چنین الهامی مییابم. به این فکر کن که اداره مهاجرت و گمرک با وجود ویزای اقامت دائم و همسر آمریکایی و نوزاد آمریکایی او با او چه کرد. فکر میکنم باید به این صداها گوش دهیم. آنها صداهای قدرتمندی برای گوش دادن هستند.
همچنین همه شعری هست که از شاعران فلسطینی میآید. به کار هدی فخرالدین فکر میکنم که چنین شعر زیبایی را به انگلیسی ترجمه میکند.
به چه صداهایی باید گوش دهیم؟ اینها صداهایی هستند که فکر میکنم باید از طریق نوشته، پایداری و مقاومت قهرمانانهشان به ما الهام دهند. من عربی صحبت نمیکنم، پس خود را برای همیشه سپاسگزار نویسندگان و شاعرانی مانند هدی میدانم که عربی را به انگلیسی ترجمه میکنند.
همین دیروز، در یک شعرخوانی بودم و یکی از همرزمانم ترجمه این شعر زیبای اردو، لالایی برای کودکی فلسطینی، از شاعر پاکستانی فیض احمد فیض را خواند:
گریه نکن کودک، مادرت تازه به خواب رفته است.
گریه نکن کودک، کمی پیش پدرت با همه اندوههایش وداع کرد.
گریه نکن کودک، برادرت به سرزمینی دیگر رفته در پی رؤیاهای پروانهایاش.
گریه نکن کودک، خواهرت ازدواج کرده و به کشوری دیگر رفته است.
گریه نکن کودک، در حیاط خانهتان خورشید مرده را غسل دادند و ماه را دفن کردند، پیش از رفتن.
گریه نکن کودک، اگر گریه کنی، مامان، بابا، خواهر، برادر، ماه و خورشید، همه را حتی گریانتر خواهی کرد.
اما شاید اگر لبخند بزنی، روزی همه بازگردند تا با تو بازی کنند.
اینها صداهایی هستند که باید به آنها گوش دهیم، تا به ما انرژی و امید برای فردایی بهتر دهند.






