مهر بررسی کرد؛
پیشنهاد روسیه برای بازسازی خطوط ریلی ارمنستان، رقابت بر سر کریدورهای قفقاز جنوبی را تشدید کرده و هم‌زمان منافع مسکو، طرح ترامپ و نگرانی‌های امنیتی ایران را به هم پیوند زده است.
خبرگزاری مهر، گروه بین‌الملل: پیشنهاد روسیه برای بازسازی دو بخش از خطوط راه‌آهن ارمنستان، بار دیگر رقابت بر سر آینده مسیرهای ترانزیتی قفقاز جنوبی را در کانون توجه قرار داده است؛ رقابتی که علاوه بر منافع اقتصادی، با موضوعاتی چون نفوذ منطقه‌ای مسکو، طرح موسوم به «مسیر ترامپ»، نگرانی‌های امنیتی ایران و تلاش ایروان برای کاهش وابستگی به روسیه گره خورده است. در این میان، مسئله اصلی تنها بازسازی چند خط راه‌آهن نیست، بلکه تعیین سهم بازیگران منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای از شبکه‌های ارتباطی آینده قفقاز جنوبی مطرح است.
آلکسی اوورچوک، معاون نخست‌وزیر روسیه، اخیرا در حاشیه نشست باشگاه بین‌المللی گفت‌وگوی «والدای» اعلام کرد مسکو به ارمنستان پیشنهاد داده تا دو بخش از شبکه ریلی این کشور را بازسازی کند: مسیر یراسخ، در جنوب ایروان، تا شرور در شمال جمهوری خودمختار نخجوان و مسیر گیومری تا گذرگاه دوغوکاپی در مرز ترکیه. به گفته اوورچوک، بخش‌های موردنظر در چارچوب امتیاز بهره‌برداری شرکت راه‌آهن روسیه قرار دارند و مسکو آماده است برای احیای آنها مشارکت کند تا ارتباطات حمل‌ونقلی ارمنستان از هر دو مسیر توسعه یابد. وی همچنین از برگزاری دیدارهای مهم در آینده نزدیک برای پیشبرد این موضوع خبر داد؛ دیدارهایی که احتمالاً با سفر رئیس شرکت راه‌آهن روسیه به ایروان پایتخت ارمنستان مرتبط خواهد بود.
قرارداد راه‌آهن روسیه؛ همکاری اقتصادی یا مانع استقلال ترانزیتی ایروان؟
پیشنهاد مسکو در شرایطی مطرح می‌شود که دولت نیکول پاشینیان در پی گسترش ارتباطات ارمنستان با ترکیه و جمهوری آذربایجان و افزایش نقش این کشور در شبکه‌های ترانزیتی منطقه است. پاشینیان پیش‌تر اعلام کرده بود دولت ارمنستان، بدون انتظار دریافت کمک از روسیه، مناقصه‌هایی را برای بازسازی خطوط راه‌آهن منتهی به مرزهای ترکیه و جمهوری آذربایجان برگزار کرده است؛ هرچند رایزنی‌ها با طرف روسی همچنان ادامه دارد.
یکی از محورهای اختلاف، قرارداد امتیاز بهره‌برداری شرکت راه‌آهن روسیه در ارمنستان برای دوره ۲۰۰۸ تا ۲۰۳۸ است. از نگاه پاشینیان، این قرارداد می‌تواند بخشی از سرمایه‌گذاران بین‌المللی را از ورود به پروژه‌های ریلی ارمنستان منصرف کند و مانعی در مسیر پیوستن ایروان به شبکه‌های ترانزیتی جدید شرق به غرب باشد.
نخست‌وزیر ارمنستان هفتم اکتبر، در آستانه مذاکرات احتمالی درباره آینده این قرارداد، اعلام کرد که مبانی حقوقی لازم برای لغو آن وجود دارد. بااین‌حال، وی انتقال امتیاز بهره‌برداری به کشور ثالثی را که هم برای مسکو و هم برای ایروان قابل‌قبول باشد، گزینه مطلوب‌تری دانست. پیش‌تر نام قزاقستان و برخی کشورهای عربی نیز به‌صورت غیررسمی در این زمینه مطرح شده بود. اما تاکنون تصمیمی رسمی درباره فسخ قرارداد مذکور اعلام نشده است.
در پس این اختلاف، رقابتی گسترده‌تر درباره مدیریت و بهره‌برداری از مسیرهای ترانزیتی آینده دیده می‌شود. دولت پاشینیان امیدوار است با گسترش ارتباطات ارمنستان با باکو و آنکارا، زمینه افزایش درآمدهای ترانزیتی و جذب سرمایه‌گذاری خارجی را فراهم کند. بااین‌حال، تغییر بهره‌بردار لزوماً به معنای تحقق این اهداف نیست؛ به‌ویژه آنکه روسیه به قرارداد موجود و سرمایه‌گذاری‌های انجام‌شده استناد کرده و می خواهد آن را حفظ کند.
بر اساس اظهارات اولگ بلوزروف، مدیرعامل شرکت راه‌آهن روسیه، سرمایه‌گذاری این شرکت و شرکت تابعه آن، راه‌آهن جنوب قفقاز، در فاصله سال‌های ۲۰۰۸ تا ۲۰۲۵ در ارمنستان به حدود ۳۹۶ میلیون دلار رسیده است. از این رو، مسکو در صورت فسخ یا بازنگری قرارداد، انتظار دارد تکلیف سرمایه‌گذاری‌های خود را مشخص کرده و امکان بازگشت منابع صرف‌شده مورد توجه قرار گیرد. در نتیجه، هرگونه تغییر در ساختار مدیریت شبکه ریلی ارمنستان، علاوه بر ملاحظات سیاسی، با مسائل حقوقی و مالی قابل‌توجهی همراه خواهد بود.
مسیر ترامپ و نگرانی‌های امنیتی ایران
در کنار اختلافات مربوط به مدیریت راه‌آهن، طرح موسوم به «مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بین‌المللی» یا تریپ به یکی از موضوعات اصلی رقابت ژئوپلیتیکی در قفقاز جنوبی تبدیل شده است. دولت ارمنستان این طرح را در چارچوب گسترش ارتباطات منطقه‌ای و احیای خطوط ریلی با ترکیه و جمهوری آذربایجان معرفی می‌کند؛ اما موقعیت جغرافیایی این مسیر و احتمال حضور بازیگران خارجی در مدیریت آن، نگرانی‌هایی را در میان همسایگان ارمنستان، به‌ویژه ایران، ایجاد کرده است.
پاشینیان اخیراً اعلام کرده است که دولت ارمنستان به‌طور روزانه برای پیشبرد تریپ تلاش می‌کند و انتظار دارد اجرای آن به گشایش مرز ارمنستان و ترکیه و احیای ارتباطات ریلی این کشور با ترکیه و جمهوری آذربایجان منجر شود. ایروان همچنین در چارچوب ابتکار «چهارراه صلح» امیدوار است از موقعیت جغرافیایی خود برای افزایش ظرفیت ترانزیتی بهره ببرد؛ به‌ویژه در صورت شکل‌گیری پیوند میان مسیر شمال ـ جنوب، از روسیه به کشورهای خلیج فارس و جنوب آسیا، و مسیر غرب ـ شرق، میان چین، آسیای مرکزی و اروپا.
بااین‌حال، تحقق این چشم‌انداز به عوامل متعددی وابسته است که فراتر از اراده دولت ارمنستان قرار دارند. برخی رسانه‌های روسی این احتمال را مطرح کرده‌اند که پیش‌بینی پاشینیان درباره آینده تریپ بر این فرض استوار است که ایالات متحده بتواند نفوذ و کنترل خود را به ایران نیز گسترش دهد. با توجه به مقاومت قدرتمندانه ایران در برابر فشارهای آمریکا و وضعیت پرتنش غرب آسیا، تحقق چنین فرضی محال است.
در همین زمینه، گزارش‌هایی درباره احتمال ازسرگیری عملیات نظامی آمریکا و اسرائیل علیه ایران پس از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا در اوایل نوامبر منتشر شده است. نشریه آتلانتیک گزارش داده بود که ترامپ از پنتاگون خواسته است گزینه‌های حمله به اهداف ایرانی را بررسی کند. در مقابل، روزنامه نیویورک تایمز روایتی متفاوت ارائه کرده و نوشته است که ترامپ تمایلی به ازسرگیری عملیات نظامی ندارد و طی ماه‌های اخیر چند طرح عملیاتی علیه ایران و یمن را رد کرده است. ترامپ نیز هشتم اکتبر در شبکه اجتماعی تروث سوشال اعلام کرد که آمریکا تا پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای به ایران حمله نخواهد کرد.
صرف‌نظر از درستی یا نادرستی این گزارش‌ها، تداوم تنش میان تهران و واشنگتن بر چشم‌انداز همکاری‌های ترانزیتی قفقاز جنوبی تأثیر می‌گذارد. از دیدگاه ایران، ساخت و برپایی احتمالی تأسیسات نظامی، امنیتی یا اطلاعاتی آمریکا در نزدیکی مرزهای شمال‌غربی کشور، حتی در پوشش یک پروژه اقتصادی و ترانزیتی، می‌تواند پیامدهای امنیتی داشته باشد. به همین دلیل، تهران نمی‌تواند تحولات مرتبط با تریپ را صرفاً موضوعی اقتصادی تلقی کند.
آرارات میرزویان، وزیر امور خارجه ارمنستان، در جریان سفر اخیر خود به ایران تلاش کرد نگرانی‌های همسایگان درباره این طرح را کاهش دهد؛ اما ابهام‌های موجود درباره سازوکار اجرایی و ترتیبات امنیتی آن همچنان پابرجاست. در مقابل، مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، در دیدار با پاشینیان در ترکمنستان بر ضرورت گسترش همکاری‌های دوجانبه، تقویت اعتماد متقابل و توسعه روابط دو کشور در تمامی حوزه‌ها تأکید کرد. این مواضع نشان می‌دهد که تهران و ایروان، در کنار اختلاف‌نظرها و نگرانی‌های احتمالی، همچنان برای حفظ و توسعه مناسبات دوجانبه اهمیت قائل‌اند.
موانع خارجی و ابهام در آینده تریپ
موانع اصلی اجرای تریپ صرفاً به ارمنستان و جمهوری آذربایجان محدود نمی‌شود، بلکه عوامل خارجی و رقابت قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای در آن نقش مهمی دارند. با وجود تبلیغات و اظهارنظرهای متعدد، عملیات ساخت‌وساز در خاک ارمنستان هنوز آغاز نشده و اطلاعات روشنی درباره جزئیات و زمان‌بندی اجرای پروژه منتشر نشده است.
تحولات امنیتی منطقه نیز بر آینده این طرح تأثیر می‌گذارد. در صورت ازسرگیری درگیری‌های نظامی در غرب آسیا، مسیر ترانزیتی موردنظر ممکن است، حتی با وجود عبور از خاک ارمنستان، در معرض تهدیدهای امنیتی قرار گیرد. این مسئله نشان می‌دهد که اجرای پروژه‌های بزرگ حمل‌ونقلی در محیطی متأثر از رقابت‌های ژئوپلیتیکی، بدون درنظرگرفتن نگرانی‌های امنیتی همسایگان، با دشواری‌های جدی مواجه خواهد شد.
از سوی دیگر، ایران تاکنون کوتاه‌ترین مسیر ترانزیتی جمهوری آذربایجان به نخجوان را فراهم کرده است. این موقعیت، نوعی وابستگی جغرافیایی و ترانزیتی در باکو به همسایه جنوبی خود ایجاد کرده است. در صورت عملیاتی‌شدن تریپ، این وابستگی می‌تواند کاهش یابد و جمهوری آذربایجان گزینه دیگری برای ارتباط با نخجوان به دست آورد. بنابراین، طرح جدید علاوه بر آثار اقتصادی، می‌تواند موازنه مسیرهای ارتباطی منطقه را نیز تغییر دهد.
ردپای منافع تجاری روسیه در پروژه‌های جدید قفقاز
در کنار مسائل سیاسی و امنیتی، احتمال مشارکت غیرمستقیم منافع تجاری روسیه در طرح‌های مرتبط با کریدور ترامپ نیز مورد توجه قرار گرفته است. برخی گزارش‌های رسانه‌ای از احتمال مذاکرات آینده میان واشنگتن و مسکو درباره چارچوب مشارکت روسیه در تریپ سخن می‌گویند؛ مذاکراتی که ممکن است زمینه‌ساز ترتیباتی غیرمتعارف در مدیریت و تأمین مالی پروژه‌های منطقه‌ای شود.
در این زمینه، نام کنستانتین سوکولوف، رئیس صندوق سرمایه‌گذاری Trans-Caspian Enterprise Fund، مطرح شده است. وی پیش‌تر به‌عنوان یکی از مدیران کلیدی فعالیت‌های مالی آمریکا در قفقاز جنوبی معرفی شده بود و منافع تجاری او در سال‌های گذشته با شرکت روسی «بیسیک المنت» و حلقه اقتصادی اولگ دریپاسکا، کارآفرین، صنعتگر و مدیر ارشد اجرایی روس ارتباط داشته است.
در سپتامبر ۲۰۲۶ نیز شرکت Dynamic Frontier Holdings، وابسته به سوکولوف، خرید ۱۰۰ درصد سهام شرکتی را نهایی کرد که مدیریت معدن مس و مولیبدن تِغوت در ارمنستان را بر عهده دارد. بانک VTB روسیه پیش‌تر از وام‌دهندگان اصلی این معدن بود و در تأمین مالی برخی پروژه‌های مرتبط با مجموعه‌های تجاری دریپاسکا نیز نقش داشته است.
البته ارتباطات تجاری پیشین و هم‌پوشانی منافع اقتصادی به‌تنهایی مشارکت مستقیم روسیه در تریپ را اثبات نمی‌کند؛ بااین‌حال، این تحولات نشان می‌دهد که بررسی آینده کریدورهای منطقه‌ای صرفاً با تمرکز بر مواضع رسمی دولت‌ها کافی نیست و باید پیوندهای مالی، شرکت‌های بهره‌بردار و منافع بازیگران اقتصادی نیز در نظر گرفته شود.
هم‌زمان، برخی گمانه‌زنی‌ها درباره احتمال شکل‌گیری یک معامله بزرگ تجاری میان روسیه و آمریکا در چارچوب مذاکرات مربوط به حل‌وفصل جنگ اوکراین مطرح شده است؛ توافقی که ترامپ می‌تواند آن را به‌عنوان دستاوردی مهم در سیاست خارجی خود معرفی کند. بااین‌حال، تا زمانی که اطلاعات معتبر و مستقلی درباره چنین توافقی منتشر نشود، نمی‌توان ارتباط مستقیم آن را با آینده مسیر ترامپ را قطعی دانست.
تشدید رقابت بر سر اتصالات منطقه‌ای
مجموعه تحولات مذکور نشان می‌دهد که آینده راه‌آهن ارمنستان و کریدورهای ارتباطی قفقاز جنوبی در نقطه تلاقی سه سطح از رقابت قرار گرفته است: نخست، اختلافات اقتصادی و حقوقی ایروان و مسکو بر سر مدیریت شبکه ریلی؛ دوم، رقابت قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای بر سر مسیرهای ترانزیتی شرق ـ غرب و شمال ـ جنوب؛ و سوم، نگرانی‌های امنیتی ایران درباره ابعاد احتمالی حضور آمریکا در نزدیکی مرزهای شمال‌غربی این کشور.
برای دولت ارمنستان، توسعه خطوط راه‌آهن و گسترش ارتباطات با همسایگان می‌تواند فرصت‌هایی برای جذب سرمایه‌گذاری و افزایش درآمدهای ترانزیتی فراهم کند. بااین‌حال، تحقق این فرصت‌ها به حل اختلافات قراردادی با روسیه، تأمین منابع مالی، ثبات منطقه‌ای و تعیین چارچوبی روشن برای مدیریت و امنیت مسیرهای جدید وابسته است.
در چنین شرایطی، بازسازی راه‌آهن ارمنستان را نمی‌توان صرفاً پروژه‌ای زیرساختی دانست. این طرح بخشی از رقابت گسترده‌تر بر سر شکل‌دهی به نظم ارتباطی آینده قفقاز جنوبی است؛ نظمی که نتیجه آن نه‌تنها بر جایگاه ارمنستان و جمهوری آذربایجان، بلکه بر منافع روسیه، ترکیه، آمریکا و ایران نیز تأثیر خواهد گذاشت.
