کرمانشاه- اجرای طرح‌های آبخیزداری و آب‌بندها در کرمانشاه با هدف مهار رواناب‌ها، ذخیره نزولات جوی و تقویت منابع آب زیرزمینی برای پایداری منابع آبی استان دنبال می‌شود.
خبرگزاری مهر – گروه استان‌ها- کوثر یاوری: آب به‌عنوان یکی از مهم‌ترین سرمایه‌های طبیعی، نقشی تعیین‌کننده در توسعه کشاورزی، حفظ محیط زیست و پایداری زندگی جوامع انسانی دارد. در شرایطی که تغییرات اقلیمی، نوسانات بارندگی و افزایش نیاز به منابع آبی، مدیریت صحیح این سرمایه را به ضرورتی جدی تبدیل کرده است، استفاده از روش‌های علمی برای مهار رواناب‌ها، ذخیره نزولات جوی و جلوگیری از هدررفت آب اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
استان کرمانشاه با برخورداری از ظرفیت‌های متنوع طبیعی و کشاورزی، نیازمند بهره‌گیری از راهکارهایی متناسب با ویژگی‌های زمین‌شناسی، شرایط خاک و الگوی جریان آب در حوضه‌های آبخیز است. در این میان، آب‌بندها و دیگر سازه‌های مرتبط با مدیریت منابع آب می‌توانند در کنترل جریان‌های سطحی، هدایت آب به مسیرهای موردنیاز و افزایش بهره‌وری از بارندگی‌ها نقش مؤثری ایفا کنند.
آب‌بندها با توجه به نوع طراحی و هدف اجرای طرح، کارکردهای متفاوتی دارند. برخی از این سازه‌ها برای ذخیره و هدایت آب و تأمین نیازهای آبی، به‌ویژه در بخش کشاورزی، مورد استفاده قرار می‌گیرند و برخی دیگر با ایجاد موانع نفوذناپذیر، میزان نشت آب را کاهش می‌دهند. در مقابل، طرح‌هایی نیز با هدف افزایش نفوذ آب به زمین و تقویت سفره‌های آب زیرزمینی اجرا می‌شوند؛ رویکردی که می‌تواند در کنار سایر اقدامات آبخیزداری، به بهبود وضعیت منابع آبی کمک کند.
یکی از روش‌های مورد استفاده در سامانه‌های ذخیره آب، بهره‌گیری از پوشش‌های نفوذناپذیر مانند ژئوممبران است. این پوشش‌ها با ایجاد لایه‌ای محافظ، از نفوذ ناخواسته آب به بستر و هدررفت آن جلوگیری می‌کنند و امکان استفاده مؤثرتر از آب ذخیره‌شده را فراهم می‌سازند. انتخاب این روش، البته باید بر اساس شرایط محیطی، ویژگی‌های فنی طرح و هدف موردنظر انجام شود.
در کنار ذخیره‌سازی آب، حفاظت از بستر آبراهه‌ها و سازه‌های آبی در برابر فرسایش و آب‌شستگی نیز از موضوعات مهم در مدیریت حوضه‌های آبخیز به شمار می‌رود. طراحی اصولی سازه‌ها، استفاده از مصالح مناسب و نگهداری مستمر از تأسیسات اجراشده، می‌تواند ضمن افزایش عمر مفید پروژه‌ها، از کاهش کارایی آن‌ها جلوگیری کند.
در استان کرمانشاه نیز طرح‌هایی با رویکردهای متفاوت برای مدیریت جریان‌های آبی اجرا شده است. سامانه ذخیره نزولات جوی در منطقه بیلوار و روستای سرزامله، نمونه‌ای از اقدامات مبتنی بر ذخیره آب و استفاده از پوشش نفوذناپذیر است. از سوی دیگر، پروژه قنات معکوس در حوضه تنگ‌کنشت با هدف افزایش نفوذ آب به زمین و کمک به تغذیه منابع آب زیرزمینی دنبال می‌شود.
تفاوت اهداف این پروژه‌ها نشان می‌دهد که مدیریت منابع آب، راهکاری یکسان برای همه مناطق ندارد. در برخی حوضه‌ها، جلوگیری از نشت و ذخیره‌سازی آب اولویت دارد و در برخی دیگر، تقویت نفوذپذیری زمین و تغذیه سفره‌های زیرزمینی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. بر همین اساس، شناسایی ظرفیت‌های هر منطقه، انتخاب روش متناسب با شرایط طبیعی و ارزیابی مستمر نتایج طرح‌ها، از الزامات دستیابی به مدیریت پایدار منابع آبی در کرمانشاه است.
آب‌بندها چگونه به مدیریت منابع آب کمک می‌کنند؟
محمدحسین رستمی، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمانشاه، در گفتگو با خبرنگار مهر در تشریح اهمیت آب‌بندها و روش‌های کنترل جریان آب، بر ضرورت استفاده از سازه‌ها و شیوه‌های متناسب با شرایط هر منطقه تأکید دارد.
آب‌بندها و موانع نفوذ آب از جمله روش‌هایی هستند که برای کنترل جریان آب زیرزمینی، کاهش نشت و جلوگیری از هدررفت منابع آبی به کار گرفته می‌شوند. روش‌های کنترل نشت و جریان آب زیرزمینی را می‌توان در سه گروه اصلی آب‌بندها و موانع، سامانه‌های آبکشی و زهکش‌ها و صافی‌ها دسته‌بندی کرد.
آب‌بندها و موانع به شیوه‌های مختلفی اجرا می‌شوند که از جمله آن‌ها می‌توان به استفاده از آسترها و پوشش‌های نفوذناپذیر، احداث دیوارهای آب‌بند و تزریق دوغاب به خاک و سنگ اشاره کرد. آسترها و پوشش‌های نفوذناپذیر با هدف کاهش نشت از مخازن و افزایش کارایی سامانه‌های ذخیره آب مورد استفاده قرار می‌گیرند و می‌توانند از موادی مانند رس یا ترکیبات پلیمری نظیر ژئوممبران ساخته شوند.
دیوارهای خاکی متراکم، دیوارهای بتنی و دیوارهای ساخته‌شده با شمع‌های صفحه‌ای نیز از دیگر روش‌های کنترل جریان آب هستند. همچنین تزریق دوغاب به لایه‌های نفوذپذیر خاک و سنگ می‌تواند برای کاهش جریان آب زیرزمینی و بهبود ویژگی‌های فنی بستر مورد استفاده قرار گیرد.
آب‌بندها چه تفاوتی با سدهای مخزنی دارند؟
آب‌بند یا بند انحرافی سازه‌ای است که با ایجاد مانع در مسیر جریان رودخانه، امکان افزایش تراز آب و انتقال آن به مسیر موردنظر را فراهم می‌کند. یکی از اهداف اجرای این سازه‌ها، هدایت آب رودخانه برای مصارفی مانند آبیاری اراضی کشاورزی است. در برخی از این سازه‌ها نیز دریچه‌های قابل تنظیم برای کنترل جریان و تنظیم سطح آب تعبیه می‌شود.
آب‌بندها از نظر کارکرد با سدهای مخزنی تفاوت دارند و معمولاً با هدف انحراف یا تنظیم جریان آب به کار می‌روند؛ درحالی‌که سدهای مخزنی برای ذخیره حجم قابل‌توجهی از آب طراحی می‌شوند.
حفاظت از سازه‌های آبی در برابر فرسایش و آب‌شستگی نیز اهمیت زیادی دارد. استفاده از پوشش‌های محافظ مانند سنگ، بتن و دیگر مصالح مقاوم در ورودی و خروجی سازه‌های هیدرولیکی، بستر آبراهه‌ها و سواحل رودخانه‌ها می‌تواند از تخریب ناشی از جریان آب جلوگیری کند.
مواد آب‌بندی نیز با توجه به نوع کاربرد و شرایط محیطی در انواع مختلفی تولید می‌شوند. ترکیبات قیری، مواد پلیمری مانند پلی‌یورتان و اکریلیک و پوشش‌های سیمانی اصلاح‌شده از جمله این مواد هستند که انتخاب آن‌ها باید با در نظر گرفتن ویژگی‌های فنی پروژه انجام شود.
از ذخیره نزولات جوی تا تقویت سفره‌های زیرزمینی
بابک محمدی، رئیس اداره کنترل سیلاب معاونت آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمانشاه، در گفتگو با خبرنگار مهر در تشریح نمونه‌های اجرایی مدیریت منابع آب در استان، به طرح‌هایی اشاره می‌کند که متناسب با شرایط هر حوضه آبخیز و با اهداف متفاوت به اجرا درآمده‌اند.
سامانه ذخیره نزولات جوی در منطقه بیلوار و روستای سرزامله از جمله نمونه‌های اجرای طرح‌های آب‌بند در کرمانشاه است که در آن، استفاده از ژئوممبران برای ایجاد لایه‌ای نفوذناپذیر و جلوگیری از هدررفت آب مورد توجه قرار گرفته است.
ایجاد لایه‌های نفوذناپذیر در برخی حوضه‌های آبخیز استان، با هدف ذخیره‌سازی آب و بهره‌برداری بهتر از جریان‌های سطحی و رودخانه‌ای انجام می‌شود. در این طرح‌ها، با توجه به شرایط منطقه، امکان استفاده از آب ذخیره‌شده برای مصارف مختلف، از جمله آبیاری اراضی کشاورزی در پایین‌دست، مورد توجه قرار دارد.
قنات معکوس؛ مسیری برای تغذیه منابع آب زیرزمینی
در مقابل طرح‌هایی که بر ذخیره‌سازی آب و جلوگیری از نفوذ آن تمرکز دارند، برخی پروژه‌های آبخیزداری با هدف افزایش نفوذ آب به زمین و تقویت منابع آب زیرزمینی اجرا می‌شوند. پروژه قنات معکوس در حوضه تنگ‌کنشت کرمانشاه از جمله این اقدامات است که در آن، افزایش نفوذ آب به زمین و کمک به تغذیه سفره‌های زیرزمینی در اولویت قرار دارد.
بر این اساس، انتخاب روش مناسب برای مدیریت آب به عواملی همچون شرایط زمین‌شناسی، ویژگی‌های خاک، میزان نفوذپذیری زمین و هدف اجرای طرح وابسته است. در مناطقی که ذخیره‌سازی و جلوگیری از هدررفت آب ضرورت بیشتری دارد، استفاده از پوشش‌های نفوذناپذیر می‌تواند مورد توجه قرار گیرد؛ درحالی‌که در مناطق مستعد تغذیه آبخوان‌ها، اجرای طرح‌هایی با هدف افزایش نفوذ آب به زمین می‌تواند گزینه مناسب‌تری باشد.
مدیریت اصولی منابع آب در کرمانشاه، بیش از هر چیز به شناخت ظرفیت‌های طبیعی، انتخاب راهکارهای علمی و نظارت بر عملکرد پروژه‌ها نیاز دارد. تداوم این اقدامات در کنار ارزیابی میزان اثربخشی طرح‌ها و توجه به نیازهای کشاورزی و محیط زیست، می‌تواند زمینه استفاده پایدارتر از منابع آبی استان را فراهم کند. از این رو، ضروری است دستگاه‌های مسئول ضمن توسعه طرح‌های متناسب با شرایط هر حوضه آبخیز، نسبت به پایش مستمر سازه‌های اجراشده، اعلام نتایج ارزیابی‌ها و اولویت‌بندی مناطق نیازمند مداخله اقدام کنند تا هر قطره از نزولات جوی، فرصتی برای تقویت ذخایر آبی و پشتیبانی از آینده کشاورزی و محیط زیست کرمانشاه باشد.
