زاهدان- استبرق، گیاه خودرو و کم‌آب‌بر جنوب سیستان‌وبلوچستان، به‌دلیل برخورداری از الیاف طبیعی، ظرفیت پژوهش برای تولید الیاف پیشرفته و کاربرد در صنایع نوین را دارد.
خبرگزاری مهر- گروه استان ها، یوسف برادران مهر: در دل اقلیم گرم و خشک سیستان‌وبلوچستان، گیاهی خودرو میروید که شاید ارزش اقتصادی آن هنوز به اندازه ظرفیت‌هایش شناخته نشده باشد؛ استبرق، یا همان «کرک» در گویش محلی سراوان، گیاهی مقاوم به گرما و کم‌آبی است که الیاف سفید و ابریشم‌مانند غلاف‌های آن، توجه پژوهشگران را به کاربردهای احتمالی در تولید محصولات سلولزی، کاغذ، مواد مرکب و حتی جذب روغن و آلاینده‌های نفتی جلب کرده است.
این گیاه از یک سو می‌تواند در تثبیت شن‌های روان و حفاظت از خاک نقش داشته باشد و از سوی دیگر، به‌عنوان ماده اولیه‌ای بومی، موضوعی برای بررسی ظرفیت‌های صنایع تبدیلی و ایجاد کسب‌وکارهای محلی باشد.
بااین‌حال، تبدیل این ظرفیت طبیعی به فرصتی اقتصادی، به شناخت دقیق ویژگی‌های الیاف، فناوری فرآوری، هزینه تولید و بازار مصرف نیاز دارد؛ مسیری که می‌تواند استبرق را از یک گیاه خودرو به موضوعی جدی برای پژوهش و سرمایه‌گذاری در استان تبدیل کند. این گیاه در شهرستان هایی همچون ایرانشهر، نیکشهر، سراوان و راسک و سرباز به صورت خودرو، میروید.
ظرفیت طبیعی فوق العاده جنوب استان که می‌تواند به فرصت اقتصادی تبدیل شود
موسی دهقان‌نژاد، رئیس اداره حفاظت محیط زیست شهرستان سراوان، با اشاره به ویژگی‌های استبرق اظهار کرد: این گیاه از گونه‌های خودرو و همیشه‌سبز مناطق گرمسیری است که در بخش‌هایی از جنوب ایران، از جمله سیستان‌وبلوچستان، هرمزگان، خوزستان و مناطق حاشیه خلیج فارس رشد می‌کند.
وی با بیان اینکه استبرق در زمین‌های شنی و مناطق خشک نیز دیده می‌شود، افزود: این گیاه علاوه بر جایگاه طبیعی خود، می‌تواند در تثبیت شن‌های روان و کاهش جابه‌جایی ماسه‌ها نقش داشته باشد؛ موضوعی که در مناطق مستعد فرسایش بادی اهمیت دارد.
رئیس اداره حفاظت محیط زیست سراوان با اشاره به کاربردهای سنتی این گیاه در میان مردم محلی گفت: بخش‌هایی از استبرق در گذشته برای مصارف مختلف مورد استفاده قرار می‌گرفته و شیره سفیدرنگ آن نیز در برخی شیوه‌های سنتی کاربرد داشته است.
کابرد فراوان و ویژه استبرق در حوزه صنایع الیافی و سلولزی
دهقان‌نژاد با تأکید بر ضرورت شناخت ظرفیت‌های کمتر شناخته‌شده این گونه گیاهی، خاطرنشان کرد: الیاف موجود در غلاف استبرق می‌تواند موضوع مطالعات تخصصی در حوزه صنایع الیافی و سلولزی باشد؛ با این حال، استفاده صنعتی از آن به بررسی‌های علمی و شناخت دقیق ویژگی‌های فنی نیاز دارد.
وی ادامه داد: با وجود ظرفیت‌های احتمالی این گیاه، آشنایی محدود با کاربردهای آن و کمبود مطالعات تخصصی و سرمایه‌گذاری، موجب شده است امکان بهره‌برداری اقتصادی از این منبع طبیعی به‌طور جدی بررسی نشود.
البته شیره استبرق سمی است و کاربردهای سنتی آن نباید به‌عنوان روش درمانی ایمن و تأییدشده معرفی شود. همچنین هرگونه برداشت از رویشگاه‌های طبیعی باید با توجه به شرایط اکولوژیک منطقه و ضرورت حفظ پوشش گیاهی انجام گیرد.
از غلاف استبرق تا خط تولید؛ چه محصولی قابلیت ساخت دارد؟
ایرج رستم‌زهی، مدیر جهاد کشاورزی شهرستان سراوان، با تشریح ویژگی‌های ظاهری و رویشی استبرق اظهار کرد: این گیاه دارای برگ‌های نسبتاً ضخیم و پهن، گل‌هایی به رنگ سفید یا بنفش و میوه‌هایی غلاف‌مانند است که پس از رسیدن، دانه‌های همراه با الیاف سفید و پنبه‌مانند درون آن‌ها دیده می‌شود.
وی با اشاره به سازگاری این گیاه با شرایط اقلیمی منطقه افزود: استبرق در برابر گرما مقاومت مناسبی دارد و نیاز آبی آن پایین است؛ ویژگی‌هایی که بررسی ظرفیت‌های آن را در مناطق گرم و خشک قابل توجه می‌کند.
مدیر جهاد کشاورزی سراوان با بیان اینکه الیاف این گیاه می‌تواند موضوع مطالعات فرآوری قرار گیرد، تصریح کرد: استفاده از استبرق در حوزه‌هایی مانند تولید محصولات الیافی، کاغذ و مواد سلولزی از جمله زمینه‌هایی است که باید از نظر فنی و اقتصادی بررسی شود.
استبرق مناسب خاک شور، هوای گرم و شرایط کم آبی است
رستم‌زهی ادامه داد: در صورت تأیید قابلیت فرآوری و شناسایی بازار مصرف، می‌توان امکان راه‌اندازی واحدهای کوچک و متناسب با ظرفیت منطقه را بررسی کرد؛ واحدهایی که در صورت برخورداری از توجیه اقتصادی، امکان ایجاد فرصت‌های شغلی و کمک به رونق فعالیت‌های اقتصادی در مناطق روستایی را خواهند داشت.
اما برای سرمایه‌گذاری در این حوزه، صرف وجود گیاه و دسترسی به الیاف آن کافی نیست. میزان مواد اولیه قابل برداشت، کیفیت و ویژگی‌های الیاف، روش جمع‌آوری و جداسازی، هزینه تجهیزات و فرآوری و امکان فروش محصول نهایی، از عوامل تعیین‌کننده در اقتصادی بودن طرح به شمار می‌روند.
وی کم‌آب‌بر بودن یک گیاه به‌تنهایی تضمین‌کننده سودآوری اقتصادی نیست؛ بلکه فناوری موردنیاز، هزینه تولید و تقاضای بازار نیز باید در تصمیم‌گیری سرمایه‌گذاران لحاظ شود.
پیش از سرمایه‌گذاری چه باید سنجید؟
عبدالله بامری، مدیرکل آبخیزداری و مراتع طبیعی سیستان‌وبلوچستان، با اشاره به ظرفیت گونه‌های گیاهی سازگار با اقلیم خشک استان، بر ضرورت پیوند میان حفاظت از منابع طبیعی و بهره‌برداری اصولی از آن‌ها تأکید کرد.
وی اظهار کرد: شناخت ظرفیت‌های این گیاه و بررسی امکان استفاده از آن در صنایع تبدیلی می‌تواند زمینه توجه بیشتر به منابع طبیعی بومی استان را فراهم کند.
مدیرکل آبخیزداری و مراتع طبیعی سیستان‌وبلوچستان با اشاره به اهمیت ایجاد زنجیره ارزش برای محصولات طبیعی افزود: بهره‌برداری اقتصادی زمانی به نتیجه مطلوب می‌رسد که مراحل شناسایی و تأمین مواد اولیه، فرآوری، تولید محصول و بازاریابی به‌صورت منسجم دیده شود.
بامری ادامه داد: در صورت اثبات توجیه فنی و اقتصادی فرآوری استبرق، می‌توان ظرفیت‌های آن را برای ایجاد فعالیت‌های اقتصادی جدید و تقویت اشتغال در مناطق روستایی بررسی کرد؛ اما تحقق این هدف به سرمایه‌گذاری هدفمند، بهره‌گیری از دانش تخصصی و شناخت نیاز بازار وابسته است.
وی اظهار داشت: از نگاه سرمایه‌گذاری، نخستین گام می‌تواند شناسایی و برآورد میزان استبرق در رویشگاه‌های استان باشد؛ زیرا بدون اطلاع از حجم مواد اولیه و امکان برداشت پایدار، نمی‌توان درباره ظرفیت تولید یک واحد فرآوری تصمیم گرفت. پس از آن، بررسی آزمایشگاهی ویژگی‌های الیاف، تعیین محصولات قابل تولید، برآورد هزینه تجهیزات و انرژی و شناسایی مشتریان بالقوه می‌تواند تصویر روشن‌تری از امکان‌پذیری این فعالیت ارائه دهد.
بامری با تأکید بر ضرورت حفاظت از رویشگاه‌های طبیعی خاطرنشان کرد: استفاده اقتصادی از گونه‌های خودرو نباید به تخریب منابع طبیعی یا برداشت بی‌رویه منجر شود؛ بلکه میزان برداشت، شیوه بهره‌برداری و امکان بازتولید گیاه باید در هر برنامه‌ای مورد توجه قرار گیرد.
از شناسایی ظرفیت تا ایجاد کسب‌وکار؛ گام بعدی چیست؟
همکاری میان دستگاه‌های محیط زیست، جهاد کشاورزی و منابع طبیعی، مراکز علمی و بخش خصوصی نیز می‌تواند مسیر شناخت ظرفیت این گیاه را هموارتر کند. در این چارچوب، ابتدا باید امکان تأمین پایدار مواد اولیه و قابلیت تولید محصول اثبات شود و سپس درباره ابعاد سرمایه‌گذاری و اشتغال‌زایی تصمیم گرفت.
برای ورود سرمایه‌گذاران به این حوزه، تهیه مطالعه امکان‌سنجی شامل شناسایی رویشگاه‌ها، ارزیابی کیفیت الیاف، تعیین روش برداشت و فرآوری، برآورد هزینه‌ها و بررسی بازار مصرف ضروری است. چنین مطالعه‌ای می‌تواند مشخص کند که آیا ایجاد یک واحد فرآوری در سراوان یا دیگر مناطق استان توجیه اقتصادی دارد و کدام محصول می‌تواند گزینه مناسب‌تری برای تولید باشد.
استبرق هنوز یک فرصت بالقوه است، نه یک صنعت تثبیت‌شده؛ اما بررسی علمی و اقتصادی آن می‌تواند روشن کند که آیا این گیاه خودرو قابلیت تبدیل شدن به حلقه‌ای تازه در زنجیره صنایع تبدیلی سیستان‌وبلوچستان را دارد یا خیر.
در کنار این موارد، انتخاب شیوه مناسب برداشت و فرآوری اهمیت دارد. برداشت بی‌رویه از رویشگاه‌های طبیعی نه‌تنها می‌تواند منابع اولیه آینده را کاهش دهد، بلکه ممکن است به پوشش گیاهی و نقش آن در حفاظت از خاک آسیب وارد کند.
یکی از جذاب‌ترین نکات پژوهشی درباره الیاف استبرق، بررسی قابلیت آن برای جذب روغن و برخی آلاینده‌های نفتی است. در مطالعات آزمایشگاهی، ویژگی‌های این الیاف برای جذب روغن و کاربرد احتمالی در پاک‌سازی آلودگی‌های نفتی بررسی شده است.
