کرمان- شهرستان رابر با تولید سالانه حدود هزار تن، بزرگترین تولیدکننده عسل استان کرمان است، اما خشکسالی، نبود برند مستقل و ضعف صنایع تبدیلی، این ظرفیت را در آستانه آسیب‌پذیری قرار داده است.
خبرگزاری مهر – گروه استان ها: شهرستان رابر در جنوب استان کرمان، با تکیه بر اقلیم کوهستانی و پوشش گیاهی کم نظیر، سال‌هاست جایگاه خود را به عنوان قطب اصلی تولید عسل باکیفیت در استان تثبیت کرده و در سطح ملی نیز در شمار برترین‌ها قرار دارد.
آنچه این منطقه را از سایر مناطق تولید عسل متمایز می‌کند، نه فقط حجم تولید، بلکه پیوند عمیق زنبورداری با تنوع زیستی مراتع و گیاهان دارویی است که به محصولی با ویژگی‌های منحصربه‌فرد منجر شده است.
تولید هزار تن عسل در رابر
بر اساس اعلام مدیریت جهاد کشاورزی رابر، این شهرستان با دارا بودن حدود ۹۰ تا ۱۱۰ هزار کلنی زنبور عسل، بزرگترین تولیدکننده عسل در استان کرمان محسوب می‌شود.
پیش‌بینی‌ها برای سال جاری حاکی از تولید حدود هزار تن عسل از این تعداد کلنی است که میانگین برداشت از هر کلنی بین ۱۰ تا ۱۲ کیلوگرم برآورد شده است.
رابر در کنار شهربابک، بافت، بردسیر و سیرجان، یکی از پنج قطب اصلی زنبورداری استان کرمان است و استان نیز با بیش از ۲۰۰ هزار کلنی، نقشی تعیین‌کننده در صنعت زنبورداری کشور ایفا می‌کند.
۲۰ هزار هکتار گیاه دارویی رمز تولید عسل
دلیل اصلی شهرت عسل رابر را باید در تنوع پوشش گیاهی مراتع آن جستجو کرد.
وجود حدود ۲۰ هزار هکتار گیاه دارویی در کنار گونه‌هایی مانند آویشن، آلاله و چهل‌گیاه، بستری طبیعی برای تولید عسلی فراهم کرده که بسیاری آن را در زمره محصولات ارگانیک قرار می‌دهد.
برداشت عسل در این شهرستان در دو نوبت بهاره و پاییزه انجام می‌شود و همین تنوع گیاهی موجب شده که عسل رابر از نظر طعم، رنگ و خواص دارویی در بازار مصرف جایگاهی متمایز داشته باشد.
در سال جاری، پنج نوع عسل شامل گارچی، چهل‌گیاه، آویشن، آلاله و عسل معمولی در رابر برداشت شده است.
عسل ستون معیشت خانوارهای رابری
زنبورداری در رابر تنها یک فعالیت جانبی نیست، بلکه ستون معیشت صدها خانوار محسوب می‌شود.
در حال حاضر نزدیک به ۶۵۰ نفر به طور مستقیم در این حرفه مشغول به کار هستند و شمار بیشتری نیز به صورت غیرمستقیم از زنجیره تولید، بسته‌بندی و فروش عسل امرار معاش می‌کنند.
در برخی برآوردها، اشتغال مستقیم این بخش ۵۵۰ نفر و اشتغال غیرمستقیم تا ۱۲۰۰ نفر ذکر شده است و این حجم اشتغال، زنبورداری را به یکی از ارکان اصلی اقتصاد خانوار در شهرستانی تبدیل کرده که گزینه‌های شغلی محدودی پیش روی ساکنان آن قرار دارد.
خشکسالی و بازار آشفته طعم عسل را تلخ کرد
با وجود این ظرفیت‌ها، زنبورداران رابر در سال‌های اخیر با چالش‌های جدی دست‌وپنجه نرم کرده‌اند.
خشکسالی‌های پی‌درپی و کاهش بارندگی، پوشش گیاهی مراتع را تحت تأثیر قرار داده و در برخی سال‌ها کاهش تا ۳۰ درصدی عملکرد تولید را به همراه داشته است.
گزارش‌های مربوط به سال جاری نیز از خسارت سیل به ۶۰۰ کلنی زنبور عسل در این شهرستان حکایت دارد که فشار مضاعفی بر بهره‌برداران وارد کرده است.
مشکل دیگری که ساختار اقتصادی این صنعت را تهدید می‌کند، نبود برند مستقل و ضعف در صنایع تبدیلی است.
عسل رابر سال‌هاست که با کیفیتی مطلوب تولید می‌شود، اما به دلیل نبود بسته‌بندی و برندسازی مناسب، بخش قابل‌توجهی از محصول یا به صورت فله توسط دلالان خریداری می‌شود یا با نام و برند استان‌های دیگر به بازار عرضه می‌گردد.
این وضعیت موجب شده ارزش افزوده‌ای که باید نصیب تولیدکننده و اقتصاد منطقه شود، به جیب واسطه‌ها و بازارهای دیگر سرازیر شود.
آمیختگی بازار با عسل‌های تقلبی نیز مزید بر علت شده و اعتماد مصرف‌کننده به محصولات باکیفیت را خدشه‌دار کرده است.
در سال‌های اخیر تلاش‌هایی برای عبور از این موانع آغاز شده است که راه‌اندازی کارخانه بسته‌بندی یکی از این گام‌هاست که با هدف برندسازی و جداسازی محصول مرغوب منطقه از سایر محصولات تقلبی صورت گرفته است.
اجرای طرح توانمندسازی زنان زنبوردار روستایی و عشایری نیز از دیگر اقداماتی است که می‌تواند به تنوع تولید و افزایش درآمد خانوارهای بهره‌بردار کمک کند.
صادرات محصول به کشورهای حاشیه خلیج فارس و اروپا، هرچند محدود، نشان‌دهنده ظرفیت بالقوه این منطقه برای حضور در بازارهای بین‌المللی است؛ با این حال، تحقق کامل این ظرفیت نیازمند رفع موانع ساختاری است.
حمایت از ایجاد صنایع تبدیلی و فرآوری محصولات جانبی زنبور عسل مانند ژل رویال، موم و بره‌موم، تقویت برندسازی منطقه‌ای، ساماندهی بازار و برخورد با عرضه محصولات تقلبی، و ارائه تسهیلات پایدار به زنبورداران در برابر نوسانات اقلیمی، از جمله ضرورت‌هایی است که می‌تواند اقتصاد شیرین رابر را از آسیب‌پذیری فعلی خارج کند.
شهرستان رابر ثابت کرده است که توان تولید عسلی در تراز ملی و حتی جهانی را دارد؛ آنچه امروز نیاز است، اراده‌ای هماهنگ برای تبدیل این ظرفیت به یک برند شناخته‌شده و پایدار است.
زنبورداران شهرستان رابر، با وجود جایگاه ممتاز این منطقه در تولید عسل باکیفیت، این روزها با انبوهی از مشکلات دست‌وپنجه نرم می‌کنند که هر یک می‌تواند صنعت زنبورداری را به چالش بکشاند.
کمبود گل و خشکسالی
محمود احمدی، که بیش از دو دهه در ارتفاعات رابر کندوهای خود را مستقر کرده است، عمده‌ترین مشکل خود را کاهش شدید پوشش گیاهی مراتع در پی خشکسالی‌های پی‌درپی می‌داند.
به گفته این زنبور دار که با خبرنگار مهر هم صحبت شده است، بارندگی‌های کم و پراکنده سال‌های اخیر، گیاهان دارویی و مرتعی را که غذای اصلی زنبورها محسوب می‌شوند، به شدت کاهش داده است.
احمدی، می‌گوید: قبلاً هر کندو در فصل بهار پر از عسل می‌شد، اما حالا زنبورها برای پیدا کردن گل و گیاه باید مسافت‌های طولانی را طی کنند و همین موضوع، هم تولید را کم کرده و هم زنبورها را ضعیف کرده است.
این زنبوردار با اشاره به اینکه در برخی سال‌ها مجبور شده کندوهای خود را به مناطق دیگر منتقل کند، می افزاید: کوچ دادن زنبورها هزینه زیادی دارد و بسیاری از همکارانش توان مالی آن را ندارند.
وی از مسئولان خواست که برای احیای مراتع و کاشت گیاهان دارویی در ارتفاعات رابر چاره‌ای بیاندیشند.
مریم کمالی زاده، که در بخش هنزاء فعالیت می‌کند، در گفتگو با خبرنگار مهر مشکل اصلی خود را بازار فروش و نبود برند مستقل برای عسل رابر عنوان می کند.
به گفته او، عسل این منطقه از نظر کیفیت در سطح کشور زبانزد است، اما به دلیل نبود بسته‌بندی و برندسازی مناسب، بخش عمده محصول یا به صورت فله توسط دلالان خریداری می‌شود یا با نام استان‌های دیگر به بازار عرضه می‌گردد.
وی تصریح می کند: ما زحمت تولید را می‌کشیم، اما سود اصلی را واسطه‌ها می‌برند؛ وقتی عسل ما با برند دیگری فروخته می‌شود، نه تنها نام رابر مطرح نمی‌شود، بلکه قیمتی هم که به ما می‌دهند، بسیار پایین‌تر از ارزش واقعی محصول است.
این زنبوردار همچنین به گسترش عسل‌های تقلبی در بازار اشاره می کند و می گوید: اعتماد مصرف‌کننده به عسل طبیعی خدشه‌دار شده و همین موضوع، فروش محصول اصل را دشوارتر کرده است.
وی از مسئولان می خواهد که با برخورد جدی با عرضه‌کنندگان عسل تقلبی و حمایت از برندسازی منطقه‌ای، زمینه را برای فروش عسل رابر با قیمت واقعی فراهم کنند.
هزینه‌های سرسام‌آور و نبود حمایت
یکی دیگر از تولید کنندگان عسل که سال‌هاست در روستاهای اطراف رابر به زنبورداری مشغول است، با اشاره به افزایش شدید هزینه‌های تولید، به مهر گفت: قیمت کندو، شربت، داروهای زنبور و سایر نهاده‌ها چند برابر شده، اما قیمت عسل به همان نسبت افزایش نیافته است.
وی می افزاید: هر سال باید برای خرید کندو و تجهیزات هزینه زیادی کنیم، اما درآمدمان کفاف نمی‌دهد و بسیاری از همکاران من به دلیل همین مشکلات، کندوهای خود را فروخته و کار دیگری پیدا کرده‌اند.
این زنبوردار با انتقاد از نبود تسهیلات و بیمه مناسب برای زنبورداران، خاطرنشان می کند: در صورت بروز بیماری یا تلفات زنبور، هیچ حمایتی از سوی نهادهای مسئول صورت نمی‌گیرد و همه خسارت بر دوش خود زنبوردار می‌افتد.
وی از مسئولان جهاد کشاورزی و استانداری خواست که با ارائه تسهیلات کم‌بهره، بیمه زنبور و برگزاری دوره‌های آموزشی، از زنبورداران حمایت کنند تا این صنعت در رابر از رونق نیفتد.
برند سازی با جدیدت انجام شود
شهرستان رابر با برخورداری از اقلیمی کم نظیر و پوشش گیاهی غنی، نه تنها به عنوان قطب تولید عسل استان کرمان شناخته می‌شود، بلکه توانسته جایگاه خود را به عنوان یکی از برندهای ملی و دارای ظرفیت جهانی در این حوزه تثبیت کند.
فرماندار رابر، در گفتگو با مهر در تشریح ظرفیت‌های این شهرستان، عسل را نه صرفاً یک محصول کشاورزی، بلکه ستون اصلی اقتصاد و معیشت مردم رابر معرفی می‌کند.
به گفته احمد کمالی، ساختار اقتصادی رابر به طور عمده بر پایه کشاورزی استوار است و حدود ۷۰ درصد کسب‌وکارهای این شهرستان به این بخش وابسته‌اند و در این میان، تولید عسل سهمی عمده و حیاتی در معیشت خانوارها و اقتصاد محلی ایفا می‌کند.
وی با تأکید بر اینکه رابر مقام نخست تولید عسل را در سطح استان کرمان داراست، تصریح می‌کند: این شهرستان از نظر کیفیت نیز در زمره برترین‌های کشور قرار گرفته است.
فرماندار رابر، عامل اصلی کیفیت ممتاز عسل این منطقه را شرایط اقلیمی خاص آن می‌داند.
به گفته وی، یکی از ویژگی‌های مهم رابر این است که تقریباً فاقد عرصه بیابانی است و تمام مراتع، جنگل‌ها و مستثنیات ملکی شهرستان پوشیده از درختان و پوشش گیاهی سردسیری است و همین شرایط، طعم و کیفیت عسل تولیدی را از سایر مناطق متمایز می‌کند. آمارها نیز این ادعا را تأیید می‌کند.
کمالی، با تأکید بر توانمندی‌های منحصربه فرد منطقه، عسل رابر را یک «برند ملی» می‌داند که ظرفیت حضور در بازارهای جهانی را دارد.
وی با تاکید بر لزوم برندسازی این محصول برای ورود به بازارهای بین‌المللی می گوید: نقش بانوان در تقویت اقتصاد خانواده و توسعه کسب‌وکارهای کوچک ستودنی است.
وی همچنین از برنامه‌ریزی برای برگزاری رویدادها و جشنواره‌های تخصصی عسل خبر می دهد تا ضمن ایجاد شور و نشاط اجتماعی، ظرفیت‌های شهرستان در حوزه زنبورداری و تولید عسل بیش از پیش به کشور معرفی شود.
فرماندار رابر، توسعه زنبورداری را نه تنها یک فعالیت اقتصادی، بلکه عاملی برای ایجاد توازن و تعادل در اقتصاد شهرستان می‌داند.
به باور وی، ظرفیت‌های رابر در حوزه عسل و گردشگری طبیعی می‌تواند نقش بسزایی در افزایش ارزش افزوده و رونق اقتصادی منطقه ایفا کند؛ با این حال، تحقق کامل این ظرفیت‌ها نیازمند رفع موانعی از جمله خشکسالی‌های پی‌درپی، خسارت سیل به کلنی‌ها، نبود برند مستقل و ضعف در صنایع تبدیلی است که زنبورداران با آن دست‌وپنجه نرم می‌کنند.
کمالی، می افزاید: آنچه مسلم است، رابر با تکیه بر اقلیم کم‌نظیر و سرمایه انسانی خود، توان تبدیل شدن به یکی از قطب‌های اصلی تولید عسل باکیفیت در کشور و حتی منطقه را دارد.
اولویت ما حفظ مزیت طبیعی تولید عسل است
مدیر جهاد کشاورزی رابر نیز درباره اولویت‌های این شهرستان برای ساماندهی صنعت عسل به خبرنگار مهر می گوید: اولویت نخست ما، حفظ و تقویت این مزیت طبیعی است.
پریسا تاج‌الدینی، می افزاید: در سال‌های اخیر خشکسالی‌های ممتد، پوشش مرتعی منطقه را تحت فشار قرار داده و همین موضوع، ضرورت برنامه‌ریزی برای احیای گیاهان دارویی و مرتعی را بیش از پیش آشکار کرده است.
وی از پیگیری برای اجرای طرح‌های کاشت گیاهان دارویی در ارتفاعات و همکاری با منابع طبیعی برای حفاظت از مراتع خبر می دهد.
مدیر جهاد کشاورزی رابر در ادامه به موضوع برندسازی به عنوان یکی از حلقه‌های مفقوده اشاره می کند و می گوید: عسل این شهرستان از نظر کیفیت در سطح کشور زبانزد است، اما تاکنون نتوانسته جایگاه واقعی خود را در بازارهای داخلی و صادراتی پیدا کند.
به باور تاج الدینی، نبود یک برند واحد و ضعف در بسته‌بندی، موجب شده بخشی از محصول تولیدی با نام مناطق دیگر عرضه شود و ارزش افزوده آن نصیب واسطه‌ها گردد.
وی از پیگیری برای ایجاد یک تعاونی یا تشکل صنفی میان زنبورداران خبر می دهد تا از این طریق، فرآیند عرضه و فروش محصول ساماندهی شود.
رابر، ظرفیت تبدیل شدن به یک برند ملی عسل را دارد و باید با برنامه ریزی دقیق و حکایت از تولید کنندگان عسل زمینه را برای توسعه این شهرستان مهیا کرد.
