کرمان- احیای عمارت تاریخی شرکت فرش کرمان یکی از مطالبه های جدی کرمانی ها است که علی رغم بازدیدهای مکرر و وعده ها همچنان بلاتکلیف مانده است.
خبرگزاری مهر- گروه استان ها: عمارت تاریخی شرکت فرش کرمان پس از یک دهه وعده‌های نافرجام برای احیا، سرانجام در مهرماه ۱۴۰۵ با هدف تغییر کاربری وارد فاز مرمت شد؛ بنایی قاجاری که روزگاری قلب صادرات فرش کرمان بود اما همچنان بلاتکلیف رها شده است.
این بنا که روزگاری قلب تپنده صنعت فرش این سرزمین و نماد پیوند کرمان با بازارهای جهانی بود، امروز پس از سال‌ها وعده و وعید، همچنان در چرخه‌ای از بلاتکلیفی و فرسایش گرفتار است.
این بنای ثبت‌شده در فهرست آثار ملی، که قدمت بخش‌هایی از آن به اواخر دوره قاجار و دوران فعالیت کمپانی‌های خارجی در ایران بازمی‌گردد، نه تنها گنجینه‌ای از معماری ایرانی، بلکه سندی زنده از تاریخ کرمان محسوب می‌شود که حال و روز کنونی آن، پرسشی جدی را پیش روی متولیان میراث فرهنگی و مدیریت شهری قرار داده است و آن اینکه چرا بناهای تاریخی کرمان رونق نمی گیرند.
شرکت فرش مکانی برای هویت فرش کرمان
ریشه‌های شکل‌گیری این مجموعه به اواخر قرن نوزدهم و رونق جهانی قالی کرمان بازمی‌گردد.
با افزایش تقاضا برای این محصول در بازارهای اروپا و آمریکا، کمپانی‌های خارجی از جمله کمپانی هند شرقی برای رونق تجارت فرش اقدام به تاسیس این شرکت کردند، بنایی که امروز با نام شرکت فرش کرمان شناخته می‌شود، در واقع محل استقرار شرکت سهامی فرش کرمان بوده است؛ مجموعه‌ای که نه تنها یک کارگاه بافت، بلکه مرکز انعقاد قراردادهای تجاری و صادرات دست‌بافته‌های هنرمندان کرمانی به اقصی نقاط جهان محسوب می‌شد.
معماری این بنا نیز روایتگر این تحول است؛ بخش غربی با باغ، کوشک و کارگاه‌های رنگرزی، الگویی سنتی و چهارباغی دارد، در حالی که بخش‌های شمال‌غربی در سال‌های بعد با تیرآهن و سقف‌های طاق‌ضربی ساخته شده و نشان از گذار از سنت به مدرنیته در معماری دارد.
این مجموعه به دلیل همین ارزش‌های تاریخی و معماری، در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است، اما ثبت ملی نه تنها مانع فرسایش آن نشده، بلکه در عمل به عاملی برای پیچیده‌تر شدن فرآیند تصمیم‌گیری و کندی اقدامات تبدیل شده است.
وعده‌هایی که در گذر زمان تکرار شدند
پرونده وعده‌های احیای این بنای تاریخی، خود روایتی طولانی و پرفرازونشیب دارد. از سال ۱۳۹۴ خورشیدی، مقامات استانی در پی نجات و احیای این بنا بوده‌اند، اما همه تلاش‌های گذشته ناکام مانده و سرنوشت بنا همچنان در معرض خطر است.
در طول یک دهه اخیر، این پروژه بارها در طرح‌های مختلف مرمت و تغییر کاربری قرار گرفته است.
در سال ۱۳۹۴، قرار بود ساختمان تاریخی به پایگاهی برای فرش در جنوب شرق کشور، محلی برای برگزاری کارگاه‌های آموزشی و موزه فرش کرمان تبدیل شود.
در سال ۱۴۰۲، معاون اقتصادی استاندار از برنامه‌ریزی برای احیای ساختمان این شرکت خبر داد و از تهیه طرح جامع برای واگذاری بلندمدت مجموعه به بخش خصوصی و تبدیل آن به باغ‌موزه فرش سخن گفت.
در سال ۱۴۰۴ نیز مدیرکل میراث فرهنگی استان اعلام کرد که طرح مرمت شرکت فرش تهیه شده و مبلغ ۴.۵ میلیارد تومان برای اجرای آن در نظر گرفته شده است و قرار بود در این طرح شرکت فرش با تغییر کاربری به یک مکان افریحی اقامتی تبدیل شود.
با این حال، هیچ یک از این وعده‌ها به نتیجه عملی و پایدار نرسید و بنا همچنان به حال نیمه متروکه خود رها ماند.
سرانجام در ۱۴۰۵، خبری منتشر شد که نشان از چرخشی دیرهنگام داشت؛ عملیات مرمت و بازسازی عمارت تاریخی شرکت فرش کرمان با هدف تغییر کاربری به «مینی‌هتل سنتی و رستوران» آغاز شده است.
این اقدام پس از موافقت مرکز ملی فرش ایران با استفاده از ظرفیت سرمایه‌گذار بخش خصوصی و پس از تکمیل مطالعات و تدوین برنامه‌های کوتاه‌مدت و بلندمدت صورت گرفته است.
بخش‌های اولویت‌دار قرار است در سال جاری مرمت شوند، هرچند زمان‌بندی نهایی هنوز پس از هماهنگی با وزارت صنعت، معدن و تجارت اعلام نشده است.
تجربه سال‌های گذشته نشان داده است که اعلام آغاز عملیات، به معنای تضمین تکمیل آن نیست؛ آنچه امروز بر اهمیت این پروژه می‌افزاید، نه فقط حفظ یک بنای تاریخی، بلکه احیای جایگاه فرش کرمان به عنوان یک برند جهانی و پیوند دوباره این هنر-صنعت با هویت فرهنگی و اقتصادی شهر است.
عمارت شرکت فرش، نمادی از دوران طلایی قالی کرمان است و نجات آن، پیش از آنکه یک ضرورت مرمتی باشد، یک تصمیم راهبردی برای بازگرداندن اعتبار از دست رفته فرش این شهر کهن محسوب می‌شود.
اما بررسی های میدانی خبرنگار مهر چیز دیگری نشان می دهد و هنوز هیچ اقدام عملی برای مرمت بنا انجام نشده است و همه چیز در حد حرف های جلسه و صورت جلسه ها باقی مانده است.
شرکت فرش همچنان متروکه و رها شده است
سجاد پورثانی، پژوهشگر کرمانی در گفتگو با خبرنگار مهر می گوید: چند روز قبل از این بنا بازدید کردم و وضعیت بسیار نا مناسبی داشت، اتاق های بنا مملو از زباله بود و سگ های ولگرد در عرصه آن جولان می دادند.
وی می افزاید: هیچ گونه مرمتی در بنا در حال انجام نیست و فقط بخش جلویی که کارگاه فرش بافی است چند نفر زن قالیباف در حال بافت قالی هستند که این بخش مربوط به دوران پهلوی است.
این پژوهشگر تاریخ ادامه می دهد: دستگاه ها و ابزار آلاتی که چندین سال قبل برای قالی بافی و پشم ریسی در این مکان کار می کرده اند در حال خاک خوردن و فرسوده شدن هستند و کاری برای نگهداری انها انجام نشده است.
پور ثانی، می افزاید: مرمت بنا و ساماندهی آن وارد فاز اجرایی نشده است و به نظر می رسد همه چیز در حد بازدید مسئولان و صدور دستورهایی برای مرمت و ساماندهی باقی مانده است
وی می گوید: انتظار داشتیم استاندار فعلی کرمان که تجربه ساماندهی بافت تاریخی یزد را دارد بتواند قفل های چندین ساله مرمت بناهای تاریخی شهر کرمان را باز کند و همچنان از ایشان می خواهیم بر روند مرمت و تغییر کاربری و حفاظت از تاریخ شهر کرمان پیش گام باشد و اقدامات عملی انجام دهد.
وی تصریح می کند: اینجا محلی برای هویت فرش کرمان است و باید موزه فرش در اینجا احداث شود و مکانی برای معرفی فرش و حتی خرید و فروش آن باشد نه اینکه این گونه به حال خود رها شود.
شرکت فرش باید به موزه فرش تبدیل شود
رئیس اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی استان کرمان نیز در گفتگو با خبرنگار مهر اظهارداشت: فرش کرمان از گذشته تا کنون یکی از ارکان اقتصاد این استان بوده است و باید ماهیت فرش کرمان در هر جایی که وجود دارد حفظ و نگهداری و تقویت شود.
سیدمهدی طبیب‌زاده، ادامه داد: بارها در خصوص مرمت و نگهداری و احیای بنای شرکت فرش گفته شده است و انتظار داریم اقدامات لازم نیز انجام شود تا این مکان به یکی از مناطق و جاذبه های شهر کرمان برای گردشگری با محوریت فرش تبدیل شود.
وی عنوان کرد: مرمت و نگهداری و احیای بناهای تاریخی کرمان می تواند گامی موثر در راستای توسعه اقتصادی شهر کرمان در راستای توسعه گردشگری باشد.
اکنون باید دید که آیا این بار، اراده‌ها بر وعده‌ها پیروز می‌شوند یا چرخه تکراری بلاتکلیفی، این میراث ارزشمند را بیش از پیش به ورطه نابودی می‌کشاند.
