اصفهان-مادی‌های تاریخی اصفهان که روزگاری آب زاینده‌رود را به باغ‌ها و محله‌ها می‌رساندند امروز می‌توانند با احیای اصولی به بخشی از راهکار مدیریت روان‌آب کمک کنند.
خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها- مرجان سیف الدین: اصفهان تنها با زاینده‌رود زنده نبود. در کنار این شاهرگ حیاتی، شبکه‌ای گسترده از مسیرهای آبی به نام «مادی» جریان داشت که آب را به محله‌ها، باغ‌ها و زمین‌های کشاورزی می‌رساند و ستون فقرات نظام توزیع و مدیریت آب در شهر به شمار می‌رفت.
امروز و با آغاز بارش‌های پاییزی و زمستانی، توجه به این شبکه‌های تاریخی اهمیتی دوچندان پیدا می‌کند؛ زیرا مادی‌ها می‌توانند فراتر از کارکرد تاریخی خود، در کنار زیرساخت‌های مدرن، الگویی برای توزیع و تجمیع هوشمند آب باران و افزایش تاب‌آوری شهری باشند.
در «طومار شیخ‌بهایی»، تعداد نهرها یا مادی‌هایی که از زاینده‌رود جدا می‌شدند، ۷۸ رشته ذکر شده است. این مسیرها از دو سوی رودخانه منشعب می‌شدند و تقسیم آب بر اساس ۳۳ سهم اصلی انجام می‌گرفت؛ سهم‌هایی که هر یک به نوبه خود دارای تقسیمات فرعی دیگری بودند.
از میان این شبکه گسترده تاریخی، اکنون ۱۰ مادی در بافت کنونی شهر اصفهان جریان دارد؛ مسیرهایی که هرچند بخشی از کارکرد گذشته خود را از دست داده‌اند، اما همچنان نشانه‌ای زنده از دانش بومی و تجربه تاریخی اصفهانی‌ها در مدیریت آب هستند.
مادی‌ها به‌صورت کانال‌هایی وسیع در بالادست از رودخانه جدا می‌شدند و با شیبی حدود یک در هزار، پس از طی چندین کیلومتر به زمین‌های آبخور می‌رسیدند. در این بخش، آب از طریق جوی‌های کوچک‌تر بر سطح زمین جریان پیدا می‌کرد و باغ‌ها و زمین‌های کشاورزی را سیراب می‌ساخت.
این شبکه در مسیر خود روستاها و اراضی متعددی را تغذیه می‌کرد و آب باقی‌مانده نیز در پایین‌دست به مسیرهای دیگر، چشمه‌ها یا مادی‌های مجاور هدایت می‌شد. چنین ساختاری نشان می‌دهد که نظام انتقال و توزیع آب در اصفهان، تنها مجموعه‌ای از نهرهای پراکنده نبوده، بلکه شبکه‌ای به‌هم‌پیوسته و مبتنی بر شناخت دقیق جغرافیا و اقلیم منطقه بوده است.
مادی‌هاحاصل هوشمندی تاریخی اصفهانی‌ها است
محمدحسین ریاحی، استاد دانشگاه و اصفهان‌شناس، برای شناخت مادی‌ها معتقد است باید به رابطه دیرینه مردم این شهر با زاینده‌رود و ضرورت بهره‌برداری درست از منابع آب در اقلیم خشک فلات مرکزی ایران توجه کرد.
به گفته وی، شکل‌گیری مادی‌ها ریشه در نیاز تاریخی اصفهان به تقسیم و انتقال آب زاینده‌رود داشت. از آنجا که زندگی اقتصادی و اجتماعی مردم به کشاورزی، باغداری و دسترسی مستمر به آب وابسته بود، به‌تدریج شبکه‌ای از نهرها و شاخه‌های منشعب از رودخانه شکل گرفت که در اصطلاح محلی به آن‌ها «مادی» گفته می‌شد.
وی ادامه می‌دهد: این شبکه که یادگار دانش مدیریت آب در دوره شیخ‌بهایی است، در عصر صفوی و هم‌زمان با پایتخت شدن اصفهان و گسترش شهر، جایگاه مهم‌تری در سازمان فضایی و اقتصادی آن پیدا کرد.
با افزایش باغ‌ها، محله‌ها، بناهای عمومی و اراضی کشاورزی، اهمیت تقسیم عادلانه آب نیز بیشتر شد و مادی‌ها به یکی از عناصر اصلی ساختار شهری اصفهان تبدیل شدند.
ریاحی با بیان اینکه مادی‌های نیاصرم، فرشادی، فدن و شاه همچنان در حافظه تاریخی و جغرافیای شهر باقی مانده‌اند، می‌افزاید: مادی‌ها صرفاً نهرهایی برای عبور آب نبودند، بلکه هر یک بخشی از نظام گسترده آبرسانی شهر را تشکیل می‌دادند.
وی می‌گوید: آب از طریق این مسیرها به باغ‌ها و محله‌ها می‌رسید، زمین‌های کشاورزی را سیراب می‌کرد و در شکل‌گیری فضای سبز، درختان حاشیه مسیرها و حیات محله‌ای نقش داشت.
در واقع، توسعه تاریخی اصفهان تا اندازه زیادی مدیون همین شبکه بود؛ شبکه‌ای که جریان متمرکز زاینده‌رود را به منبعی قابل دسترس برای بخش‌های مختلف شهر تبدیل می‌کرد و نشان می‌داد گذشتگان چگونه با شناخت محدودیت‌های اقلیمی، برای حفظ و توزیع آب برنامه‌ریزی کرده‌اند.
این استاد دانشگاه ادامه می‌دهد: جریان آب در این مسیرهای روباز، علاوه بر آبیاری، به حفظ رطوبت خاک و تعدیل دمای محیط نیز کمک می‌کرد. به همین دلیل، مادی‌ها تنها زیرساختی اقتصادی نبودند، بلکه بخشی از هویت زندگی روزمره اصفهانی‌ها به شمار می‌رفتند؛ جایی که کوچه، سایه درخت و صدای آب به یکدیگر گره می‌خوردند.
مادی‌های اصفهان در مسیر ساماندهی
سیدجلال عمرانی، رئیس اداره انهار و مادی‌های شهرداری اصفهان، در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به جایگاه تاریخی مادی‌ها در ساختار شهری اصفهان اظهار می کند: مادی‌ها و انهار از سرمایه‌های مهم شهر اصفهان به شمار می‌روند و شبکه گسترده‌ای از این مسیرهای آبی در سطح شهر وجود دارد که طی دهه‌های گذشته ساماندهی آن‌ها در دستور کار مدیریت شهری قرار گرفته است.
وی با اشاره به اینکه ساماندهی مادی‌ها تنها به حفظ یک مسیر آبی محدود نمی‌شود، می افزاید: در بسیاری از این مسیرها، ایجاد فضای سبز در حاشیه مادی، ساماندهی دیواره‌ها و بهسازی محیط پیرامونی دنبال شده تا این شبکه‌های تاریخی علاوه بر حفظ کارکردهای زیست‌محیطی، به بخشی از فضای عمومی و سبز شهر نیز تبدیل شوند.
رئیس اداره انهار و مادی‌های شهرداری اصفهان با بیان اینکه بخش قابل توجهی از مسیرهای انهار و مادی‌های شهر با پوشش گیاهی و درختان همراه است، می گوید: درختان حاشیه مادی‌ها بخش مهمی از فضای سبز اصفهان را تشکیل می‌دهند و حفظ آن‌ها، به‌ویژه در شرایط کم‌آبی، اهمیت ویژه‌ای دارد.
عمرانی ادامه می دهد: کاهش جریان زاینده‌رود در سال‌های گذشته، تأمین آب مورد نیاز فضای سبز حاشیه مادی‌ها را با چالش روبه‌رو کرده است و شهرداری برای حفظ این پوشش گیاهی، از روش‌های جایگزین آبرسانی استفاده کرده است.
وی با تأکید بر ضرورت حفظ این شبکه تاریخی افزود: مادی‌ها تنها بخشی از گذشته اصفهان نیستند و ظرفیت‌های آن‌ها باید با نگاه به نیازهای امروز شهر مورد توجه قرار گیرد. ساماندهی و حفاظت از مسیرهای باقی‌مانده می‌تواند در حفظ فضای سبز، محیط زیست شهری و مدیریت بهتر منابع آب مؤثر باشد.
مادی‌ها می‌توانند بخشی از مسیر هدایت روان‌آب باشند
موضوع نقش مادی‌ها در مدیریت آب‌های سطحی، در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که مدیریت شهری اصفهان نیز در برنامه‌های جدید خود به استفاده از ظرفیت شبکه‌های موجود برای هدایت روان‌آب توجه کرده است. مهدی بقایی، معاون محیط زیست و خدمات شهری شهردار اصفهان، در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار می کند: طرح جامع جمع‌آوری و هدایت آب‌های سطحی شهر، علاوه بر پیشگیری از آبگرفتگی، با هدف تقویت آبخوان‌ها و استفاده بهتر از نزولات جوی در حال اجراست.
وی ادامه می دهد: بر اساس این برنامه، بخشی از روان‌آب‌های ناشی از بارندگی پس از جمع‌آوری و هدایت، می‌تواند به شبکه‌های مناسب از جمله مادی‌های تاریخی شهر منتقل شود؛ نگاه به بارندگی در اصفهان نباید تنها به عنوان یک تهدید و عامل آبگرفتگی باشد بلکه می‌توان آن را فرصتی برای تقویت منابع زیرزمینی و حفظ فضای سبز شهر دانست.
معاون شهردار اصفهان تصریح کرد : البته استفاده از مادی‌ها در مدیریت روان‌آب نیازمند بررسی‌های دقیق فنی است و نمی‌توان هر مسیر تاریخی را بدون توجه به ظرفیت، شیب، وضعیت سازه‌ای و کیفیت آب به شبکه جمع‌آوری آب‌های سطحی متصل کرد.
ساماندهی، فقط دیواره‌چینی نیست
حمید مرادی، کارشناس خدمات شهری نیز در این باره به مهر می گوید: بررسی‌های پژوهشی درباره مادی‌های مناطق مرکزی اصفهان نیز نشان می‌دهد که این شبکه تاریخی در طول سال‌های گذشته با مشکلاتی از جمله تغییر کارکرد، نیاز به لایروبی، نظافت و اصلاح برخی مسیرها روبه‌رو شده است.
وی اضافه می کند: ساماندهی مادی‌ها نباید تنها به بهسازی ظاهری و دیواره‌چینی محدود شود. احیای واقعی این شبکه نیازمند نگاهی جامع است؛ نگاهی که هم حفاظت از میراث تاریخی و هویت شهری را در نظر بگیرد و هم ظرفیت‌های محیط‌زیستی آن را برای شرایط امروز اصفهان بازتعریف کند.
مرادی ادامه می دهد: در چنین شرایطی، ایجاد و حفظ پهنه‌های نفوذپذیر در حاشیه مسیرها، جلوگیری از ورود پسماند و آلودگی به مادی‌ها، لایروبی مستمر و بررسی امکان هدایت کنترل‌شده روان‌آب، می‌تواند بخشی از برنامه ساماندهی این مویرگ‌های تاریخی باشد.
وی ابراز می کند: مادی‌های اصفهان زمانی آب را از زاینده‌رود به دورترین باغ‌ها و محله‌ها می‌رساندند و امروز نیز با وجود تغییرات گسترده در بافت و نیازهای شهر، هنوز می‌توانند بخشی از راهکار اصفهان برای سازگاری با کم‌آبی و مدیریت بارندگی باشند؛ البته به شرط آنکه ساماندهی آن‌ها با نگاهی فراتر از زیباسازی و به‌عنوان بخشی از زیرساخت زیست‌محیطی شهر دنبال شود.
مادی‌های خشک میراثی است که نباید زیر آسفالت گم شود
واقعیت این است که بخش‌هایی از شبکه مادی‌های اصفهان به دلیل کاهش جریان زاینده‌رود، توسعه شهری، پوشاندن مسیرها و تغییر کاربری زمین، از کارکرد گذشته خود فاصله گرفته‌اند. برخی خشک شده‌اند و برخی دیگر تنها نشانی از یک نظام آبی تاریخی را در خود حفظ کرده‌اند.
با این حال، احیای مادی‌ها نباید به توجهی موقت یا بازسازی ظاهری نهرها محدود شود. آنچه اهمیت دارد، بازگرداندن کارکردهای محیط‌زیستی و مدیریتی این شبکه‌ها متناسب با نیازهای امروز شهر است.
شناسایی و ثبت دقیق مسیرهای تاریخی، جلوگیری از تخریب مادی‌های باقی‌مانده، بررسی امکان جمع‌آوری و هدایت آب باران به مسیرهای مناسب، ایجاد پهنه‌های نفوذ و استفاده از آب‌های بازچرخانی‌شده پس از تأیید کیفیت، می‌تواند بخشی از یک برنامه جامع برای احیای این میراث باشد.
در این میان، مشارکت محله‌ها و شهروندان نیز اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا مادی‌ها زمانی بخشی از زندگی روزمره مردم بودند و احیای پایدار آن‌ها بدون همراهی جامعه محلی دشوار خواهد بود.حفظ این مسیرها تنها حفظ چند نهر قدیمی نیست بلکه نگهداری از بخشی از حافظه شهر و دانشی است که طی قرن‌ها برای سازگاری با کم‌آبی شکل گرفته است.
