ساری- روز ملی مازندران فرصتی برای بازخوانی آیین‌ها، سنت‌ها و میراث فرهنگی دیار علویان بوده که نسل به نسل منتقل شده است.
خبرگزاری مهر؛ گروه استان‌ها: هفته مازندران امسال با اجرای برنامه های متنوع فرهنگی، هنری و آیینی، فرصتی برای بازخوانی شناسنامه سرزمینی است که تاریخ شکل‌گیری حکومت علویان، پیوند دیرینه با اهل‌بیت(ع)، آیین‌های کهن مردمی و نام‌های ماندگاری چون نیما یوشیج را در حافظه خود جای داده است؛ رویدادی که از برج آزادی تهران تا روستاهای تاریخی کجور و کندلوس امتداد می‌یابد و ضرورت صیانت از میراث فرهنگی و هویت بومی را بار دیگر به کانون توجه می‌آورد.
مازندران را نمی‌توان تنها با جنگل، دریا و جاذبه‌های طبیعی شناخت؛ این استان در کنار مواهب طبیعی، گنجینه‌ای از تاریخ، فرهنگ، ادبیات، موسیقی، آیین‌های مذهبی و سنت‌های مردمی را در خود جای داده که هر کدام بخشی از هویت ایرانی را شکل می‌دهند.
هفته مازندران فرصتی برای بازخوانی این هویت چندوجهی است؛ هویتی که از تاریخ تبرستان و شکل‌گیری حکومت علویان آغاز می‌شود، در شعر و اندیشه نیما یوشیج ادامه پیدا می‌کند و در موسیقی بومی، زبان مازندرانی و آیین‌هایی همچون تیرماسیزده‌شو در زندگی روزمره مردم جریان دارد.
مازندران در پایتخت؛ از موسیقی بومی تا بزرگداشت نیما
مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی مازندران در گفت‌وگو با خبرنگار مهر با اشاره به برنامه‌های پیش‌بینی‌شده برای هفته مازندران اظهار کرد: بیش از ۱۰۰ برنامه فرهنگی و هنری در حوزه فعالیت‌های این اداره‌کل تدارک دیده شده که معرفی موسیقی بومی، هنر خوشنویسی و مفاخر ادبی استان از مهم‌ترین محورهای آن است.
محمد محمدی با اشاره به مناسبت‌های مهم آبان‌ماه افزود: دوازدهم آبان‌ماه با آیین سنتی تیرماسیزده‌شو، چهاردهم آبان با سالروز شکل‌گیری حکومت علویان در تبرستان و بیست‌ویکم آبان با سالروز تولد نیما یوشیج، سه مناسبت مهم در تقویم فرهنگی مازندران به شمار می‌روند که هر کدام فرصتی برای معرفی بخشی از تاریخ و فرهنگ این سرزمین هستند.
وی با بیان اینکه برنامه‌های امسال محدود به جغرافیای استان نخواهد بود، تصریح کرد: دوازدهم آبان موسیقی مازندرانی در برج آزادی تهران اجرا می‌شود و سیزدهم آبان نیز همزمان با جشن روز مازندران و با حضور وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، نمایشگاه بزرگ خوشنویسی آثار بیش از ۱۰۰ استاد برجسته و ممتاز مازندرانی در فرهنگسرای نیاوران افتتاح خواهد شد.
محمدی با اشاره به برنامه بزرگداشت نیما یوشیج گفت: هجدهم آبان آیین بزرگداشت این شاعر بلندآوازه در خانه نیما یوشیج در تهران برگزار می‌شود و رونمایی از آثار خوشنویسی اشعار این شاعر نیز در دستور کار قرار دارد.
وی افزود: همچنین جشن‌های تیرماسیزده‌شو و برنامه‌های مرتبط با آیین‌ها و زبان مازندرانی در روزهای ۲۳، ۲۴ و ۲۵ آبان در مدارس استان برگزار خواهد شد تا دانش‌آموزان با میراث فرهنگی و سنت‌های سرزمین خود بیشتر آشنا شوند.
محمدی با اشاره به فاصله جغرافیایی برخی شهرستان‌های غرب مازندران از مرکز استان، از جمله رامسر، تنکابن و عباس‌آباد، تصریح کرد: تلاش می‌کنیم با واگذاری اختیارات در چارچوب مقررات، روند رسیدگی به مسائل فرهنگی و اداری این مناطق کوتاه‌تر شود.
وی خاطرنشان کرد: برنامه‌های هفته مازندران نیز با توجه به ظرفیت‌ها و ویژگی‌های فرهنگی هر شهرستان برنامه‌ریزی شده است تا آیین‌های بومی و داشته‌های فرهنگی مناطق مختلف استان فرصت بیشتری برای معرفی و احیا پیدا کنند.
روز مازندران؛ روایت یک هویت تاریخی و مذهبی
اما چهاردهم آبان تنها یک مناسبت تقویمی نیست؛ این روز یادآور شکل‌گیری حکومت علویان در تبرستان و نقطه عطفی در تاریخ سیاسی و مذهبی منطقه محسوب می‌شود.
حجت‌الاسلام محمود علیخانی، امام جمعه رامسر، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر با تأکید بر جایگاه تاریخی و مذهبی روز مازندران اظهار کرد: روز مازندران به دلیل یک واقعه مهم سیاسی و مذهبی شکل گرفته و نماد مقاومت مردم این سرزمین در برابر استبداد است.
وی با بیان اینکه دلیل بزرگداشت روز ۱۴ آبان را باید در واقعه تاریخی تشکیل حکومت علویان جست‌وجو کرد، افزود: مردم مازندران با کمک علویان و امامزادگان، یعنی سلاله مظلوم آل محمد(ص) و فرزندان امیرالمؤمنین(ع) و فاطمه زهرا(س)، توانستند عوامل فاسد و تبهکار طاهریان را که در غرب مازندران کنونی به نوامیس و اموال مردم تعدی می‌کردند، سرنگون کنند و حکومت مورد نظر خود، یعنی یک حکومت شیعی، تشکیل دهند.
امام جمعه رامسر پیوند تاریخی مردم مازندران با اهل‌بیت(ع) را نشان‌دهنده فهم و شعور بالای مردم دیار علویان دانست و گفت: تبرستان که از حدود قرن هفتم به بعد، یعنی پس از حمله مغول، مازندران نامیده شد، از آخرین مناطقی بود که فتح شد و مردم آن اسلام آوردند. مایه افتخار است که مردم این منطقه در برابر اسلام اموی و عباسی سر خم نکردند و از همان ابتدا اسلام را از اهل‌بیت پیامبر(ص) و امامزادگان دریافت کردند.
حجت‌الاسلام علیخانی ادامه داد: مردم مازندران و گیلان برای شناخت اسلام به در خانه «تیم» یا «عدی» یعنی ابوبکر و عمر و همچنین بنی‌امیه یا بنی‌عباس نرفتند، بلکه از همان ابتدا برای استغاثه و تظلم به در خانه فرزندان مظلوم امیرالمؤمنین(ع) و فاطمه زهرا(س) مراجعه کردند.
وی با اشاره به تاریخ ورود علویان به تبرستان تصریح کرد: مهم‌ترین روز مازندران روزی است که علویان وارد این سرزمین شدند و حکومت شیعی را تشکیل دادند؛ واقعه‌ای که به ۱۳ آبان سال ۲۴۳ شمسی، برابر با ۲۵ رمضان سال ۲۵۰ قمری، مربوط می‌شود.
امام جمعه رامسر با اشاره به شرایط جغرافیایی و طبیعی مازندران در تاریخ این منطقه گفت: قدرت‌های بنی‌امیه و بنی‌عباس نتوانستند مازندران را فتح کنند، زیرا با شیوه‌های حمله به این منطقه آشنایی نداشتند. سلسله جبال البرز، جنگل‌های انبوه، زمین‌های باتلاقی و دریا در کنار روحیه سلحشوری مردم مازندران و گیلان، مانع ورود سربازان بنی‌امیه و بنی‌عباس می‌شد.
وی افزود: امامزادگان نیز هنگامی که به مازندران و گیلان می‌آمدند، دشمنان به آنها دسترسی نداشتند؛ مردم این مناطق به آنان پناه می‌دادند و از آنها دفاع می‌کردند.
حجت‌الاسلام علیخانی با تأکید بر اینکه ورود اسلام به مازندران و گیلان همراه با زور و خشونت نبوده است، اظهار کرد: اسلام با زور و خشونت وارد این مناطق نشد، بلکه مردم مازندران با نامه‌نگاری از حسن بن زید، معروف به داعی کبیر، دعوت کردند تا وارد تبرستان شود و او نیز با بیعت مردم توانست حکومت شیعی تشکیل دهد.
وی آغاز این جنبش را از روستاهای «لتر» و «دارفو» عنوان کرد و درباره علت فراوانی امامزادگان در این مناطق گفت: مردم مازندران و گیلان در طول تاریخ به امامزادگان پناه می‌دادند. از طرف دیگر، در گذشته جمعیت، تمدن و شهرنشینی بیشتر در کوهستان‌ها و ارتفاعات متمرکز بود و بسیاری از امامزادگان نیز مانند سایر مردم در این مناطق زندگی می‌کردند؛ بعدها جمعیت و قدرت از کوهستان به جلگه منتقل شد.
امام جمعه رامسر با تأکید بر ابعاد مختلف روز مازندران خاطرنشان کرد: این روز از یک سو مناسبت مذهبی به دلیل ورود امامزادگان به مازندران، از سوی دیگر روزی سیاسی و حماسی به دلیل تشکیل حکومت و پیوند دین و سیاست و همچنین روزی تاریخی برای ایران و مازندران است.
وی افزود: با توجه به اهمیت اتفاقات آن دوره، روز مازندران یکی از مهم‌ترین مناسبت‌هایی است که می‌توان در تقویم ملی برای آن جایگاه ویژه‌ای قائل شد.
حجت‌الاسلام علیخانی با اشاره به ثبت ۱۴ آبان به نام روز مازندران گفت: اگرچه این روز به دلیل بیعت مردم غرب مازندران با داعی کبیر در سعیدآباد، مرزن‌آباد کنونی، به این نام ثبت شده است، اما روز مازندران متعلق به همه مازندران و ایران و حتی شیعیان سراسر جهان است.
وی در ادامه با اشاره به مسئولیت تاریخی مردم این منطقه در حمایت از اهل‌بیت(ع) اظهار کرد: آنچه مردم مازندران و گیلان را از سایر نقاط ممتاز کرده، تنها محبت به اهل‌بیت(ع) و امامزادگان نیست؛ بلکه آمادگی آنان برای پرداخت سنگین‌ترین هزینه‌های جانی و مالی در دفاع از فرزندان امیرالمؤمنین(ع) و فاطمه زهرا(س) است.
امام جمعه رامسر ادامه داد: در روزگاری که اهل‌بیت(ع) در نقاط مختلف جهان، حتی مکه، مدینه، کوفه و عراق، پناه و امنیت نداشتند و توسط بنی‌امیه و بنی‌عباس به شهادت می‌رسیدند، مردم مازندران به آنان پناه دادند.
حجت‌الاسلام علیخانی با اشاره به شرایط امروز نیز گفت: اکنون مردم مازندران در این شرایط حساس به خوبی می‌دانند که وجود مبارک امام آیت‌الله سیدمجتبی حسینی خامنه‌ای، عصاره وجودی تمام انبیا، امامان و امامزادگان است و برای دفاع از ایشان آمادگی کامل دارند و دست از یاری او برنخواهند داشت.
وی تأکید کرد: مردم دیار علویان همچنان بر عهد و پیمان خود استوارند و فریاد می‌زنند: «ای رهبر آزاده، مازندران آماده».
مرزن‌آباد و ضرورت تبدیل هویت تاریخی به نمادهای شهری
در کنار بازخوانی تاریخ علویان، توجه به جلوه‌های عینی هویت در شهرها و روستاهای مازندران نیز اهمیت دارد؛ موضوعی که حجت‌الاسلام جهاندار، امام جمعه مرزن‌آباد، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر بر آن تأکید کرد.
وی با اشاره به ضرورت پاسداشت هویت تاریخی و فرهنگی منطقه اظهار کرد: آثار باستانی، بناهای تاریخی و نمادهای شهری بخشی از شناسنامه هر منطقه هستند و باید برای حفظ و معرفی آنها برنامه‌ریزی جدی صورت گیرد.
امام جمعه مرزن‌آباد با تأکید بر مسئولیت مدیریت شهری در این زمینه افزود: شوراهای اسلامی و شهرداری‌ها می‌توانند با توجه به ظرفیت‌های تاریخی و فرهنگی منطقه، زمینه معرفی بهتر هویت بومی را فراهم کنند.
وی توجه به نام‌ها، نمادها و فضاهای عمومی شهر را از جمله راهکارهای تقویت هویت محلی دانست و خواستار توجه بیشتر مسئولان به این ظرفیت‌ها شد.
تیرماسیزده‌شو؛ آیینی که هنوز در حافظه مردم نفس می‌کشد
هویت فرهنگی مازندران تنها در تاریخ سیاسی و مذهبی آن خلاصه نمی‌شود. بخش مهمی از این هویت در آیین‌هایی نهفته است که نسل به نسل منتقل شده و هنوز در بسیاری از شهرها و روستاهای استان زنده مانده‌اند.
محمد رضازاده، کارشناس فرهنگ عامه، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر با اشاره به جایگاه آیین تیرماسیزده‌شو اظهار کرد: این جشن سنتی و بومی از آیین‌های شناخته‌شده مازندران است که با مجموعه‌ای از باورها، نمادها، اشعار محلی و رفتارهای جمعی همراه بوده و در مناطق مختلف استان برگزار می‌شود.
وی با تشریح یکی از رسوم این شب، به آیین «لال‌شو» اشاره کرد و گفت: در این رسم، فردی که لال نامیده می‌شود به خانه‌های مردم مراجعه می‌کند و با ترکه‌ای که در دست دارد، آیینی سنتی را اجرا می‌کند.
رضازاده افزود: در باورهای عامیانه، لال بیشتر به سراغ پسران مجرد، دختران دم‌بخت، زنان نازا و درختان بی‌میوه می‌رود؛ در این هنگام فردی پادرمیانی می‌کند و با قول و ضمانت، مانع ترکه زدن می‌شود و تعهد می‌کند که تا سال آینده مشکل فرد یا درخت برطرف شود.
این کارشناس فرهنگ عامه درباره نماد ترکه در این آیین توضیح داد: شیش یا ترکه به‌عنوان نماد خوبی در باور مردم دیار مازندران، توسط صاحب‌خانه میان چوب‌های سقف قرار داده می‌شود تا برای خانه برکت به همراه داشته باشد.
وی با اشاره به جایگاه شعر و موسیقی در اجرای این رسم گفت: آیین لال‌شو شعر محلی مخصوص خود را دارد که به شکل فردی یا گروهی خوانده می‌شود و اهالی خانه و جوانان محل که همراه لال‌شو وارد محفل می‌شوند، آن را به صورت آواز اجرا می‌کنند.
رضازاده متن این شعر محلی را چنین بیان کرد: «لال اِنه لال اِنه، آواز محلی سیزه شو. لال اِنه لال اِنه، پار بورده امسال اِنه. پار بورده امسال اِنه، مهمانِ پارسال اِنه.سرخانِ سوار اِنه، مه مارِ برار اِنه.»
وی با بیان اینکه چنین آیین‌هایی بخشی از میراث ناملموس مازندران محسوب می‌شوند، خاطرنشان کرد: برگزاری جشن تیرماسیزده‌شو همزمان با گرامیداشت روز مازندران، فرصتی برای معرفی سنت‌های کهن و انتقال آنها به نسل جوان است؛ به‌ویژه آنکه بسیاری از این رسوم در دل خانواده‌ها و محافل محلی حفظ شده‌اند.
از برنامه‌های مناسبتی تا مسئولیت ماندگار فرهنگی
مجموعه برنامه‌های هفته مازندران زمانی می‌تواند به نتیجه‌ای فراتر از یک مناسبت تقویمی برسد که دستاورد آن در زندگی فرهنگی مردم استمرار پیدا کند.
معرفی مفاخر، حمایت از هنرمندان، توجه به زبان مادری، ثبت و مستندسازی آیین‌های بومی، حفاظت از آثار تاریخی و تقویت نقش مدارس در انتقال میراث فرهنگی، حلقه‌هایی به‌هم‌پیوسته از یک مسیر واحد هستند.
مازندران برای معرفی هویت خود به ساختن یک روایت تازه نیاز ندارد؛ تاریخ تبرستان، پیشینه علویان، شعر نیما، موسیقی بومی و سنت‌هایی همچون تیرماسیزده‌شو، هر کدام بخشی از این روایت را در خود دارند.
آنچه امروز اهمیت دارد، تبدیل این سرمایه‌های پراکنده به یک جریان فرهنگی پایدار است؛ جریانی که در آن میراث تاریخی تنها در مناسبت‌ها به یاد آورده نشود، بلکه در برنامه‌ریزی شهری، آموزش، تولید آثار هنری، گردشگری فرهنگی و زندگی اجتماعی مردم حضور داشته باشد.
هویت یک سرزمین زمانی ماندگار می‌شود که مردم آن نه‌تنها به گذشته خود افتخار کنند، بلکه امکان شناخت، تجربه و انتقال آن را برای نسل‌های آینده فراهم آورند؛ مسئولیتی که فراتر از یک هفته و یک مناسبت، بر عهده همه نهادهای فرهنگی و اجتماعی مازندران قرار دارد.
«که مازندران شهر ما یاد باد»؛ یادآوری سرزمینی که تاریخ، فرهنگ و آیین‌هایش همچنان ظرفیت روایت شدن دارند.
