مدارس کمجمعیت؛ واقعیت آموزش در روستاهای دورافتاده چهارمحال و بختیاری

شهرکرد- فعالیت ۱۴۳ مدرسه با کمتر از ۱۰ دانشآموز در چهارمحال و بختیاری، بازتاب شرایط جغرافیایی، پراکندگی جمعیت و ویژگیهای مناطق محروم استان است که بررسی دقیقتر آن میتواند آموزش کمک کند.
خبرگزاری مهر-گروه استانها: وجود مدارس بسیار کوچک و کمجمعیت در نقاط دورافتاده چهارمحال و بختیاری واقعیتی دوگانه است. از یک سو نشاندهنده تلاش نظام آموزشی برای جلوگیری از بازماندگی کودکان از تحصیل است و از سوی دیگر پرسشهای جدی درباره کیفیت آموزش، بهرهوری منابع و پایداری این مدل را مطرح میکند. استان با وجود کسب پوشش تحصیلی ۹۹.۴۹ درصدی، همچنان با پدیدهای روبهروست که در بسیاری از مناطق کشور به عنوان یکی از آسیبهای ساختاری آموزش و پرورش شناخته میشود.
پراکندگی جغرافیایی روستاها، مهاجرت تدریجی جمعیت به شهرها و کاهش نرخ موالید در مناطق روستایی، از عوامل اصلی شکلگیری مدارس تکاتاقی و چندپایه است. در چنین شرایطی، حفظ کلاسهایی با کمتر از پنج دانشآموز اگرچه از نظر دسترسی آموزشی توجیهپذیر به نظر میرسد، اما هزینههای سنگینی از نظر نیروی انسانی، تجهیزات و نظارت آموزشی به همراه دارد.
تدریس در کلاسهای چندپایه نیازمند مهارتهای ویژهای است که همه معلمان به یک اندازه از آن برخوردار نیستند. ترکیب پایههای مختلف در یک فضای محدود، زمان آموزش مؤثر هر پایه را کاهش میدهد و امکان توجه فردی به دانشآموزان را محدود میکند. این موضوع در بلندمدت میتواند بر کیفیت یادگیری و آمادگی دانشآموزان برای مقاطع بالاتر تأثیر منفی بگذارد.
از سوی دیگر، معلمان این مدارس اغلب با انزوای حرفهای، دشواریهای تردد و کمبود امکانات رفاهی مواجهاند. ادامه این وضعیت بدون برنامهریزی برای توانمندسازی معلمان چندپایه و بهبود زیرساختها، میتواند انگیزه نیروهای آموزشی را کاهش دهد و در نهایت به افت کیفیت آموزش در مناطق محروم منجر شود.
در حالی که مسئولان آموزش و پرورش استان بر حفظ این مدارس برای تضمین دسترسی همه کودکان تأکید دارند، آسیبشناسی دقیق این پدیده میتواند راه را برای یافتن راهحلهای متعادلتر باز کند؛ راهحلهایی که هم عدالت آموزشی را حفظ کنند و هم کیفیت و کارایی نظام آموزشی را ارتقا دهند.
تدریس همزمان چند پایه در یک اتاق، کار سادهای نیست
مریم کیوانی معلم یکی از مدارس کمجمعیت مناطق کوهستانی چهارمحال و بختیاری در گفتگو با خبرنگار مهر، اظهار کرد: تدریس همزمان چند پایه در یک اتاق، کار سادهای نیست. او توضیح میدهد که باید زمان را بین پایههای مختلف تقسیم کند و همزمان مراقب باشد هیچ دانشآموزی از جریان آموزش عقب نماند. به گفته وی، این شیوه تدریس اگرچه در ظاهر عدالت دسترسی را تأمین میکند، اما در عمل عمق یادگیری را کاهش میدهد و معلمان را با فشار مضاعف روبهرو میسازد.
این معلم با اشاره به شرایط سخت زندگی در روستاهای دورافتاده تصریح کرد: بسیاری از همکارانم پس از چند سال تدریس در مدارس تکاتاقی، ترجیح دادند به مدارس پرجمعیتتر منتقل شوند. نبود امکانات رفاهی مناسب، دوری از مراکز شهری و کمبود فرصتهای رشد حرفهای، از جمله عواملی است که ماندگاری معلمان باکیفیت را در این مدارس دشوار کرده است.
وی تأکید کرد: حفظ مدارس کمجمعیت بدون حمایت تخصصی از معلمان چندپایه و بهبود شرایط کاری آنها، در بلندمدت به ضرر دانشآموزان تمام خواهد شد. به باور او، باید همزمان با حفظ دسترسی آموزشی، به کیفیت آموزش نیز توجه جدی شود.

سیاست حفظ مدارس بسیار کوچک با نگاهی واقعبینانهتر بازنگری شود
لیلا توکلی مدیر یکی از مدارس چندپایه روستایی چهارمحال و بختیاری در گفتگو با خبرنگار مهر، اظهار کرد: اداره مدرسهای با کمتر از ۱۰ دانشآموز، بیش از آنکه چالش آموزشی باشد، چالش مدیریتی و روانی است. احساس میکنم منابع انسانی و مالی صرف حفظ ساختمانی میشود که شاید با برنامهریزی بهتر میتوانست در قالب مدرسه شبانهروزی یا تجمیع با مدارس مجاور، کیفیت بالاتری ارائه دهد.
وی با اشاره به کاهش تدریجی جمعیت دانشآموزی روستاها میافزاید هر سال شاهد کاهش تعداد دانشآموزان هستیم و این روند ادامه دارد، بسیاری از خانوادهها به دلیل نبود امکانات و فرصتهای شغلی، فرزندان خود را به شهرها میفرستند و مدارس روستایی روزبهروز خلوتتر میشوند.
توکلی معتقد است: ادامه وضع موجود بدون آسیبشناسی و یافتن راهحلهای جایگزین، هم منابع محدود آموزش و پرورش را هدر میدهد و هم کیفیت آموزش کودکان مناطق محروم را تحت تأثیر قرار میدهد. به باور این مدیر، زمان آن رسیده که سیاست حفظ مدارس بسیار کوچک با نگاهی واقعبینانهتر بازنگری شود.

فعالیت ۱۴۳ مدرسه با کمتر از ۱۰ دانشآموز در چهارمحال و بختیاری
آرش یداللهی سرپرست معاونت آموزش ابتدایی اداره کل آموزش و پرورش چهارمحال و بختیاری در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به فعالیت ۱۴۳ مدرسه با کمتر از ۱۰ دانشآموز در استان گفت: تعدادی از این مدارس به صورت تکاتاقی و چندپایه اداره میشد و ۸۱۹ دانشآموز در آنها مشغول تحصیل بود.
وی افزود: از این تعداد ۴۵ مدرسه زیر پنج دانشآموز داشت که امسال نیز همانند سنوات گذشته شرایط برای تحصیل کودکان لازمالتعلیم دوره ابتدایی در دورترین روستاهای استان فراهم است.
یداللهی با اشاره به شرایط خاص مناطق محروم استان تاکید کرد: تلاش میکنیم هیچ کودکی از تحصیل بازنماند و حتی در دورترین مناطق استان و مرزهای همجوار با استانهای همسایه، کلاس درس برقرار است.
سرپرست معاونت آموزش ابتدایی اداره کل آموزش و پرورش چهارمحال و بختیاری با اشاره به افزایش پوشش تحصیلی دوره ابتدایی استان گفت: پوشش تحصیلی استان در سال تحصیلی گذشته با همکاری نهادها و سازمانهای مختلف به ۹۹.۴۹ درصد رسید که بالاتر از هدفگذاری ۹۹.۱۱ درصدی بود.
وی با تشریح روند پوشش تحصیلی استان در سالهای گذشته گفت: میانگین کشوری پوشش تحصیلی دوره ابتدایی در سال تحصیلی ۹۴-۹۳ برابر ۹۷.۹۲ درصد بود که این رقم در استان ۹۸.۵۴ درصد ثبت شد. به گفته وی، در سال تحصیلی ۹۵-۹۴ پوشش تحصیلی استان به ۹۸.۶۵ درصد رسید و این فرایند صعودی ادامه یافت، بهگونهای که وضعیت پوشش تحصیلی استان تقریبا یک نمره بالاتر از میانگین کشوری بود.
یداللهی افزود: با شیوع کرونا پوشش تحصیلی در کل کشور افت کرد، اما چهارمحال و بختیاری با اجرای برنامههای هدفمند توانست این عقبماندگی را جبران کند.
وی با اشاره به انتشار اطلس عدالت آموزشی توسط شورای عالی آموزش و پرورش خاطرنشان کرد: بر اساس این اطلس، چهارمحال و بختیاری رتبه دوم کشوری در پوشش تحصیلی را پس از استان زنجان با پوشش تحصیلی ۹۹.۰۱ درصد به دست آورد و در سال تحصیلی ۱۴۰۳ تا ۱۴۰۴ جزو چهار استان برتر کشور بود.
سرپرست معاونت آموزش ابتدایی اداره کل آموزش و پرورش استان با قدردانی از همکاری دادستانی، دانشگاه علوم پزشکی، ثبت احوال، کمیته امداد و بهزیستی گفت: با اقدامات انجامشده و از طریق سامانه شهید محمودوند، پوشش ۹۹.۴۹ درصدی را شاهد بودیم که نسبت به هدفگذاری ۹۹.۱۱ درصدی، عملکرد مثبتی محسوب میشود.
یداللهی با تشریح سازوکار سامانه شهید محمودوند گفت: این سامانه متصل به سامانه سیدا و لینک با اطلاعات آماری ثبت احوال است و اطلاعات آماری و اسمی کودکان لازمالتعلیم بازمانده و ترک تحصیل در آن در دسترس است و پس از شناسایی و ثبتنام کودکان بازمانده از تحصیل، به صورت خودکار آمار آنها از سامانه حذف میشود.
وی افزود: در این سامانه به طور تقریبی برای هر ۱۰ کودک بازمانده از تحصیل، یک فرد به عنوان پیگیریکننده معرفی میشود که باید در مدت زمان مشخصشده این کودکان را شناسایی و مستندات قابل استناد را در سامانه بارگذاری شود.
یداللهی با ارائه آمار دقیق از وضعیت بازماندگان از تحصیل استان گفت: در سال تحصیلی گذشته امکان جذب تعداد ۵۷۰ کودک لازمالتعلیم دوره ابتدایی به دلیل نداشتن شرایط ثبتنام (بیماری صعبالعلاج، معلولیت شدید جسمی و ذهنی)، فوت، ثبتنام در دوره پیشدبستانی و شناسایی نشدن آنها به دلیل تغییر آدرس و یا مهاجرت به سایر استانها، فراهم نشد.
وی در پایان با تاکید بر دغدغه روسای ادارات مناطق برای بهبود هرچه بیشتر پوشش تحصیلی، ابراز امیدواری کرد که با ادامه همکاری بینبخشی، هیچ کودک لازمالتعلیمی از چرخه آموزش باز نماند.
گفتن است پدیده مدارس کمجمعیت در چهارمحال و بختیاری بیش از آنکه صرفاً نشانهای از موفقیت در پوشش تحصیلی باشد، نیازمند آسیبشناسی جدی است. حفظ دسترسی همه کودکان به آموزش حق مسلم است، اما تداوم مدل مدارس بسیار کوچک بدون توجه به کیفیت آموزش، فشار بر معلمان و بهرهوری منابع، میتواند در بلندمدت به تضعیف بنیه آموزشی مناطق محروم منجر شود.
یافتن راهحلهای متعادل میان عدالت دسترسی و کیفیت آموزش، ضرورتی است که نمیتوان آن را نادیده گرفت.





