زاهدان – هنرهای بومی سیستان و بلوچستان، جلوه‌ای از هویت و اصالت فرهنگی این سرزمین هستند که در سایه کم‌توجهی، با خطر فراموشی و نابودی روبه‌رو شده‌اند.
خبرگزاری مهر – گروه استان‌ها، فاطمه گلوی: هنرهای بومی و صنایع دستی سیستان و بلوچستان، از لباس‌های فاخر دست‌دوز تا گلیم، قالیچه، سفال، پارچه‌بافی و زیورآلات محلی، بخش مهمی از هویت فرهنگی و ظرفیت اقتصادی این استان را تشکیل می‌دهند.
لباس‌های زنانه سیستانی و بلوچی که امروزه بیشتر برای مراسم و آیین‌های خاص تهیه و استفاده می‌شوند و به دلیل کار دست، ظرافت، نقش‌های ذهنی و زمان‌بر بودن، در شمار گران‌ترین تولیدات هنری و صنایع دستی قرار می‌گیرند.
سیاه دوزی سیستانی و سوزن‌دوزی بلوچی که ماه‌ها زمان می‌برد، همچنان در میان خانواده‌های اصیل جایگاه خود را حفظ کرده و سفارش‌های سالانه به سوزن‌دوزان خاص سپرده می‌شود.
گلیم‌بافی و قالی‌بافی نیز با رنگ‌های طبیعی و پشم دست‌ریس، نمونه‌هایی کمیاب و پرطرفدار در شمال و جنوب سیستان و بلوچستان پدید آورده‌اند.
زیورآلات دست‌ساز نیز با ترکیبی از میناکاری، مرصع‌کاری و طلاسازی، از سینه‌ریز و گوشواره تا خلخال و بازوبند، در جنوب بلوچستان رواج دارند.
با این وجود، افزایش هزینه‌ها، کاهش کاربرد روزمره و نبود بازار پایدار، بسیاری از این هنرها را در معرض فراموشی قرار گرفته است.
تجربه نشان می‌دهد هنر تا زمانی زنده می‌ماند که در زندگی مردم کاربردی بماند؛ از این‌رو کاربردی‌سازی، طراحی تزئینی و عرضه محصولات کلکسیونی و هدیه‌ای، راهبردی اساسی برای حفظ میراث هنری سیستان و بلوچستان به شمار می‌رود.
سیستان و بلوچستان؛ مجموعه‌ای از هنرهای بومی و صنایع دستی
عبدالسلام بلوچ‌زاده، مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی سیستان و بلوچستان، در گفت و گو با خبرنگار مهر، در تشریح وضعیت هنرهای بومی و صنایع دستی استان بیان کرد: استان سیستان و بلوچستان، چه در حوزه سیستان و چه در حوزه بلوچستان، دارای لباس‌های فاخری است؛ امروزه کاربرد بیشتر این لباس‌ها در واقع در مراسمات بزم و عزا هستند و به نظر می‌رسد برای مناسبت‌های خاص ساخته شده‌اند.
وی ادامه داد: از آنجا که دوخت این لباس‌ها، کاری دستی، زمان‌بر و ظریف است، از گران‌ترین هنرهای بومی و صنایع دستی محسوب می‌شود؛ به‌عنوان مثال، یک لباس زنانه بلوچی هم‌اکنون چند ده میلیون تومان قیمت دارد؛ همه اینها به این مسئله بازمی‌گردد که ماه‌ها وقت لازم است تا فردی بنشیند، وقت بگذارد و بر اساس طرح ذهنی خود، آن لباس را طراحی کند.
بلوچ زاده اظهار کرد: خانواده‌های اصیل، همچنان سوزن‌دوزان خاص خود را دارند و کمتر از سوزن‌دوزی بازاری استفاده می‌کنند؛ قیمت این آثار نیز بسیار بالاست و همه اینها به ظرافت کار دستی بازمی‌گردد که چندین ماه وقت سوزن‌دوز را می‌گیرد.
وی گفت: ما مجموعه‌ای از هنرهای بومی و صنایع دستی بومی را در سیستان و بلوچستان داریم و هنوز نتوانسته‌ایم مرزی میان هنر و صنایع دستی تفکیک کنیم؛ اما به‌طور کلی، صنایع دستی نیز هنر است و جدایی میان این دو وجود ندارد.
هنرهای بومی سیستان و بلوچستان؛ نایاب ترین و پرطرفدارترین هنرها می‌باشد
مدیرکل فرهنگ و ارشاد سیستان و بلوچستان اظهار کرد: از دست‌بافته‌ها سنتی گرفته تا قالی‌بافی و گلیم‌بافی در سیستان و بلوچستان، چه در شمال و چه در جنوب، نمونه‌های گلیم با رنگ‌های طبیعی که از پشم گوسفندی ریسیده‌شده توسط زنان استان، رنگ‌ریزی و بافته شده و طرح و نقش‌های آن تماما ذهنی است، همگی از نایاب‌ترین، کمیاب‌ترین و پرطرفدارترین نمونه‌ها به شمار می‌روند؛ قالیچه‌های بلوچی و سیستانی نیز همین‌گونه هستند.
وی در ادامه به بحث زیورآلات پرداخت و گفت: ساخت زیورآلات خود ترکیبی از چندین هنر است؛ از میناکاری و مرصع‌کاری تا طلاسازی، همه اینها با هم ترکیب شده‌اند؛ جالب اینکه زیورآلات خاص خود را در سیستان و بلوچستان داریم؛ هرچه به سمت جنوب بلوچستان می‌رویم، زیورآلات دست‌ساز بیشتر متداول است؛ از سینه‌ریز گرفته تا گوشواره‌های محلی؛ از خلخال پا تا بازو، ساعد و مچ دست.
بلوچ زاده افزود: همچنین نمونه‌های مختلفی از زیورآلات داشتیم، از جمله «ادان» که مواد معطر در آن می‌ریختند و به لباس آویزان بود؛ زیورآلاتی روی بازو که داخلش سنگریزه‌های ریزی بود که هنگام راه‌رفتن به صدا درمی‌آمد، و زیورآلات بینی و گوش با چندین نمونه متنوع. همه اینها جزو هنرهای سنتی هستند که در شرایط امروزی به دلیل هزینه‌های بالا در حال از بین‌رفتن‌اند.
وی در پایان اظهار کرد: در کنار اینها، هنرهای مختلفی مانند سازسازی و پارچه‌بافی نیز در این استان وجود داشته است؛ باید این ظرفیت هنر بومی را تا حد امکان حفظ کنیم تا فراموش نشود؛ بیشتر هنرها وقتی کاربردی نشوند، از بین می‌روند؛ زیرا یک هنر تا زمانی زنده می‌ماند که کاربردی باشد.
مدیرکل فرهنگ و ارشاد سیستان و بلوچستان گفت: بسیاری از این هنرها دوباره زنده شده‌اند، مانند سفال کلپورگان که امروزه کارکرد سنتی خود را ندارد اما جنبه تزئینی خود را حفظ کرده و به‌عنوان یک شیء دکوری در زندگی مردم بازگشته است؛ این اتفاق برای همه هنرها می‌افتد و باید آنها را به هر نوعی کاربردی کرد؛ حتی صنعت چاقوسازی در این استان را می‌توان به‌عنوان هدیه برای افراد خاص استفاده کرد؛ چاقویی که دیگر صرفا کارکرد برنده بودن را ندارد و به‌دلیل تزئینات مختلف، به‌عنوان یک شیء فاخر و کلکسیونی و از آن استفاده می‌شود.
صنایع دستی سیستان و بلوچستان؛ شناسه فرهنگی و تجلی‌بخش هویت مردم
محمدعلی ابراهیمی، مدیر موزه جنوب شرق در گفت و گو با خبرنگار مهر، با اشاره به جایگاه ممتاز هنرهای بومی این خطه، صنایع دستی سیستان و بلوچستان را شناسه فرهنگی و تجلی‌بخش هویت مردم استان توصیف کرد.
وی با تأکید بر تنوع کم‌نظیر هنرهای دستی سیستان و بلوچستان اظهار کرد: سوزن‌دوزی بلوچی با نقوش هندسی و رنگ‌های بدیع، خامه‌دوزی سیستان با قدمتی که به دوران ساسانیان بازمی‌گردد، سفال کلپورگان که بدون چرخ و تنها با مهر دستان زنان بلوچ خلق می‌شود و به ثبت جهانی رسیده است، و صدها اثر حصیری و نساجی سنتی، گنجینه‌ای بی‌بدیل از ذوق و هنر مردمان این سرزمین را تشکیل می‌دهند.
ابراهیمی افزود: بسیاری از کالاهای صنایع دستی که سال‌هاست افراد زیادی در تولید آنها مشغول به کارند، اکنون فروش و بازار خوبی ندارند.
وی خاطرنشان کرد: رعایت مؤلفه‌های فرهنگی و هویت‌بخشی در طراحی بسته‌بندی صنایع دستی، با درک بهتر تجربیات سایر فرهنگ‌های خریداران، راه‌حل‌های کاربردی و مؤثری در این زمینه ارائه خواهد داد.
مدیر موزه جنوب شرق سیستان و بلوچستان با اشاره به نقش اشتغالزایی صنایع دستی و هنرهای بومی گفت: صنعت بسته‌بندی می‌تواند اشتغالزایی فراوانی به دنبال داشته باشد و زنجیره ارزش صنایع دستی استان را تکمیل کند.
وی در پایان بر ضرورت حمایت جدی مسئولان از هنرمندان بومی تأکید کرد و اظهار داشت: اگر نگاه ویژه‌ای به پژوهش‌های مردم‌شناسی و ظرفیت‌های فرهنگی استان وجود داشته باشد، بسیاری از مشکلات اجتماعی و اقتصادی این منطقه حل خواهد شد؛ صنایع دستی سیستان و بلوچستان نه یک کالای صرفا تزئینی، بلکه روایتگر هویت، تاریخ و اصالت مردمانی است که هنر را با زندگی پیوند زده‌اند.
