وجود ۹۵ درصد اصالت کالبدی در قارنه؛ فرصتی برای حفاظت از میراث روستایی

اصفهان- باقی ماندن حدود ۹۵درصدبافت تاریخی روستای قارنه، این سکونتگاه رابه عرصهای ارزشمندبرای مطالعات باستانشناختی، معماری تاریخی وبازشناسی الگوهای استقراردرفلات مرکزی ایران تبدیل کرده است.
خبرگزاری مهر، گروه استانها – کوروش دیباج: در فاصله حدود ۴۰ کیلومتری جنوب شرق اصفهان، روستایی قرار دارد که برخلاف بسیاری از سکونتگاههای تاریخی فلات مرکزی ایران، بخش عمدهای از سیمای کالبدی و ساختار فضایی خود را از گزند دگرگونیهای گسترده چند دهه اخیر حفظ کرده است. قارنه، با گذرها و خانههای تاریخی، شبکه قنوات، اراضی کشاورزی، فضاهای تولیدی و عناصر شاخص معماری و دفاعی، تنها یک روستای قدیمی نیست؛ بلکه نمونهای قابل تأمل از یک نظام سکونت و زیست تاریخی است که اجزای طبیعی، اقتصادی و معماری آن در پیوندی دیرینه با یکدیگر شکل گرفتهاند.
آنچه قارنه را در میان سکونتگاههای تاریخی منطقه متمایز میکند، نه صرفاً قدمت برخی بناها، بلکه امکان خوانش یکپارچه منظر فرهنگی آن است؛ منظری که در آن، نظام تأمین و توزیع آب، شیوه استقرار بناها، سازمان فضایی روستا، فعالیتهای معیشتی و موقعیت جغرافیایی عناصر دیدهبانی، هر یک بخشی از روایت شکلگیری و تداوم حیات این سکونتگاه را بازگو میکنند. باقی ماندن حدود ۹۵ درصد بافت تاریخی روستا به شکل دستنخورده، در کنار شواهد تاریخی موجود در بناها و گورستان آن، قارنه را به ظرفیتی ارزشمند برای مطالعات باستانشناختی، معماری و شناخت الگوهای تاریخی استقرار در حاشیه کویر تبدیل کرده است.
با این همه، پشت این سیمای کمتغییر، واقعیتی نگرانکننده نیز وجود دارد؛ کاهش جمعیت، متروک ماندن شمار قابل توجهی از خانهها، آسیب به مجموعههای تاریخی و تهدیدهایی که اصالت معماری و ساختار فضایی روستا را نشانه گرفتهاند.
اکنون قارنه در فهرست آثار ملی کشور جای گرفته است؛ اتفاقی که اهمیت آن تنها با شناخت آنچه در این محدوده تاریخی ثبت شده، روشن نمیشود، بلکه باید دید چه ارزشهایی این سکونتگاه را شایسته چنین جایگاهی کرده، چه بخشهایی از تاریخ آن هنوز ناشناخته مانده و چه تهدیدهایی بقای این میراث کمنظیر را با مخاطره مواجه کرده است.
قارنه؛ روستایی که گذر زمان ساختار تاریخی آن را تغییر نداده است
علی شجاعی اصفهان، باستانشناس و عضو هیئت علمی دانشگاه هنر اصفهان، در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به ویژگیهای تاریخی، فرهنگی و طبیعی روستای قارنه اظهار کرد: این روستا در حدود ۴۰ کیلومتری جنوب شرق اصفهان واقع شده و بروز مشکلات ناشی از کمآبی و کاهش جمعیت به ویژه از دهه ۱۳۶۰ به بعد، موجب شده است ساختار کالبدی آن نسبتاً دستنخورده باقی بماند؛ بهگونهای که مقایسه عکسهای هوایی دهه ۱۳۴۰ با تصاویر امروزی نشان میدهد، بهجز چند پلاک جدید، تغییرات محدودی در بافت روستا ایجاد شده است.
وی افزود: این وضعیت از منظر میراث فرهنگی یک ویژگی کمنظیر به شمار میرود؛ چراکه امکان مطالعه و شناخت ساختار یک سکونتگاه تاریخی با کمترین میزان مداخلات کالبدی را فراهم کرده و فرصتی برای معرفی آن به پژوهشگران، علاقهمندان میراث فرهنگی و گردشگران به وجود آورده است.
وی ساختمان واقع روی کوه قارنه موسوم به دژکوه را از دیگر عناصر شاخص منظر تاریخی قارنه دانست و گفت: این قلعه، بر روستا و دشت پیرامونی اشراف دارد و در گذشته در شبکه دیدهبانی و حفاظت از دشت و راهداری منطقه نقش حیاتی داشته است. چنین عناصری نشان میدهد که شناخت قارنه بدون توجه به ارتباط آن با اراضی و ساختارهای پیرامونی امکانپذیر نیست.

عضو هیئت علمی دانشگاه هنر اصفهان با اشاره به شواهد تاریخی موجود در بافت روستا خاطرنشان کرد: گورستان قارنه دارای سنگقبرهایی با قدمت دستکم متعلق به دوره صفوی است و برخی بناهای روستا نیز به این دوره بازمیگردند. افزون بر این، دو موقعیت تاریخی شناسایی شده که احتمال میرود پیشینهای قدیمیتر از دوره صفوی داشته باشند، اما تعیین قدمت آنها به بررسیهای تخصصی و مطالعات تکمیلی نیاز دارد.
وی با بیان اینکه ثبت منظر فرهنگی تاریخی قارنه، مجموعهای از ارزشهای بههمپیوسته را دربرمیگیرد، افزود: اهمیت این روستا تنها به بافت مسکونی آن محدود نیست، بلکه شبکه آب، اراضی کشاورزی، فعالیتهای تولیدی، بناهای تاریخی و عناصر طبیعی در کنار یکدیگر، ساختار هویتی و زیستی آن را شکل دادهاند. از این رو، ثبت منظر فرهنگی تاریخی میتواند زمینهای برای حفاظت یکپارچه از این مجموعه و معرفی ظرفیتهای آن در سطح ملی و بینالمللی باشد.

خانههای متروک و مجموعه خان فرخانی در انتظار حفاظت فوری
شجاعی اصفهان در ادامه با اشاره به تهدیدهای پیش روی این میراث تاریخی گفت: بخش قابل توجهی از خانههای روستا متروک است و نبود سکونت مستمر در آنها موجب آسیبپذیری و افزایش روند تخریب شده است. مجموعه خان فرخانی نیز که از مهمترین مجموعههای زیستی و معماری قارنه به شمار میرود، با آسیبهایی از جمله تخریب، سرقت اجزا و حفاری غیرمجاز مواجه شده و حفاظت فوری و اصولی از آن ضرورت دارد.
این باستانشناس، مداخلات و مرمتهای غیراصولی را از دیگر نگرانیهای مرتبط با آینده بافت تاریخی قارنه برشمرد و تأکید کرد: هرگونه مرمت و بازسازی باید بر اساس اصول تخصصی حفاظت و متناسب با ویژگیهای معماری و مصالح تاریخی روستا انجام شود؛ چراکه مداخلات ناسازگار میتواند اصالت بناها و ارزشهای کالبدی این سکونتگاه را مخدوش کند.

وی همچنین شناخت و احیای نظام تاریخی آب را یکی از ضرورتهای اساسی حفاظت از قارنه دانست و گفت: مسئله آب در شکلگیری و استمرار حیات این روستا نقش تعیینکنندهای داشته و لازم است مطالعات مربوط به قنوات و نظام آبیاری آن تکمیل شود تا ضمن شناخت ساختار تاریخی تأمین و توزیع آب، امکان حفاظت و بهرهگیری از این ظرفیت فراهم شود.
شجاعی اصفهان با اشاره به ضرورت تدوین برنامهای راهبردی برای آینده قارنه اظهار کرد: با شناختی که در جریان مطالعات از مجموعه شهرستان جرقویه به دست آمده، میراث فرهنگی از اولویتهای مورد توجه مدیریت این منطقه است.
ثبت ملی قارنه، ضوابط حفاظتی را بر تمام بافت روستا حاکم میکند
سید روحالله سیدالعسگری، معاون میراث فرهنگی ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به ثبت ملی منظر فرهنگی تاریخی روستای قارنه اظهار کرد: ثبت این روستا در فهرست آثار ملی کشور، زمینه اعمال ضوابط حفاظتی در تمام محدوده بافت تاریخی آن را فراهم کرده است؛ به این معنا که از این پس هرگونه اقدام عمرانی، ساختوساز یا مداخله در محدوده روستا باید با رعایت ضوابط میراث فرهنگی انجام شود.
وی افزود: در ثبت یک بافت تاریخی، موضوع حفاظت صرفاً به یک بنای مشخص یا چند پلاک محدود نمیشود، بلکه تمام محدوده ثبتشده مشمول ضوابط حفاظتی میراث فرهنگی خواهد بود. بر همین اساس، هرگونه اقدام در سطح روستای قارنه، چه در یک بنای منفرد و چه در سایر بخشهای بافت، باید با ملاحظات حفاظتی صورت گیرد.

ابلاغ شماره ثبت؛ مرحله بعدی تعیین حریم حفاظتی قارنه
معاون میراث فرهنگی ادارهکل میراث فرهنگی استان اصفهان با اشاره به اقدامات انجامشده برای تعیین حریم روستای قارنه تصریح کرد: مطالعات و اقدامات کارشناسی مربوط به تعیین حریم این روستا انجام شده است، اما برای ارسال رسمی محدوده حریم و طی مراحل تصویب آن، ابتدا باید شماره ثبت ملی اثر ابلاغ شود.
سیدالعسگری ادامه داد: پس از ابلاغ شماره ثبت ملی قارنه، پرونده تعیین حریم نیز برای طی مراحل قانونی ارسال خواهد شد تا محدوده حفاظتی روستا از نظر ضوابط میراث فرهنگی مشخص شود.
وی با تأکید بر ارزشهای تاریخی این روستا گفت: یکی از ویژگیهای مهم قارنه، بکر بودن بافت تاریخی آن است؛ بهگونهای که حدود ۹۵ درصد این بافت همچنان دستنخورده باقی مانده است. بررسی تصاویر هوایی مربوط به سالهای ۱۳۳۵ و ۱۳۴۳ نیز نشان میدهد که در طول این سالها تغییرات و تحولات قابل توجهی در ساختار و سیمای روستا اتفاق نیفتاده است؛ موضوعی که از منظر حفاظت از اصالت تاریخی این سکونتگاه اهمیت زیادی دارد.

همراهی اهالی؛ ظرفیت مهم حفاظت از بافت تاریخی قارنه
وی با اشاره به ظرفیتهای گردشگری قارنه خاطرنشان کرد: این روستا در مسیر گردشگری کویر خارا قرار گرفته است و با توجه به برنامههای گردشگری پیشبینیشده برای این منطقه، میتواند در آینده به یکی از مقاصد گردشگری روستایی تبدیل شود. قرار گرفتن قارنه در مسیر دسترسی به کویر خارا، در کنار برخورداری از بافت تاریخی نسبتاً دستنخورده، ظرفیت قابل توجهی برای پیوند میان میراث فرهنگی و گردشگری فراهم میکند.

قارنه؛ بازخوانی یک منظر فرهنگی در حافظه تاریخی فلات مرکزی ایران
قارنه اکنون با ثبت ملی، از مرحله شناسایی و معرفی ارزشهای تاریخی عبور کرده و در برابر آزمون دشوار حفاظت عملی قرار گرفته است. تعیین و ابلاغ حریم، تدوین ضوابط مشخص برای مداخلات معماری، رسیدگی فوری به بناهای در معرض تخریب، مستندسازی و حفاظت از قنوات و ساماندهی وضعیت مجموعه خان فرخانی، اقداماتی هستند که نمیتوان اجرای آنها را به آیندهای نامعلوم موکول کرد.
از سوی دیگر، قرار گرفتن روستا در مسیر گردشگری کویر خارا فرصتی اقتصادی برای تقویت حیات اجتماعی آن فراهم میکند، اما این فرصت زمانی به سود میراث فرهنگی خواهد بود که گردشگری تابع ظرفیت تاریخی و کالبدی قارنه باشد، نه عاملی برای تغییر چهره آن.
مسئله اصلی اکنون این است که آیا ثبت ملی میتواند به برنامهای اجرایی برای بازگرداندن امنیت، کارکرد و حیات به این سکونتگاه منجر شود یا قارنه نیز به سرنوشت برخی بافتهای تاریخی دچار خواهد شد که عنوان ثبت ملی را دارند، اما در برابر فرسایش تدریجی و مداخلات ناسازگار بیدفاع ماندهاند.





