سامان-قرار گرفتن پایه‌ها و بخش‌هایی از سازه پل زمانخان در مجاورت جریان آب، شرایط خاصی از نظر هیدرولیکی ایجاد کرده و در طول زمان موجب آسیب‌دیدگی بخش‌هایی از بافت سنگی آن شده است.
خبرگزاری مهر-گروه استان‌ها؛ پل تاریخی زمانخان، به‌عنوان یکی از آثار شاخص تاریخی و جاذبه‌های گردشگری چهارمحال و بختیاری، سال‌هاست در معرض تأثیر عوامل طبیعی از جمله جریان آب، رطوبت و فرسایش تدریجی قرار دارد؛ عواملی که در کنار ویژگی‌های زمین‌شناختی و ساختار سنگی این بنای تاریخی، ضرورت انجام اقدامات حفاظتی و مرمتی را دوچندان کرده است.
قرار گرفتن پایه‌ها و بخش‌هایی از سازه پل در مجاورت جریان آب، شرایط خاصی از نظر هیدرولیکی ایجاد کرده و در طول زمان موجب آسیب‌دیدگی بخش‌هایی از بافت سنگی آن شده است. این مسئله به‌ویژه در قسمت میانی دهانه پل و بخش‌های پیرامونی، نمود بیشتری داشته و ضرورت بررسی دقیق میزان فرسایش و شناسایی عوامل تخریب را مطرح کرده است.
در چنین شرایطی، حفاظت از پل زمانخان صرفاً به انجام اقدامات ظاهری و ترمیم بخش‌های آسیب‌دیده محدود نمی‌شود، بلکه مستلزم شناخت ویژگی‌های زمین‌شناختی سنگ‌ها، بررسی رفتار سازه در برابر جریان آب و انتخاب روش‌هایی است که بتواند از تداوم تخریب جلوگیری کند.
بر همین اساس، مطالعات آسیب‌شناسی و تهیه طرح مرمت این اثر تاریخی از سال گذشته با استفاده از اعتبارات ملی و منابع مسئولیت اجتماعی و با کارفرمایی اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان، از طریق دانشگاه اصفهان آغاز شد. این مطالعات پس از بررسی‌های تخصصی و طی مراحل قانونی، در شورای فنی اداره‌کل و شورای فنی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی به تصویب رسید.
اکنون با آغاز عملیات اجرایی مرمت و پیشرفت ۷۰ درصدی آن، موضوع حفاظت از این بنای تاریخی وارد مرحله عملیاتی شده است؛ طرحی که علاوه بر تأمین اعتبار حدود هشت میلیارد تومانی، با چالش‌هایی نظیر بالا بودن سطح آب و محدودیت‌های اجرایی ناشی از جریان رودخانه مواجه بوده و انتخاب پوشش بتنی در بخش‌هایی از پل نیز به یکی از محورهای مورد توجه افکار عمومی تبدیل شده است.
پیشرفت ۷۰ درصدی مرمت پل تاریخی زمانخان
حیدر صادقی، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی چهارمحال و بختیاری در گفتگو با خبرنگار مهر، در تشریح روند اجرای این پروژه اظهار کرد: پل تاریخی زمانخان در سال‌های گذشته به دلیل جریان آب، شرایط هیدرولیکی و ویژگی‌های بافت سنگی در معرض فرسایش و آسیب قرار گرفته بود؛ از همین رو، مطالعات آسیب‌شناسی و تهیه طرح مرمت آن از سال گذشته با استفاده از اعتبارات ملی و منابع مسئولیت اجتماعی و با کارفرمایی اداره‌کل میراث فرهنگی استان از طریق دانشگاه اصفهان پیگیری شد.
وی افزود: پس از تهیه طرح مرمت، این طرح در شورای فنی اداره‌کل و سپس در شورای فنی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی به تصویب رسید و عملیات اجرایی آن امسال با انعقاد قرارداد با پیمانکار بخش خصوصی آغاز شد.
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی چهارمحال و بختیاری با اشاره به انعقاد قرارداد مرمت پل در اردیبهشت‌ماه امسال گفت: به دلیل بالا بودن سطح آب و فراهم نبودن امکان مهار جریان آب، عملیات اجرایی در مقطعی متوقف شد، اما با کاهش سطح آب از اوایل پاییز، فعالیت‌های مرمتی دوباره از سر گرفته شد.
وی با بیان اینکه عملیات مرمت در حال حاضر ۷۰ درصد پیشرفت فیزیکی دارد و تکمیل آن هشت میلیارد تومان اعتبار نیاز دارد، ادامه داد: پیش‌بینی می‌شود بخش‌های تعریف‌شده در قرارداد اولیه طی یک تا یک‌ونیم ماه آینده به پایان برسد؛ البته بررسی‌های کارشناسی همچنان ادامه دارد و در صورت مشخص شدن ضرورت اجرای بخش‌های تکمیلی، مدت اجرای پروژه ممکن است افزایش یابد.
چرا در مرمت پل زمانخان از پوشش بتنی استفاده شد؟
یکی از موضوعات مطرح‌شده درباره عملیات مرمت پل تاریخی زمانخان، استفاده از پوشش بتنی در بخش‌هایی از سازه است؛ موضوعی که با توجه به ارزش تاریخی و معماری پل، ضرورت تبیین دلایل فنی و کارشناسی آن را افزایش داده است.
صادقی در این خصوص توضیح داد: بررسی‌های انجام‌شده نشان می‌دهد سنگ‌های بخش میانی دهانه پل و قسمت‌های پیرامونی آن به دلیل ویژگی‌های کانی‌شناختی و قرار گرفتن در معرض آب و رطوبت، دچار هوازدگی و تخریب گسترده شده‌اند.
وی با اشاره به عوامل تشدیدکننده فرسایش سنگ‌ها اظهار کرد: لایه‌لایه بودن بافت سنگ و وجود کانی‌هایی مانند پیریت یا کانی‌های مشابه، از عوامل آسیب‌پذیری این بخش از پل است؛ به‌طوری‌که وجود کانی‌های گوگرددار در مجاورت آب و رطوبت می‌تواند به شکل‌گیری ترکیبات اسیدی، از جمله اسید سولفوریک، و تشدید فرسایش سنگ منجر شود.
وی با بیان اینکه این آسیب‌ها فقط مربوط به دوران معاصر نیست، افزود: ویژگی‌های ساختاری و کانی‌شناختی سنگ در آسیب‌پذیری آن نقش داشته و بافت سنگ در گذر زمان از درون دچار هوازدگی و لایه‌لایه‌شدگی شده است.
صادقی درباره استفاده از پوشش بتنی در بخش‌هایی از پل نیز گفت: متخصصان حوزه مکانیک سنگ، مرمت و هیدرولوژی وضعیت این بخش را بررسی کردند و به این نتیجه رسیدند که سنگ آسیب‌دیده قابلیت استحکام‌بخشی به روش‌های معمول را ندارد؛ بنابراین، برای جلوگیری از نفوذ رطوبت و تأثیر مستقیم ضربات جریان آب، استفاده از روش ترکیبی تزریق و پوشش بتنی به‌عنوان راهکار حفاظتی انتخاب شد.
وی تأکید کرد: هدف از این اقدام، جلوگیری از ادامه تخریب بافت سنگی و حفاظت از بخش‌های آسیب‌پذیر پل است و ضرورت دارد دلایل فنی و کارشناسی انتخاب این روش برای افکار عمومی تبیین شود.
حفاظت از آثار تاریخی نیازمند مرمت اصولی و نظارت مستمر است
علی یوسفی کارشناس میراث فرهنگی در گفتگو با خبرنگار مهر، اظهار کرد: مرمت بناهای تاریخی واقع در بستر رودخانه‌ها و مناطق دارای رطوبت بالا، با پیچیدگی‌های بیشتری نسبت به سایر آثار تاریخی همراه است؛ زیرا در این بناها علاوه بر عوامل فرسایشی معمول، فشار جریان آب، تغییرات سطح آب، نفوذ رطوبت و واکنش‌های شیمیایی در ساختار مصالح نیز بر پایداری سازه تأثیر می‌گذارند.
وی تصریح کرد: در چنین شرایطی، نخستین ضرورت در فرآیند مرمت، شناسایی دقیق منشأ آسیب‌هاست. اگر فرسایش ناشی از ویژگی‌های ذاتی مصالح و ترکیبات کانی‌شناختی باشد، صرفاً جایگزین کردن بخش‌های تخریب‌شده یا اجرای اقدامات سطحی نمی‌تواند مانع تکرار آسیب‌ها شود. از این رو، مطالعات آزمایشگاهی، شناخت رفتار سنگ و بررسی شرایط محیطی باید مبنای تصمیم‌گیری در پروژه‌های حفاظتی قرار گیرد.
یوسفی ادامه داد: از سوی دیگر، استفاده از مصالح جدید در بناهای تاریخی همواره نیازمند بررسی دقیق و رعایت ملاحظات تخصصی است. پوشش‌های بتنی و روش‌های تزریق، در صورت انتخاب صحیح و اجرای اصولی، می‌توانند در برخی شرایط به‌عنوان راهکارهای حفاظتی مورد استفاده قرار گیرند؛ با این حال، سازگاری مصالح جدید با ساختار تاریخی بنا، نحوه انتقال تنش، امکان تجمع رطوبت و تأثیرات بلندمدت این مداخلات باید به‌صورت مستمر ارزیابی شود.
وی خاطر نشان کرد: نکته مهم دیگر، ضرورت شفاف‌سازی درباره اقدامات مرمتی برای افکار عمومی است. آثار تاریخی علاوه بر ارزش معماری و قدمت، بخشی از حافظه فرهنگی و هویت تاریخی هر منطقه محسوب می‌شوند و هرگونه تغییر در ظاهر یا ساختار آنها می‌تواند پرسش‌هایی را درباره نحوه حفاظت و اصالت اثر ایجاد کند. بنابراین، انتشار مستندات مطالعات آسیب‌شناسی، توضیح دلایل انتخاب روش مرمت و ارائه تصاویر مراحل اجرایی می‌تواند به افزایش اعتماد عمومی کمک کند.
یوسفی اذعان داشت: همچنین پایان عملیات اجرایی نباید به معنای پایان مسئولیت دستگاه‌های متولی تلقی شود. پایش دوره‌ای وضعیت سازه، بررسی عملکرد روش‌های حفاظتی در برابر تغییرات سطح آب، کنترل میزان نفوذ رطوبت و شناسایی زودهنگام نشانه‌های فرسایش مجدد، از اقداماتی است که باید پس از اتمام مرمت نیز دنبال شود.
پل زمانخان؛ میراثی که حفاظت از آن فراتر از یک پروژه عمرانی است
به گزارش خبرنگار مهر، پل تاریخی زمانخان از جمله آثار ارزشمند تاریخی چهارمحال و بختیاری است که حفاظت از آن تنها به معنای بازسازی یک سازه قدیمی نیست، بلکه با صیانت از بخشی از هویت تاریخی، فرهنگی و گردشگری منطقه ارتباط مستقیم دارد. از این منظر، اجرای طرح مرمت این پل باید در چارچوب یک برنامه بلندمدت حفاظتی مورد توجه قرار گیرد.
پیشرفت ۷۰ درصدی عملیات مرمت و پیش‌بینی پایان بخش‌های تعریف‌شده در قرارداد اولیه طی یک تا یک‌ونیم ماه آینده، نشان‌دهنده ورود پروژه به مراحل پایانی برنامه اجرایی فعلی است؛ با این حال، ادامه بررسی‌های کارشناسی و احتمال تعریف اقدامات تکمیلی نشان می‌دهد که میزان مداخله مورد نیاز در بخش‌های آسیب‌دیده همچنان باید بر اساس نتایج مطالعات تخصصی تعیین شود.
