کتابخوانی با شعار زنده نمیماند/ شهری که کتابفروشی کم دارد، چگونه کتابخوان میشود؟


هر سال با فرارسیدن هفته کتاب و کتابخوانی، بار دیگر از اهمیت مطالعه، ضرورت ترویج فرهنگ کتابخوانی و نقش کتاب در توسعه جامعه سخن گفته میشود. نشستها برگزار میشوند، شعارها تکرار میشوند و مسئولان از برنامههای فرهنگی میگویند؛ اما پرسش اساسی این است: برای کتابخواندن چه امکاناتی فراهم کردهایم؟ آیا شهروندی که میخواهد کتاب بخواند، به کتابفروشی، کتابخانه و فضایی برای گفتوگو و معاشرت فرهنگی دسترسی دارد؟
به گزارش خبرنگار ایلنا از بندرعباس، هر سال با فرارسیدن هفته کتاب و کتابخوانی، بار دیگر از اهمیت مطالعه، ضرورت ترویج فرهنگ کتابخوانی و نقش کتاب در توسعه جامعه سخن گفته میشود. نشستها برگزار میشوند، شعارها تکرار میشوند و مسئولان از برنامههای فرهنگی میگویند؛ اما پرسش اساسی این است: برای کتابخواندن چه امکاناتی فراهم کردهایم؟ آیا شهروندی که میخواهد کتاب بخواند، به کتابفروشی، کتابخانه و فضایی برای گفتوگو و معاشرت فرهنگی دسترسی دارد؟
در بندرعباس، پاسخ به این پرسش چندان امیدوارکننده نیست. تعطیلی دو کتابفروشی مستقل و شناختهشده شهر، «سرو» و «پاپیروس»، تنها بستهشدن دو واحد صنفی نیست؛ بلکه نشانهای از وضعیت شکننده فضاهای فرهنگی مستقل در شهری است که بیش از آنچه تصور میشود، به توجه فرهنگی نیاز دارد. البته در روزهای اخیر خبرهایی درباره احتمال بازگشایی دوباره کتابفروشی پاپیروس به گوش میرسد؛ اتفاقی که در صورت تحقق میتواند امیدوارکننده باشد، اما مسئله اصلی همچنان پابرجاست: چرا فعالیت چنین فضاهایی تا این اندازه دشوار و ناپایدار است؟
کتابفروشی سرو برای بسیاری از علاقهمندان کتاب در بندرعباس، صرفاً محلی برای خرید کتاب نبود. این مکان بهتدریج به پاتوقی فرهنگی تبدیل شده بود؛ جایی که میشد میان قفسهها قدم زد، کتابی را ورق زد، با دیگران درباره یک اثر گفتوگو کرد و ساعتی را دور از هیاهوی روزمره در فضایی فرهنگی گذراند. اهمیت چنین مکانهایی را نمیتوان فقط با میزان فروش یا درآمد اقتصادی سنجید. کتابفروشی مستقل، بخشی از زیرساخت فرهنگی شهر است؛ زیرساختی که امکان مواجهه با اندیشه، شکلگیری ارتباطات اجتماعی و گسترش گفتوگو را فراهم میکند.
در سالهای اخیر، بارها از پایینبودن سرانه مطالعه در ایران سخن گفته شده و اعداد و آمار متفاوتی نیز در این زمینه مطرح شده است. اما حتی اگر مطالعه را به چند دقیقه در روز تقلیل دهیم، باز هم نمیتوان انتظار داشت که صرفاً با توصیه و دعوت مردم به کتابخواندن، تغییری جدی اتفاق بیفتد. کتابخوانی پیش از آنکه به یک عادت فردی تبدیل شود، به امکان و دسترسی نیاز دارد. نمیتوان از مردم خواست بیشتر بخوانند، اما کتابفروشیها را در معرض تعطیلی قرار داد، کتابخانهها را از امکانات کافی محروم کرد و فضاهای فرهنگی را به حاشیه راند.
البته مسئولیت ترویج کتابخوانی تنها بر عهده دولت و نهادهای عمومی نیست. خانوادهها، مدارس، رسانهها و خود شهروندان نیز در شکلگیری این فرهنگ نقش دارند. هر فرد میتواند با خرید و خواندن کتاب، معرفی آثار به دوستان و اعضای خانواده، مشارکت در نشستهای ادبی و حمایت از کتابفروشیهای مستقل، سهمی در زنده نگهداشتن این جریان داشته باشد. اما مسئولیت فردی زمانی به نتیجه میرسد که بستر اجتماعی آن نیز فراهم باشد. فرهنگ، در خلأ شکل نمیگیرد.
یکی از مشکلات شهرهایی مانند بندرعباس، کمبود فضاهای عمومی برای تعامل فرهنگی و اجتماعی است. وقتی بخش عمدهای از فرصتهای دورهمی و سرگرمی جوانان به کافهرفتن محدود میشود، طبیعی است که بخشهایی از زندگی اجتماعی، از جمله گفتوگو درباره کتاب، ادبیات، هنر و اندیشه، فرصت کمتری برای حضور پیدا کنند. کافهها بهخودیخود مسئله یا رقیب فرهنگ نیستند؛ مسئله آنجاست که شهر، گزینههای متنوعی برای حضور و مشارکت فرهنگی در اختیار شهروندان نمیگذارد. یک کتابخانه عمومی فعال، کتابفروشی مستقل، سینماتک، گالری یا پاتوق ادبی میتواند شکل دیگری از معاشرت اجتماعی را ممکن کند؛ معاشرتی که در آن، گفتوگو و تبادل تجربه به اندازه مصرف و سرگرمی اهمیت داشته باشد.
اینجاست که نقش مدیریت شهری و نهادهای دولتی پررنگ میشود. ایجاد فضاهای فرهنگی عمومی و واگذاری مدیریت آنها به گروههای مستقل، انجمنها و فعالان فرهنگی میتواند یکی از راههای مؤثر برای گسترش مشارکت اجتماعی باشد. شهرداریها و دستگاههای متولی فرهنگ نباید صرفاً به برگزاری چند رویداد مناسبتی بسنده کنند؛ آنها باید امکان فعالیت مستمر را فراهم کنند. فضایی که در اختیار یک گروه فرهنگی قرار میگیرد، اگر با حمایت و نظارت درست همراه باشد، میتواند به محلی برای تولید و گردش فرهنگ تبدیل شود؛ نه آنکه تنها به ملکی تجاری با هدف کسب درآمد یا امتیازی در اختیار افراد و مجموعههایی قرار گیرد که الزاماً دغدغه منافع عمومی ندارند.
در بندرعباس، نمونههایی از تلاشهای مستقل همچنان وجود دارد. آغاز فعالیت گالری مرداد را میتوان یکی از همین نشانههای امیدوارکننده دانست؛ فضایی که در حوزه هنر فعالیت میکند و امکان دیدن آثار، گفتوگو درباره هنر و نقد آن را فراهم آورده است. پرسش اینجاست که چرا چنین مجموعههایی نباید از حمایت مؤثر نهادهای عمومی برخوردار شوند؟ چرا باید گروهها و فضاهای مستقل برای تأمین حداقل امکانات، اجاره، هزینههای جاری و ادامه فعالیت خود با دشواریهای متعدد روبهرو باشند؟ حمایت از این مجموعهها لزوماً به معنای دخالت در شیوه فعالیت آنها نیست؛ بلکه میتواند در قالب تسهیل مجوزها، تأمین مکان مناسب، کمک به هزینههای زیرساختی و فراهمکردن امکان تداوم فعالیت صورت بگیرد.
واقعیت این است که بخش مهمی از چراغهای فرهنگ و هنر بندرعباس امروز بر دوش همین مجموعههای مستقل روشن مانده است؛ کتابفروشیهایی که روزگاری محل قرار علاقهمندان کتاب بودند، گالریهایی که با امکانات محدود فعالیت میکنند، گروههای هنری و ادبی که در اتاقها، کافهها یا گوشهای از یک پارک دور هم جمع میشوند تا درباره ادبیات، هنر و مسائل شهر گفتوگو کنند. این تلاشها ارزشمندند، اما نباید بهانهای برای شانه خالی کردن نهادهای مسئول از وظایف خود باشند. نمیتوان بار تمام حیات فرهنگی یک شهر را بر دوش چند گروه کوچک و مستقل گذاشت و انتظار داشت این چراغها همیشه روشن بمانند.
بندرعباس، با وجود جایگاه اقتصادی و صنعتیاش، همچنان با کمبود زیرساختهای فرهنگی متناسب با ظرفیتهای انسانی و اجتماعی خود روبهروست. شهری که بار سنگین فعالیت صنایع بزرگ و تبعات زیستمحیطی آن را تحمل میکند، باید سهمی روشن و ملموس از توسعه در حوزههای فرهنگی، اجتماعی و عمومی نیز داشته باشد. توسعه تنها با گسترش بندر، کارخانه، جاده و تجارت معنا پیدا نمیکند. شهری که برای زندگی شهروندانش کتابخانه، سینما، گالری، سالن نمایش، کتابفروشی و فضاهای عمومی فرهنگی ندارد، در بخشی مهم از مسیر توسعه ناتمام میماند.
امروز بندرعباس به کتابخانههای مجهز و در دسترس، کتابفروشیهای مستقل، سینماتکهای کوچک و بزرگ، فضاهای گفتوگوی ادبی و هنری و حمایت پایدار از گروههای مستقل نیاز دارد. این امکانات تجملاتی یا هزینههای اضافی توسعه نیستند؛ بخشی از نیازهای اساسی جامعه شهریاند. سرمایهگذاری در آنها، سرمایهگذاری برای شکلگیری جامعهای آگاهتر، گفتوگومحورتر و برخوردار از امکان انتخاب است.
هفته کتاب و کتابخوانی میتواند فرصتی برای فراتر رفتن از شعارهای تکراری باشد؛ فرصتی برای پرسیدن اینکه چند کتابفروشی مستقل در شهر باقی مانده، چه تعداد کتابخانه عمومی با امکانات مناسب فعالیت میکنند و چه میزان از فضاهای شهری در اختیار فعالیتهای فرهنگی و اجتماعی قرار گرفته است. باید پرسید سهم بندرعباس از برنامههای توسعه فرهنگی چقدر است و چه کسی قرار است از فضاهایی حمایت کند که نه با هدف سودآوری، بلکه برای زنده نگهداشتن فرهنگ شکل گرفتهاند؟
کتابخوانی با توصیه آغاز میشود، اما با دسترسی، حمایت و فراهمکردن امکان تداوم به فرهنگ تبدیل میشود. اگر قرار است نسل جوان با کتاب، هنر و ادبیات بیگانه نماند، باید برای حضور آنها در زندگی روزمرهاش جا باز کنیم. تعطیلی یک کتابفروشی شاید در ظاهر اتفاقی کوچک باشد، اما وقتی چراغ چند فضای فرهنگی یکی پس از دیگری خاموش میشود، باید نگران آینده شهری بود که بیش از هر زمان دیگری به گفتوگو، اندیشه و فرهنگ نیاز دارد.
انتهای پیام/






