نمایشگاه کتاب تهران در سه دوره گذشته، یعنی سال‌های ۱۴۰۲ تا ۱۴۰۴، در اردیبهشت برگزار شده بود. امسال اما شرایط جنگی کشور برگزاری حضوری آن را به تعویق انداخت.
به گزارش خبرگزاری مهر، روزنامه آگاه نوشت: نمایشگاه کتاب تهران در سه دوره گذشته، یعنی سال‌های ۱۴۰۲ تا ۱۴۰۴، در اردیبهشت برگزار شده بود. امسال اما شرایط جنگی کشور برگزاری حضوری آن را به تعویق انداخت. البته هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران از ۲۶ اردیبهشت تا چهارم خرداد برگزار شد؛ بنابراین آنچه همچنان در انتظار برگزاری است، بخش حضوری سی‌وهفتمین دوره نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران است.
نمایشگاه، بیرون از تقویم معمول
بحث درباره زمان برگزاری این رویداد از ماه‌های گذشته مطرح بود. ابراهیم حیدری، مدیرعامل خانه کتاب و ادبیات ایران و قائم‌مقام نمایشگاه، در تیر از بررسی شرایط برگزاری خبر داده بود. در مرداد نیز گزینه‌هایی از اواخر شهریور تا آبان برای برگزاری مطرح شد. سرانجام شورای سیاست‌گذاری در نشست ۲۹ مهر، آذر را برای برگزاری نمایشگاه انتخاب کرد. در این نشست، ابتدا امکان برگزاری نمایشگاه در آبان و همزمان با هفته کتاب بررسی شد، اما اعضای شورا با توجه به احتمال تداخل برنامه‌ها و کاهش تمرکز اجرایی و رسانه‌ای، تصمیم گرفتند هفته کتاب به حمایت از کتاب‌فروشی‌ها اختصاص پیدا کند و نمایشگاه در آذر برگزار شود. با این حال، در خبر منتشرشده از این نشست، جزئیاتی مانند تاریخ دقیق، مکان برگزاری و زمان آغاز ثبت‌نام ناشران اعلام نشد؛ جزئیاتی که برای آماده‌سازی نمایشگاه و برنامه‌ریزی فعالان نشر اهمیت دارند.
ثبت‌نام ناشران در سال‌های گذشته چگونه بود؟
گاهی به روند برگزاری دوره‌های پیشین نشان می‌دهد که آماده‌سازی نمایشگاه معمولا از چند ماه قبل آغاز می‌شد. در سی‌وچهارمین دوره، ثبت‌نام ناشران داخلی از ششم اسفند ۱۴۰۱ شروع شد و نمایشگاه در اردیبهشت ۱۴۰۲ برگزار شد. در دوره سی‌وپنجم نیز ناشران از ۱۲ اسفند ۱۴۰۲ امکان ثبت‌نام پیدا کردند و نمایشگاه از ۱۹ تا ۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۳ برپا شد. این روند در سال ۱۴۰۴ نیز ادامه داشت. ثبت‌نام ناشران داخلی از ۲۰ اسفند ۱۴۰۳ آغاز شد و مهلت آن، با توجه به تعطیلات نوروز، تا ۲۲ فروردین ۱۴۰۴ تمدید شد. نمایشگاه نیز از ۱۷ تا ۲۷ اردیبهشت برگزار شد. به بیان دیگر، در سه دوره گذشته، فاصله آغاز ثبت‌نام تا افتتاح نمایشگاه حدود دو تا دو ماه و نیم بود.
البته ثبت‌نام تنها مرحله آماده‌سازی نیست. ناشران پس از مراجعه به سامانه معرفی‌شده از سوی خانه کتاب و ثبت درخواست، باید منتظر بررسی اطلاعات و تعیین متراژ غرفه‌های خود بمانند. در مرحله بعد، هزینه غرفه پرداخت می‌شود و سپس نوبت به جانمایی، انتقال کتاب‌ها و آماده‌سازی فضای نمایشگاه می‌رسد. برای نمونه، در سال ۱۴۰۴ ستاد اجرایی نمایشگاه پس از بررسی هزار و ۶۲۰ درخواست ثبت‌نام ناشران داخلی در بخش‌های مربوط، هشتم اردیبهشت نتایج تخصیص غرفه را اعلام کرد. ناشران نیز تا دوازدهم اردیبهشت برای پرداخت هزینه فرصت داشتند؛ یعنی تنها پنج روز پیش از افتتاح نمایشگاه. چنانچه یکی از ناشران مطرح به خبرنگار روزنامه «آگاه» گفت: «در سال‌های گذشته هم گاه تا پنج روز قبل از نمایشگاه مشخص نبود که کجا به ما غرفه می‌دهند یا با چه متراژی و خروجی‌اش می‌شد اینکه تا روز اول نمایشگاه مشغول راه‌اندازی غرفه بودیم؛ بنابراین نمی‌شود گفت که اگر تا امروز تکلیف تمام فرآیندهای ثبت‌نام در نمایشگاه کتاب روشن نشده است پس تا یک ماه دیگر هیچ اتفاقی نمی‌افتد.»
این سابقه نشان می‌دهد که حتی در سال‌های عادی نیز بخشی از مراحل اجرایی تا روزهای نزدیک به افتتاح ادامه پیدا می‌کرد. اکنون پرسش این است که در شرایط متفاوت امسال، آیا همان روند پیشین تکرار خواهد شد یا برگزارکنندگان شیوه تازه‌ای برای ثبت‌نام و تخصیص غرفه‌ها در نظر دارند؟
ممکن است بخشی از زیرساخت‌های ثبت‌نام و اطلاعات ناشران از دوره‌های گذشته قابل استفاده باشد، اما روشن شدن این موضوع نیازمند توضیح رسمی برگزارکنندگان است. به‌ویژه اینکه تعیین زمان ثبت‌نام، نخستین قدم برای برنامه‌ریزی ناشرانی است که باید برای تامین کتاب، حمل‌ونقل و حضور کارکنان خود تصمیم بگیرند. به گزارش خبرنگار «آگاه» پیگیری‌های ما از چند ناشر مطرح از جمله «انتشارات امیرکبیر»، «انتشارات روایت فتح»، «نشر چشمه»، «انتشارات سوره مهر»، «انتشارات جمکران» و… نشان می‌دهد که دست‌کم تا زمان انجام این گفت‌وگوها (۱۰ آبان ۱۴۰۵)، اطلاع‌رسانی رسمی (به جز اخبار منتشر شده در سایت خانه کتاب) درباره آغاز ثبت‌نام و شرایط حضور در نمایشگاه به آنها صورت نگرفته است. موضوعی که البته به معنای مشخص نبودن برنامه اجرایی نمایشگاه نیست، اما نشان می‌دهد ناشران برای تصمیم‌گیری درباره حضور خود همچنان منتظر انتشار جزئیات هستند.
نمایشگاه در کدام مکان برپا می‌شود؟
پرسش دیگر به مکان نمایشگاه مربوط است. مصلای امام خمینی در سال‌های گذشته میزبان این رویداد بوده و برای بسیاری از مخاطبان، نام نمایشگاه کتاب با فضای مصلی گره خورده است. در سال ۱۴۰۳، انتخاب مصلی در دوازدهم اسفند ۱۴۰۲، بیش از دو ماه پیش از افتتاح نمایشگاه، اعلام شد. سال ۱۴۰۴ نیز نمایشگاه در همین مکان برگزار شد. اما امسال هنوز در اطلاعیه جدید شورای سیاست‌گذاری، محل قطعی برگزاری معرفی نشده است. حیدری در مرداد گفته بود که مکان‌های مختلفی برای میزبانی نمایشگاه مطرح شده و رایزنی با دستگاه‌های مسئول در جریان است. تغییر فصل برگزاری نیز به این پرسش اهمیت بیشتری می‌دهد. نمایشگاهی که در هوای بهاری اردیبهشت برگزار می‌شد، این بار قرار است در آذر میزبان بازدیدکنندگان باشد. شرایط آب‌وهوا، احتمال بارندگی و نیاز به فضاهای سرپوشیده و مجهز، موضوعاتی هستند که ممکن است در انتخاب مکان و طراحی غرفه‌ها تاثیرگذار باشند. در کنار این موارد، دسترسی با حمل‌ونقل عمومی، امکانات رفاهی و ظرفیت میزبانی از جمعیت بازدیدکنندگان نیز باید در نظر گرفته شود. آیا مصلی همچنان گزینه اصلی خواهد بود یا مکان دیگری انتخاب می‌شود؟ و اگر نمایشگاه در همان محل همیشگی برگزار شود، چه تدابیری برای شرایط متفاوت آب‌وهوایی اندیشیده شده است
ناشران با چه شرایطی به نمایشگاه می‌آیند؟
در کنار زمان و مکان، مسئله مشارکت ناشران نیز اهمیت دارد. حضور در نمایشگاه برای ناشران تنها به معنای دریافت یک غرفه نیست. آماده کردن موجودی کتاب، انتقال آثار، تامین نیروی انسانی و پرداخت هزینه‌های حضور، همگی به برنامه‌ریزی نیاز دارند. این ناشر در این‌باره به خبرنگار روزنامه «آگاه» گفت: «هزینه‌های تامین و برپایی یک غرفه نسبت به سال‌های گذشته به شکل چشمگیری تغییر کرده و لازم است که دست‌کم یک ماه پیش از برگزاری نمایشگاه، ناشران بتوانند برای این ایام آماده شوند و برآوردی از هزینه‌ها داشته باشند.»
امسال این برنامه‌ریزی در شرایطی متفاوت انجام می‌شود. تغییر تقویم نمایشگاه و پیامدهای جنگ برای فعالیت‌های اقتصادی و فرهنگی، ضرورت توجه به وضعیت ناشران را بیشتر کرده است. در چنین شرایطی، این پرسش مطرح می‌شود که آیا شرایط واگذاری غرفه‌ها و هزینه مشارکت مانند دوره‌های گذشته خواهد بود یا تسهیلاتی برای ناشران پیش‌بینی می‌شود؟
از سوی دیگر، نمایشگاه کتاب تهران تنها رویدادی برای ناشران داخلی نیست. بخش بین‌الملل آن نیز به هماهنگی، دعوت و ثبت‌نام ناشران و مهمانان خارجی نیاز دارد. در دوره سی‌وپنجم، ثبت‌نام ناشران خارجی از دوازدهم اسفند آغاز شده بود و تا پایان فروردین ادامه داشت. حال باید دید با جابه‌جایی زمان نمایشگاه، برنامه حضور ناشران خارجی، کشورهای مهمان و فعالیت‌های بین‌المللی چگونه تنظیم می‌شود. موضوع دیگر، نسبت نمایشگاه حضوری با فروش مجازی است. در سال‌های گذشته، ناشران می‌توانستند مطابق ضوابط در بخش حضوری، مجازی یا هر دو مشارکت کنند. امسال که یک نمایشگاه مجازی مستقل در بهار برگزار شده، هنوز باید روشن شود بخش فروش مجازی در برنامه آذر چه جایگاهی خواهد داشت. در همین میان، تصمیم شورای سیاست‌گذاری برای اختصاص هفته کتاب به حمایت از کتاب‌فروشی‌ها نیز قابل توجه است. شاید برگزاری نمایشگاه در آذر فرصتی باشد تا دو برنامه از یکدیگر مستقل بمانند؛ با این حال، چگونگی هماهنگی طرح‌های حمایتی، تخفیف‌ها و فروش کتاب میان کتاب‌فروشی‌ها و نمایشگاه همچنان موضوعی برای پیگیری است.
آذر چه تصویری از نمایشگاه خواهد داشت؟
با اطلاعاتی که تاکنون منتشر شده، هنوز نمی‌توان تصویری قطعی از شکل برگزاری نمایشگاه ارائه کرد. ممکن است با تعیین سریع مکان و انتشار فراخوان، نمایشگاه در ابعادی نزدیک به دوره‌های گذشته برگزار شود. احتمال دیگر این است که محدودیت‌های زمانی یا اجرایی، تغییراتی در وسعت نمایشگاه، تعداد غرفه‌ها یا شیوه برگزاری برخی بخش‌ها ایجاد کند. هیچ‌یک از این احتمال‌ها را نمی‌توان پیش از اعلام برنامه اجرایی، نتیجه قطعی دانست. آنچه اکنون اهمیت دارد، روشن شدن جزئیاتی است که بر تصمیم ناشران و برنامه‌ریزی مخاطبان اثر می‌گذارد. برگزاری نمایشگاه کتاب در آذر، پس از ماه‌ها وقفه در برپایی بخش حضوری، می‌تواند فرصتی برای تجدید دیدار ناشران و خوانندگان باشد؛ فرصتی که شکل تحقق آن هنوز به پاسخ چند پرسش وابسته است. نمایشگاه کجا برگزار می‌شود، ثبت‌نام چه زمانی آغاز خواهد شد و شرایط مشارکت چگونه خواهد بود؟ شاید مهم‌ترین تفاوت نمایشگاه امسال با دوره‌های گذشته همین باشد. در سال‌های قبل، موعد اردیبهشت تقریبا از پیش معلوم بود و مراحل اجرایی در تقویمی آشنا پیش می‌رفت. این بار اصل برگزاری در آذر اعلام شده، اما هنوز بخش مهمی از مسیر رسیدن به آن روشن نیست. مسیری که با انتشار جزئیات بیشتر از سوی برگزارکنندگان، تصویر روشن‌تری از سی‌وهفتمین نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران به دست خواهد داد.
