پرده صحنه فرو افتاد و مردی آرام گرفت که تئاتر را نه ابزار جلوه‌فروشی، بلکه محراب بندگی و میدان غیرت می‌دانست.
به گزارش خبرگزاری مهر، روزنامه آگاه نوشت: پرده صحنه فرو افتاد و مردی آرام گرفت که تئاتر را نه ابزار جلوه‌فروشی، بلکه محراب بندگی و میدان غیرت می‌دانست. کوروش زارعی، بازیگر، کارگردان و مدیر پیشکسوت تئاتر، سینما و تلویزیون، یک‌شنبه هفدهم آبان ۱۴۰۵ در ۵۴ سالگی و پس از چند سال جدال با بیماری، در منزل شخصی‌اش جان به جان‌آفرین تسلیم کرد و صحنه هنر ایران یکی از باوفاترین فرزندانش را از دست داد.
خبر را محمدرضا باقری، مدیر روابط عمومی حوزه هنری، کوتاه و تلخ اعلام کرد؛ اما خبر هر اندازه کوتاه، وزنی سنگین داشت؛ وزنی به سنگینی کارنامه‌ای پر از نقش‌های مانا، کاروان‌های نمایشی اربعین، هزاران جوانی که از دل مساجد پرورده شد و آثاری که مرزها را درنوردید. او که در میناب زاده شده بود، با نقش «لاوی» در «یوسف پیامبر» به چهره‌ای شناخته‌شده در جهان اسلام بدل شد؛ اما آنچه او را از دیگر بازیگران جدا می‌کرد، زیست بی‌واسطه‌اش با هنر دینی، مردمی و انقلابی بود: احیای تئاتر بچه‌های مسجد، برپایی کاروان‌های نمایش اربعین و مدیریت مرکز هنرهای نمایشی حوزه هنری. سه‌شنبه نوزدهم آبان، پیکر او در حوزه هنری بر دست هنرمندان رفت؛ بدرقه‌ای که نه پایان یک نام، که گشایش فصلی تازه در حافظه هنر متعهد ایران بود؛ فصلی که هر صفحه‌اش به نام مردی نوشته شده که صحنه را حسینیه کرده بود.
کوروش زارعی اول مهر ۱۳۵۱ در میناب، گوشه سبز و آفتاب‌خورده جنوب هرمزگان، به دنیا آمد؛ شهری که مردمانش با شعر، موسیقی بندری و مراسم مذهبی زندگی می‌کنند و داستان‌گویی در خونشان جاری است. زارعی از همین خاک برخاست و همه عمر هنر را از جنس مردم نگه داشت؛ نه از جنس سالن‌های اشرافی پایتخت. او از ۱۳ سالگی پای صحنه ایستاد و خاطره آن شور اولیه را هیچ‌گاه از دل بیرون نکرد. آتش همین علاقه تا دبیرستان شعله‌ور ماند؛ چنان که هنوز دانش‌آموز بود، نمایش «گل و جهله» را کارگردانی کرد و مقام دوم جایزه کانون ملی منتقدان ایران را به دست آورد. اتابک نادری، مدیرکل هنرهای نمایشی وزارت ارشاد، آشنایی خود با زارعی را به سال ۱۳۷۲ و اجرای همین نمایش در دوازدهمین جشنواره تئاتر فجر می‌داند؛ جایی که زارعی جوان خود را استعدادی آینده‌دار معرفی کرد.
پس از اخذ مدرک کارشناسی هنرهای نمایشی، فعالیتش رنگ جدیت گرفت. سال ۱۳۸۱ با سریال «غروب بی‌پایان» ساخته جواد افشار وارد تلویزیون شد و دو سال بعد با نقش «لاوی» در «یوسف پیامبر» نامش را بر تارک تلویزیون ایران حک کرد. آنچه او را از هم‌نسلانش متمایز می‌کرد تنها قریحه نبود؛ ترکیبی بود از استعداد جنوبی، ایمانی ریشه‌دار و اراده‌ای که هیچ مانعی نتوانست خمش کند. او در طول سال‌ها هم بازیگر شد، هم کارگردان، هم مدیر فرهنگی و هم استاد جوانانی که امروز صحنه‌های این سرزمین را پر کرده‌اند.
رگ گردن تیز می‌کرد، رک می‌گفت و عقب‌نشینی نمی‌کرد
هرکس کوروش زارعی را از نزدیک دیده باشد، از حرارت کلام و صلابت نگاهش می‌گوید؛ مردی که تمام‌قد حرف می‌زد، با تمام وجود کار می‌کرد و با تمام وجود موضع می‌گرفت. او هیچ‌گاه در محافلی که دم زدن از باورها هزینه داشت، سر فرود نیاورد؛ وقتی پای دفاع از وطن، حریم مقدسات یا آرمان‌های انقلاب وسط می‌آمد، رگ گردنش برجسته می‌شد و صدایش رساتر؛ شجاعت اخلاقی‌اش مثال‌زدنی بود و هیچ‌گاه برای خوشایند این و آن، مواضعش را تعدیل نکرد.
نزدیکانش روایت می‌کنند عشق او به رهبری، شباهت غریبی به دلدادگی ابوذر و سلمان به پیامبر(ص) خدا یا شیدایی مالک اشتر در رکاب امام علی (ع) داشت. محمدمهدی دادمان، رئیس حوزه هنری، در پیام تسلیتش تصریح کرد زارعی همه سال‌ها پای انقلاب ایستاد و حتی آنجا که این ایستادگی به بهای از دست رفتن فرصت‌های حرفه‌ای تمام شد، از باورهایش کوتاه نیامد.
به نوشته او، «ارادت عمیقش به رهبر شهید انقلاب نیز جلوه‌ای از همین وفاداری بود؛ محبتی که حتی رنج بیماری نتوانست او را از حضور در آخرین وداع با آن عزیز بازدارد.» زارعی امام‌حسینی‌ترین حالت ممکن را در زیست خود جاری کرده بود؛ نه شعاری، نه نمایشی، که در رفتار، سلوک، مدیریت و روابط انسانی‌اش. صحنه برایش میدان جهاد بود؛ جهادی بی‌سلاح اما پرخطر، بی‌گلوله اما پرزخم، بی‌جبهه اما همیشه در خط مقدم. همین اخلاص بود که نامش را برای همیشه با تئاتر دینی، آیینی و مقاومت ایران گره زد.
نقشی که نام او را به خانه‌های جهان اسلام برد
مخاطبان میلیونی تلویزیون، کوروش زارعی را با چهره‌ای گیرا و بازی پرصلابتش در آثار تاریخی و مذهبی به یاد دارند؛ اما ماندگارترین تصویر او، همان مرد دردمندی است که در سریال «یوسف پیامبر» ساخته فرج‌الله سلحشور، نقش «لاوی»، برادر بزرگ حضرت یوسف(ع) را ایفا کرد؛ شخصیتی پر از کشمکش درونی، پشیمانی و حق‌جویی که در دام حسادت گرفتار شد و سال‌ها به دنبال جبران برآمد. زارعی با ظرافتی کم‌نظیر همه ابعاد روحی این شخصیت را زنده کرد؛ چنان که همچنان عده زیادی چهره او را با همان نقش اشتباه می‌گرفتند. این سریال در کشورهای عرب‌زبان نیز پخش شد و نام زارعی را در حافظه جمعی مسلمانان حک کرد. حضور او در «مختارنامه» اثر داوود میرباقری، سریال‌های «کیمیا» و «آنام» و فیلم‌های «روز رستاخیز» و «امپراطور جهنم»، جایگاه او را به‌عنوان بازیگری توانا و گزیده‌کار تثبیت کرد.
اما کارنامه او در تئاتر، حکایتی دیگر دارد. او نمایش‌هایی چون «کانال کمیل»، «فیروزه که می‌خواند»، «شب مویه‌ها»، «زنان مهتابی، مرد آفتابی»، «بانوی بی‌نشان»، «ماه معصوم» و «راکب» را کارگردانی کرد و در نمایش‌هایی چون «خاک سبز»، «شام غریب»، «غمنامه فرات»، «خورشید کاروان»، «بر دار شدن حسین‌بن‌منصور حلاج»، «مرگ در ساعت مرغابی»، «مسافران مرو» و «دکتر استوکمان» بازی کرد. نمایش «آینه» به کارگردانی او در فستیوال جاده ابریشم آلمان در سال ۲۰۰۰ میلادی با استقبال مخاطبان روبه‌رو شد. زارعی هیچ نقشی را بی‌دلیل نمی‌پذیرفت و قاب تصویر را پنجره‌ای برای انتقال پیام انسانی و الهی می‌دانست.
نهالی که با انقلاب جوانه زد و او جان تازه داد
یکی از درخشان‌ترین برگ‌های کارنامه مدیریتی زارعی، دمیدن جان تازه به جریان تئاتر «بچه‌های مسجد» بود؛ جریانی که در سال‌های نخستین پس از انقلاب جوانه زده بود و کم‌کم رو به فراموشی می‌رفت. زارعی با باوری قلبی تمام اعتبار و انرژی خود را به میدان آورد تا این میراث دوباره زنده شود؛ نه به‌عنوان یک پروژه موقت، که به‌عنوان سندی بر اینکه هنر پاک و بومی می‌تواند از دل مسجد برآید و به بلندای صحنه‌های حرفه‌ای برسد.
او معتقد بود مسجد فقط جایگاه عبادت فردی نیست، بلکه پایگاهی زنده برای انسان‌سازی و رویش هنر است؛ بارها به شهرستان‌ها و روستاهای دوردست سفر کرد و استعدادهای ناشناخته را از دل صفوف نماز جماعت و کانون‌های فرهنگی مساجد بیرون کشید. در دوره مدیریت او بر مرکز هنرهای نمایشی حوزه هنری، حمایت از جریان بچه‌های مسجد به یک خط مشی جدی و پیوسته بدل شد؛ نه شعار سالنامه‌ای.
نتیجه این تلاش، معرفی نسل نوینی از بازیگران و کارگردانان مومن به بدنه فرهنگ و هنر کشور بود. به گفته دادمان، از جان گرفتن دوباره تئاتر بچه‌های مسجد تا برپایی کاروان‌های نمایش اربعین و تلاش خستگی‌ناپذیر برای شکل‌گیری و انسجام جبهه هنری مقاومت، نشان همت و اخلاص او بر جای مانده است. زارعی با احیای این سنت نشان داد تئاتر فاخر می‌تواند مردمی و در پیوند مستقیم با هویت ملی و دینی خلق شود.
نذری که بیماری هم آن را تعطیل نکرد
پیوند زارعی با نام اباعبدالله الحسین(ع)، سطحی یا مناسبتی نبود؛ او خادم صادق این دستگاه بود. از همین ارادت رویداد بین‌المللی «روایت راهیان» در ایام پیاده‌روی اربعین شکل گرفت؛ همایشی که او در سال ۱۳۹۵ با سازماندهی هشت گروه نمایشی در مسیر نجف تا کربلا آغاز کرد. گروه‌ها به فارسی و عربی میان موکب‌های زائران اجرا می‌کردند و زارعی خود نیز در چند موکب مقتل‌خوانی می‌کرد. آن تجربه به‌تدریج به سنتی پایدار بدل شد؛ همایشی که گسترده‌تر شد، از مسیر شلمچه تا سامرا گذشت و در دوره‌های بعد ده‌ها اجرا در ایران و عراق و صدها هنرمند اعزامی را دربر گرفت.
زارعی بعدها دبیری دهمین همایش بین‌المللی تئاتر پیاده‌روی اربعین را بر عهده گرفت و آن را یک نذر فرهنگی می‌خواند.حتی زمانی که بیماری توان حرکت را از او می‌گرفت، دست از این آستان نکشید. به گفته دادمان، زارعی تاکید داشت این بیرق باید برافراشته بماند و سنت حسینی هرگز تعطیل نشود؛ می‌گفت این خدمت را خادمی سیدالشهدا و خدمتگزاری به زائران می‌داند. او تئاتر را خاک پای زائران کربلا کرد تا نشان دهد هنر در والاترین مرتبه خود، خدمتگزاری به حقیقت است.
سفیری که با سلوک سفارت می‌کرد
نام زارعی در ورای مرزهای ایران نیز طنین‌انداز بود؛ از عراق و سوریه و لبنان تا شمال آفریقا، او میان ملت‌های عرب‌زبان شناخته‌شده و محبوب بود. بخش مهمی از این محبوبیت به سلوک فردی و اخلاق برادرانه او بازمی‌گشت؛ با هنرمندان و مردم این کشورها نه از موضع یک مدیر، بلکه همچون برادری همدل و هم‌سنگر برخورد می‌کرد و همین صمیمیت بود که دل‌ها را به او پیوند می‌داد.
دادمان در پیام تسلیتش نوشت: «کوروش زارعی هنرمندی با اعتباری فراتر از مرزهای ایران بود؛ چهره‌ای شناخته‌شده و محبوب که از شمال آفریقا تا عراق و سوریه، هنر و منش او الهام‌بخش بود. به‌ویژه در میان برادران هنرمند عراقی، لبنانی و سوری، منزلتی داشت که از آوازه حرفه‌ای فراتر می‌رفت؛ منزلتی برآمده از سال‌ها رفاقت، مجاهدت مشترک و ایمانی که دل‌ها را به یکدیگر پیوند می‌داد.» اجرای نمایش‌های گوناگون در عراق و سوریه و هدایت گروه‌های نمایشی مشترک نشان داد تئاتر آیینی ایران چه اندازه می‌تواند در دیپلماسی فرهنگی کارآمد باشد؛ زارعی عزت ایران و انقلاب را در قلب مخاطبان عرب‌زبان زنده نگه می‌داشت.
موج وداع با مرد صحنه
درگذشت کوروش زارعی موجی از پیام‌های تسلیت شخصیت‌های کشوری و اهالی هنر را در پی داشت. حجت‌الاسلام محسنی‌اژه‌ای، رئیس قوه قضاییه، او را «هنرمند متعهد، مکتبی و ولایتمدار» خواند و نوشت زارعی عرصه تئاتر را به حوزه‌ای برای ترویج معارف اهل بیت و روایت عاشورا بدل ساخت. محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس، درگذشت او را ضایعه‌ای برای فرهنگ و هنر ایران خواند و تاأکید کرد زارعی هنر را میدانی برای بیان اندیشه و انتقال مفاهیم اعتقادی می‌دانست. سیدعباس صالحی، وزیر ارشاد، امیدوار شد شاگردانش مسیر او را در تئاتر آیینی ادامه دهند.
دادمان نیز نوشت: «کوروش زارعی از میناب نجیب برخاست و به جایگاهی ممتاز در تئاتر حرفه‌ای ایران رسید» و فقدان او را به همسرش، فرزندان و شاگردانش تسلیت گفت. پیمان جبلی، رئیس صداوسیما، او را در سنگر تئاتر مقاومت و تعزیه «دیده‌بانی هوشیار و خادمی بی‌ادعا» خواند؛ مهدی شفیعی، محسن برمهانی و علیرضا کیخا نیز بر تعهد و مسئولیت‌پذیری زارعی، از جمله ادامه کار در دوران بیماری، تاکید کردند.
اتابک نادری، محمد الله‌یاری‌فومنی و ایوب آقاخانی نیز پیام تسلیت صادر کردند. آقاخانی نوشت: «اگر تئاتر متعهد پس از انقلاب بخواهد از معادلاتش مخرج مشترک بگیرد و آن را در یک نام خلاصه کند، قطعا به همین نام زلال خواهد رسید: کوروش زارعی.» مهدی نقویان، سیدمحمد هاشمی، رضا بصیرت، قادر آشنا، انجمن سینمای انقلاب و دفاع مقدس و کاظم نظری نیز یاد او را گرامی داشتند. فقدان زارعی نه فقدان یک بازیگر، که خسران نهضتی بود که خود از معمارانش به شمار می‌رفت.
سه‌شنبه از حوزه هنری؛ چهارشنبه در قم
پیکر کوروش زارعی سه‌شنبه نوزدهم آبان، ساعت ۹:۳۰ صبح، با حضور هنرمندان، دوستان و همکارانش در حوزه هنری انقلاب اسلامی بدرقه شد؛ وداعی که در آن رفقای قدیمی و شاگردان کنار تابوت رفیق دیرین اشک ریختند و عهد تازه بستند. مراسم خاکسپاری او امروز بیستم آبان، ساعت ۱۰ صبح، در قم برگزار می‌شود؛ شهری که سال‌ها میزبان او در مجاورت حضرت معصومه(س) بود. مراسم یادبود نیز روز یک‌شنبه ساعت ۱۴ در مسجد آیت‌الله خامنه‌ای حوزه هنری برگزار می‌شود؛ امیرحسین شفیعی، مدیر مرکز هنرهای نمایشی حوزه هنری و جانشین او در این جایگاه، حضور گسترده اهالی هنر را نشانه پیوند عمیق زارعی با بدنه تئاتر کشور دانست.
خیمه‌ای که برچیده نمی‌شود
کوروش زارعی پرواز کرد، اما خیمه‌ای که برافراشت، برچیده نخواهد شد. او نشان داد هنرمند می‌تواند پای عهد خود با ملت و مکتب بماند؛ تئاتر ایران را به اصالت، ایمان و بومی‌گرایی گره زد و صحنه را میدان بیان باورهایش کرد. اگر نهال تئاتر مساجد جوانه زده، کاروان‌های تعزیه در مسیر کربلا پیام مقاومت را فریاد می‌زنند و نام هنرمندی ایرانی با احترام در منطقه طنین می‌اندازد، اینها یادگار مجاهدت مردی است که برای وطن رگ گردن تیز می‌کرد و برای مولایش سر تعظیم فرود می‌آورد. او بیماری را تحمل کرد و کارش را تعطیل نکرد؛ سنت را به میراث بدل ساخت تا شاگردانش آن را زنده نگه دارند. روح کوروش زارعی اکنون در جوار رحمت الهی و اولیایی که عمری برایشان نقش‌آفرینی کرد، آرام گرفته است. نام او در تاریخ تئاتر و هنر انقلاب اسلامی به نیکی خواهد درخشید؛ چنان‌که ایوب آقاخانی نوشت: اگر تئاتر متعهد بخواهد مخرج مشترکش را در یک نام خلاصه کند، به همین نام زلال خواهد رسید: کوروش زارعی.
