جامعه

جامعه‌ شناسی تهدیدات و آسیب‌های زیست نوجوانان در فضای مجازی

رئیس سازمان بهزیستی نوشت: زیست انسانی امروز دیگر تنها در دو جهان عینی و فیزیکال قابل فهم نیست؛ زیرا جهان سومی شکل گرفته است که جامعه‌شناسان از آن با عنوان سه‌ جهانی‌ شدن یاد می‌کنند.

به گزارش خبرگزاری مهر، سید جواد حسینی رئیس سازمان بهزیستی کشور در یادداشتی نوشت: جهان دیجیتال و فضای مجازی با مختصات، ساختار، زمان‌مندی و قواعد ویژه خود. این جهان صرفا ابزار فنی یا رسانه‌ای فرعی نیست، بلکه جهانی واقعی، بازتابی و فراگیر است که تمامی شئون جهان فیزیکال در آن بازتولید و بازنمایی می‌شود.

تجارت، اقتصاد، بازارهای نوین و مبادلات مالی؛ آموزش، پژوهش و فرایندهای تولید دانایی؛ هنر، فرهنگ، اوقات فراغت و آفرینش‌های نمادین؛ سبک زندگی، مناسبات خانوادگی، هویت‌یابی، دوستی‌ها و شبکه‌های اجتماعی.

گسترش پرشتاب و همه‌جانبه این جهان سوم، جوامع امروزی و بویژه جامعه ایران را با پدیده‌ای مواجه کرده که از آن با عنوان “جامعه طوفانی” یاد می‌شود.جامعه‌ای در معرض تندبادهای پی‌درپی معنایی، ارتباطی، هویتی و فناوری که در آن آهنگ تغییرات فرهنگی و فناورانه از ظرفیت تطابق و هماهنگی نهادهای سنتی، نظام آموزشی و خانواده فراتر رفته است. در چنین وضعیتی، مدیریت آسیب‌های فضای مجازی بخشی از حکمرانی اجتماعی و صیانت از سرمایه انسانی است.

در این پهنه، نوجوانان نخستین و اصیل‌ترین بومیان جهان دیجیتال‌ هستند.با این جهان چشم گشوده‌اند، بیشترین زمان، تعلق و تعامل را با شبکه دارند و ارضای نیازهای بنیادین روانی و اجتماعی خود(استقلال‌طلبی، کشف هویت، پیوند با همسالان، ابراز وجود و تمایز یافتگی)را در این بستر جست‌وجو می‌کنند.

جهان دیجیتال بی‌گمان حامل فرصت‌های بی‌شمار، افق‌های گسترده کشف و نوآوری، یادگیری خودراهبر و توسعه شبکه‌های تعاملی است.اما از آنجا که تکوین ساختار شناختی، روانی و هیجانی نوجوان در حال شکل‌گیری است و تجربه انتقادی او کامل نشده، در برابر تندبادها و مخاطرات این زیست‌بوم نوظهور بیشترین آسیب‌پذیری را نشان می‌دهد.

با این حال، شدت و دامنه این آسیب‌ها قطعی و یکنواخت نیست و میزان اثرگذاری آن‌ها تابع متغیرهایی چندگانه، از جمله سن تقویمی و مرحله رشد نوجوان، مدت‌زمان، کیفیت و الگوی استفاده، کیفیت روابط عاطفی و شرایط خانوادگی، میزان تاب‌آوری و سلامت روانی فردی، و سطح سواد رسانه‌ای و انتقادی نوجوان و والدین، است.

تحلیل جامعه‌شناختی و بالینی نشان می‌دهد آسیب‌های اینترنت بر نوجوانان در سه قلمرو اصلی ساختاری بروز می کند که هر یک منطق، سازوکار و پیامدهای متفاوتی دارد.نخست، اینترنت بعنوان “ابزار آسیب‌رسان” عمل می‌کند. یعنی مانند سلاح و ابزاری فنی در خدمت تعرض، بهره‌کشی و تعدی به تمامیت روانی، اجتماعی یا حقوقی نوجوان قرار می‌گیرد.

قلدری اینترنتی یعنی آزار عمدی و تکرار شونده از طریق پیام‌رسان‌ها، شبکه‌های اجتماعی، بازی‌های آنلاین یا انتشار مطالب تحقیرآمیز؛ با نمونه‌هایی مانند ساختن گروهی برای تمسخر یک دانش‌آموز و انتشار عکس‌های او، پخش فیلمی از لغزش یا اشتباه نوجوان بدون رضایت او، ارسال پیام‌های تهدیدآمیز یا توهین‌آمیز، حذف عمدی نوجوان از گروه دوستان و دعوت‌ نکردن او به فعالیت‌های مجازی و ساختن صفحه‌ای جعلی برای تمسخر، تهمت یا بدنام‌ کردن او.

پیامدهایی چون اضطراب، کناره‌گیری اجتماعی، افت تحصیلی، اختلال خواب و در موارد شدید خطور افکار خود آسیب‌رسان. هک، سرقت حساب و سوءاستفاده از اطلاعات نیز زمانی رخ می‌دهد که نوجوان به دلیل اعتماد، ساده‌لوحی یا ناآگاهی رمز عبور یا کد تأیید خود را در اختیار دیگران قرار می‌دهد؛ مانند فردی که با وعده افزایش دنبال‌ کننده رمز حساب نوجوان را می‌گیرد، حساب او هک می‌شود و از طرف او برای دوستانش پیام‌های نامناسب ارسال می‌شود، تصاویر و گفت‌وگوهای خصوصی‌ او برای دیگران فرستاده می‌شود و فرد مهاجم با تهدید به انتشار عکس‌ها از نوجوان پول یا عکس‌های بیشتری مطالبه می‌کند.

جعل هویت و ترور شخصیت نیز شامل ساختن حساب جعلی با نام و تصویر نوجوان یا انتشار اطلاعات نادرست درباره اوست؛ مانند ساختن حساب جعلی به نام یک دانش‌آموز و ارسال پیام‌های توهین‌آمیز به معلمان، انتشار شایعه‌ای درباره رابطه، رفتار اخلاقی یا خانوادگی نوجوان، بریدن و ویرایش بخشی از یک فیلم برای نشان‌دادن نوجوان بعنوان فردی خشن یا بی‌اخلاق و استفاده از تصاویر نوجوان برای ساختن محتوای جعلی یا نامناسب با کمک هوش مصنوعی؛ با نتایجی چون آسیب به اعتبار اجتماعی، طرد شدن از سوی همسالان و تعارض با خانواده یا مدرسه.

انتشار بدون رضایت عکس و فیلم نیز زمانی رخ می‌دهد که نوجوان تصویری را برای دوست خود می‌فرستد، اما او تصویر را در یک گروه منتشر می‌کند و دیگران آن را ذخیره یا بازنشر می‌کنند؛ با این نکته مهم که حتی حذف تصویر از یک صفحه لزوماً به معنای از بین‌رفتن کامل آن از فضای دیجیتال نیست.

کلاهبرداری، فریب و شکار آنلاین نیز در قالب معرفی خود با هویت جعلی بعنوان هم‌ سن نوجوان، دوست، مربی یا حتی فردی مشهور رخ می‌دهد. مانند وعده بورسیه، شغل، بازی رایگان یا هدیه در ازای دریافت اطلاعات شخصی، دعوت نوجوان به ملاقات حضوری با فردی که هویت واقعی او مشخص نیست، ایجاد رابطه عاطفی و سپس درخواست عکس خصوصی یا پول و فریب نوجوان برای مشارکت در فعالیت‌های مجرمانه یا خشونت‌آمیز.

استفاده نادرست از هوش مصنوعی نیز اگرچه فرصت‌ آفرین است در صورت سوءاستفاده آسیب‌های جدیدی ایجاد می‌کند.

تولید تصویر یا فیلم جعلی از نوجوان، تقلید صدای او برای فریب خانواده یا دوستان، تولید پیام‌های تهدیدآمیز یا توهین‌آمیز به نام او، دست‌کاری تصاویر برای تحقیر یا اخاذی و وابستگی بیش ازحد به چت‌بات بجای گفت‌وگو با والدین، معلم یا متخصص.

دوم، اینترنت بعنوان”محتوای آسیب‌زا”ظاهر می‌شود. یعنی خودِ محتوایی که نوجوان می‌بیند، می‌شنود یا دنبال می‌کند می‌تواند بر نگرش، هیجان و رفتار او اثر بگذارد. تماشای مکرر خشونت ممکن است در برخی نوجوانان باعث عادی‌ شدن خشونت، کاهش حساسیت نسبت به رنج دیگران یا افزایش رفتار پرخاشگرانه شود، هرچند این اثر در همه افراد یکسان نیست. نمونه‌ها شامل دنبال‌ کردن کانال‌هایی است که دعوا، شکنجه یا تحقیر دیگران را سرگرمی معرفی می‌کنند.

مشاهده چالش‌هایی که نوجوانان را به درگیری، آسیب‌زدن به خود یا دیگران تشویق می‌کند و الگو گرفتن از شخصیت‌هایی که حل هر اختلافی را با تهدید و کتک‌ زدن نشان می‌دهند. دسترسی زودهنگام و بدون آموزش به محتوای جنسی و پورنوگرافی می‌تواند تصویر غیرواقعی از رابطه، بدن و رضایت ایجاد کند. با پیامدهای احتمالی شکل‌گیری انتظارات غیرواقعی از روابط عاطفی، تحریک زود هنگام و درگیری ذهنی مداوم، احساس شرم، گناه یا اضطراب، عادی‌ پنداشتن رابطه بدون رضایت یا رفتارهای خشونت‌آمیز. تلاش برای تولید یا ارسال تصاویر خصوصی و گرفتار شدن در چرخه مشاهده اجباری یا رفتارهای وسواسی.

در این زمینه برخورد صرفاً تنبیهی معمولاً کافی نیست و آموزش متناسب با سن، گفتگوی امن و حمایت تخصصی اهمیت دارد. محتوای خود آسیب‌رسان و خودکشی نیز زمانی خطرناک می‌شود که برخی صفحات یا گروه‌ها خود آسیب‌رسانی، بی‌ ارزشی یا خودکشی را عادی، قهرمانانه یا قابل‌ تقلید نشان می‌دهند.

مانند نوجوانی که در شرایط افسردگی وارد گروهی می‌شود که اعضای آن یکدیگر را به خودآزاری تشویق می‌کنند یا روش‌های آسیب‌زدن به خود را به اشتراک می‌گذارند. محتوای افراطی، نفرت‌ پراکن و تبعیض‌ آمیز نیز می‌تواند از طریق الگوریتم‌ها نوجوان را بتدریج در معرض مطالب افراطی قرار دهد. از جمله عادی‌ سازی نفرت علیه قومیت، جنسیت، مذهب یا گروه اجتماعی خاص، معرفی مهاجرت، خشونت یا انتقام بعنوان تنها راه‌حل مشکلات و پیوستن تدریجی نوجوان به گروه‌هایی که او را از خانواده و دوستان جدا می‌کنند. اطلاعات نادرست و شبه‌ علمی نیز باور به درمان‌های خطرناک برای بیماری‌ها، پذیرفتن شایعات درباره همکلاسی یا معلم، انتشار اخبار جعلی و تصمیم‌گیری درباره سلامت روان بر اساس یک ویدئوی کوتاه بجای مراجعه به متخصص را در پی دارد.

محتوای بدن‌ محور و فشار برای زیبایی نیز با تصاویر و ویدئوهای فیلتر شده معیارهای غیرواقعی از زیبایی می‌سازد. مانند اینکه نوجوان تصور کند بدن یا چهره‌اش کافی نیست. رژیم‌های سخت یا مصرف دارو و مکمل بدون نظر پزشک، وسواس نسبت به وزن، پوست، مو یا ظاهر و مقایسه دائمی خود با اینفلوئنسرهایی که تصاویرشان ویرایش شده است. وضعیتی که می‌تواند با کاهش عزت‌ نفس، اختلال در تصویر بدنی و اختلالات خوردن همراه شود.

اینترنت به عنوان بستر ارتباطی آسیب‌زا عمل می‌کند. مشکل اصلی به نوع رابطه‌ای مربوط است که نوجوان با اینترنت، تلفن همراه و کاربران دیگر برقرار می‌کند. فابینگ یعنی فرد در حضور دیگران به جای توجه به آن‌ها دائماً سرگرم تلفن همراه باشد. مانند والد و نوجوانی که مشغول گفت‌وگو هستند اما نوجوان هر چند ثانیه پیام‌ها و شبکه‌های اجتماعی را بررسی می‌کند.

یا اعضای خانواده‌ای که سر میز غذا کنار یکدیگرند اما هیچکس با دیگری گفت‌وگوی واقعی ندارد؛ با پیامدهای احتمالی کاهش کیفیت رابطه والد و فرزند، احساس نادیده‌ گرفته‌ شدن، کاهش مهارت گفت‌وگو و همدلی و افزایش تعارض خانوادگی. استفاده مشکل‌زا یا اجباری از اینترنت نشانه‌هایی چون ناتوانی در کم‌کردن زمان استفاده، عصبانیت شدید هنگام قطع اینترنت، بیدار ماندن شبانه برای بازی یا شبکه اجتماعی، افت تحصیلی و کاهش فعالیت‌های روزمره، بی‌علاقه‌ به ورزش، خانواده و دوستان واقعی، استفاده از اینترنت برای فرار از غم، تنهایی یا اضطراب و ادامه استفاده با وجود پیامدهای روشن و زیان‌بار دارد. مانند نوجوانی که برای بازی آنلاین تا صبح بیدار می‌ماند، صبح نمی‌تواند به مدرسه برود، تکالیفش را انجام نمی‌دهد و وقتی خانواده نگران می‌شود پرخاشگری می‌کند.

جایگزین‌ شدن ارتباط مجازی بجای رابطه واقعی و جایگزینی کامل با گفت‌وگوی حضوری و دوستی‌های واقعی می‌تواند مهارت‌های اجتماعی را کاهش دهد. مانند نوجوانی که صدها دنبال‌ کننده دارد اما در گفت‌وگوی حضوری، بیان احساسات، حل اختلاف یا درخواست کمک، دچار مشکل است.. مقایسه اجتماعی و نیاز به تأیید نیز زمانی رخ می‌دهد که تعداد پسندها، بازدیدها و دنبال‌ کننده‌ها ارزشمندی نوجوان را به تأیید دیگران وابسته کند. برای مثال نوجوان عکسی منتشر می‌کند و اگر واکنش کمی دریافت کند احساس می‌کند دوست‌ داشتنی یا موفق نیست و بارها تصویر خود را حذف و بازنشر می‌کند.

ترس از عقب‌ ماندن از دیگران نیز مانند نوجوانی است که تصور می‌کند دوستانش در مهمانی، سفر یا یک گفت‌وگوی مهم هستند و او از ماجرا عقب مانده است؛ بنابراین مدام تلفن خود را بررسی می‌کند و دچار اضطراب می‌شود. اختلال خواب و فرسودگی ذهنی نیز با نور صفحه، هیجان محتوای آنلاین و استفاده تا نیمه‌ شب تشدید می‌شود. مانند نوجوانی که تلفن همراه را کنار تخت می‌گذارد و هر بار با صدای اعلان از خواب بیدار می‌شود و روز بعد خسته، کم‌حوصله و کم‌تمرکز است.

تضعیف تمرکز و تحمل تأخیر نیز با محتوای کوتاه و سریع مانند ویدئوهای چند ثانیه‌ای رخ می‌دهد. مانند نوجوانی که نمی‌تواند یک متن درسی را تا پایان بخواند، در کلاس زود حواسش پرت می‌شود و از فعالیت‌هایی که نتیجه فوری ندارند لذت نمی‌برد.

انزوای خانوادگی و کاهش گفت‌وگوی بین‌ نسلی نیز زمانی اتفاق می‌افتد که هر یک از اعضای خانواده در “جزیره دیجیتال” خود زندگی می‌کند. در نتیجه مشکلات نوجوان دیر دیده می‌شود و والدین از تجربه‌های واقعی او بی‌خبر می‌مانند._پدیدار شناسی این زیست نوپدید نشان می‌دهد پیامدهای جهان دیجیتال کلیت ساختار وجودی نوجوان و بسترهای پیرامونی او را هدف قرار می‌دهد و می‌توان شش سرفصل مکمل را نیز بر تقسیم‌بندی سه‌گانه افزود._

آسیب‌های جسمانی شامل کم‌تحرکی و افزایش احتمال اضافه‌وزن، درد گردن، کمر، مچ دست و چشم، سردرد و خستگی بینایی، اختلال خواب و کاهش حضور در فعالیت‌های ورزشی و فضای باز است.

آسیب‌های تحصیلی و شناختی شامل کاهش تمرکز، اهمال‌کاری، وابستگی به پاسخ‌های آماده و کاهش تفکر انتقادی، تقلب یا کپی‌برداری، استفادهٔ نادرست از هوش مصنوعی بجای یادگیری و کاهش مطالعهٔ عمیق و حافظهٔ فعال است.

آسیب‌های هویتی نیز در دوره‌ای رخ می‌دهد که نوجوان در حال شکل‌گیری هویت است و فضای مجازی ممکن است او را میان چند “خود” متفاوت قرار دهد.یک شخصیت در خانواده، شخصیتی متفاوت در مدرسه، و تصویری کاملاً متفاوت در شبکه اجتماعی؛ فاصله‌ای که می‌تواند احساس سردرگمی، دوگانگی، بی‌ثباتی عزت‌نفس و وابستگی به نگاه دیگران ایجاد کند.

آسیب‌های حریم خصوصی و ردپای دیجیتال نیز از آنجا مهم است که هر تصویر، پیام یا اظهار نظر ممکن است ذخیره، بازنشر یا بازیابی شود. برای مثال نوجوانی در ۱۵سالگی مطلبی توهین‌آمیز منتشر می‌کند و سال‌ها بعد همان مطلب در مدرسه، دانشگاه یا محیط کار علیه او استفاده می‌شود.

آسیب‌های مالی و حقوقی شامل خریدهای درون‌ برنامه‌ای بدون اطلاع خانواده، عضویت در سایت‌ها و کانال‌های فریبکار، مشارکت ناخواسته در کلاهبرداری، انتشار محتوای مجرمانه یا نقض حریم خصوصی دیگران و پیامدهای قانونی ناشی از تهدید، توهین، جعل هویت یا انتشار تصاویر خصوصی است.

آسیب‌های مربوط به خانواده و تربیت نیز شامل کاهش اقتدار تربیتی والدین در صورت تکیه بر ممنوعیت و تنبیه، پنهان‌کاری نوجوان، افزایش درگیری بر سر تلفن همراه، بی‌اعتمادی متقابل و ناتوانی والدین در فهم تجربهٔ دیجیتال نوجوان است.

مواجهه با چنین مختصاتی ثابت می‌کند رویکردهای واکنشی، قهری و انسداد صرف هیچ‌گاه به مهار بحران منجر نشده است و راهبرد اصیل و علمی در جامعه‌شناسی کاربردی، عاملیت‌بخشی و قادرسازی توأمان نوجوانان و خانواده‌ها در مراقبت از خود است.

بر همین مبنا، در سازمان بهزیستی کشور آیین رونمایی از مجموعه محتوای پیشگیری از آسیب‌های فضای مجازی نوجوانان با رویکرد صیانت فعال و مهارت‌آموزی برگزار شد. هدف کلان این رویداد، فراهم‌کردن زمینه‌های مناسب برای آگاه‌سازی نوجوانان و والدین و سرپرستان آنان بمنظور عاملیت‌ بخشی، مصون‌سازی و قادرسازی نوجوان در خودمراقبتی هوشمند در فضای مجازی و مسائل پیرامونی آن است.

اهداف اختصاصی طرح نیز سه‌گانه است

اول، ارتقای آگاهی و سواد دیجیتال نوجوانان در جهت مراقبت از خود در برابر آسیب ها و مسائل فضای مجازی؛

دوم، توانمندسازی و قادرسازی نوجوانان در خصوص مواجهه صحیح، سنجش گرانه و انتقادی با مسائل و چالش‌های ناشی از فضای مجازی

سوم، افزایش آگاهی و مهارت‌آموزی والدین و سرپرستان در خصوص نحوه تعامل سازنده، همدلانه و روزآمد با نوجوانان در ارتباط با فضای مجازی و پر کردن شکاف بین‌نسلی.

جامعه هدف و دامنه مداخله، نوجوانان دختر و پسر رده سنی ۱۰ تا ۱۵ سال با لحاظ مختصات، تنوع بوم‌شناختی و ویژگی‌های فرهنگی–منطقه‌ای کشور، همراه با والدین، سرپرستان قانونی و مهندسان بالندگی و رشد همه‌جانبه آنان است.

کارنامه عملکرد در فاز پایلوت نشان می‌دهد این طرح در سال گذشته در ۱۱ استان کشور اجرا شد و توانست ۹,۵۴۸ نفر از مخاطبان هدف (نوجوانان و خانواده‌ها) را تحت پوشش مستقیم قرار دهد.

فاز توسعه و ملی‌سازی در سال جاری با بازنگری کیفی، تجدید ساختار و عمق‌بخشی به استان‌های هدف، در ۲۰ استان کشور توسعه و گسترش می یابد.

در همین چارچوب، _فرایند بازنگری و تکمیل محتوا منجر به تدوین و نهایی‌ سازی ۵ عنوان محتوای تخصصی و آموزشی مدون و ساخت ۳۰ اثر موشن‌گرافی و تولیدات رسانه‌ای جذاب شده است که زبان، زیست‌بوم و ادراک نوجوانان را نشانه می‌گیرد._

بستر اجرایی محله‌محور این طرح نیز بدین‌گونه است که محتواها و الگوهای ارائه‌ شده پس از تسری در پهنه استان‌ها، از طریق ۳,۰۰۰ مرکز “سلام محله” در بستر محله‌گرایی، با رویکرد از کف به ستاد، با مشارکت تسهیل‌گران و همراهی خانواده‌ها به مرحله اجرای پایدار در کف جامعه می‌رسد.

این طرح با عبور از آموزش‌های مستقیم و کسالت‌بار، بسمت فرم‌های اقناعی، انیمیشن‌های چندرسانه‌ای و تمرین‌های کنشگرانه گام برداشته است تا نوجوان نه پذیرا بلکه مراقب فعال زیست‌بوم خود باشد._

در یک جمع‌بندی تحلیلی، آسیب‌های اینترنت بر نوجوانان در چهار سطح رخ می‌دهد.

آسیب ابزاری.

یعنی استفاده از اینترنت برای قلدری، هک، جعل هویت، تهدید و اخاذی.

آسیب محتوایی.

یعنی مواجهه با خشونت، پورنوگرافی، خودآسیب‌رسانی، نفرت‌پراکنی، اطلاعات نادرست و معیارهای غیرواقعی زیبایی.

آسیب ارتباطی.

یعنی فابینگ، انزوای اجتماعی، مقایسه‌گری، نیاز به تأیید، روابط ناسالم و شکار آنلاین.

آسیب‌های جسمی، روانی و رشدی.

یعنی اختلال خواب، کم‌تحرکی، افت تحصیلی، کاهش تمرکز، اضطراب، افسردگی، اختلال در هویت و تضعیف روابط خانوادگی.

نکته مهم این است که _راه‌حل، حذف کامل اینترنت نیست، بلکه باید بر چهار محور, سواد رسانه‌ای، رابطه امن با والدین، تنظیم زمان و محیط استفاده، و دسترسی سریع به مشاوره و حمایت تخصصی. استوار باشد._ نوجوانی که بتواند بدون ترس با والدین یا مربی خود درباره یک تجربه ناخوشایند آنلاین صحبت کند، بسیار کمتر در معرض تداوم آسیب قرار می‌گیرد. این رویکرد عملیاتی در انطباق کامل با مأموریت‌های سازمان بهزیستی در ارتقای سرمایهٔ اجتماعی و تقویت تاب‌آوری در “جامعه طوفانی” است.

چراکه تحقق وفاق ملی، احساس حضور دولت کارآمد و انسجام پیوندهای اجتماعی، بیش و پیش از هر چیز در گرو احساس آرامش خانواده‌ها در صیانت از عزیزترین سرمایه‌های انسانی کشور(یعنی نوجوانان این مرز و بوم) است.

پیوند این محتواها با شبکه ۳,۰۰۰ مرکز “سلام محله” و توان داوطلبان اجتماعی بهزیستی زمینه تحول از آسیب‌پذیری به سوی اقتدار و بازآفرینی سرمایه اجتماعی را در سراسر میهن عزیزمان فراهم می کند.

آگهی
دکمه بازگشت به بالا