وقفوهم انهم مسئولون

یادداشت مهمان، کورش علیانی، فعال فرهنگی: فیلمی است از مراسم آغاز سال تحصیلی در یک دبستان که می‌گویند در مهرشهر کرج واقع شده است. بچه‌هایی که احتمالاً کلاس اولی هستند از دالانی می‌گذرند، دوربین منتظرشان است و هر کدام مطابق سناریویی که برایشان ساخته‌اند وارد می‌شوند؛ مثل فیلم‌های عروسی. اگر ندانیم این فیلم را در مدرسه گرفته‌اند، چی در آن هست که ما را به یاد مدرسه بیندازد؟ بیشتر شبیه یک مراسم بسیار مبتنی بر پول است، شبیه کت‌واک کودکان. موضوع اصلی مراسم نه مدرسه است، نه آموزش، نه حتی شادی بچه‌ها. موضوع پول است.

پول داشتن فضیلت نیست. از حساب بانکی کسی نمی‌شود فهمید چه قدر باهوش، سخت‌کوش، درستکار یا مهمتر از این‌ها، مفید است. پول حتی حق خاصی هم به آدم نمی‌دهد. البته ثروت امکان می‌دهد آدم حق‌هایی را که همه دارند راحت و در بسته‌بندی‌ای ویژه به دست بیاورد. درمان بهتر، آموزش بهتر، خانه بهتر، امنیت بیشتر و انتخاب‌های بیشتر بخرد. یعنی پول فقط امکان خریدن چیزها نیست. امکان دور شدن از رنجی است که دیگران ناچار تحمل می‌کنند.

این فاصله گرفتن و دور شدن در همه زمان‌ها یک معنا ندارد. وقتی جامعه زیر فشار اقتصادی است و هم‌زمان جنگ را تجربه می‌کند، عده‌ای نمی‌توانند از هزینه درمانشان کم کنند، عده‌ای نگران اجاره هستند و عده‌ای در ترس از فردای نزدیک خود و فرزندانشان هستند. اگر در چنین جامعه‌ای پول به کسی امکان داده است سهم کمتری از این فشار را تحمل کند، او سهم بیشتری از مسئولیت هم دارد. این مسئولیت صدقه دادن به کسانی نیست که کمتر دارند. مسئولیت در برابر جامعه‌ای است که در آن زندگی می‌کند و به پول او معنا و امکان معاملاتی داده است.

می‌شود با پول بخشی از فاصله را کم کرد. می‌شود امکان تازه‌ای برای دیگری ساخت. می‌شود سهم بیشتری از یک بار مشترک برداشت. در کنار همۀ این‌ها انتظار می‌رود فاصله‌ای را که میان فرد و جامعه افتاده است، دلیل برتری خود ندانند.

فیلم چنین است. فاصله را پذیرفته‌اند و شادمانه روی صحنه هم آورده‌اند. پول خرج می‌کنند تا پولشان را ببینید. برخورداری را متجسد می‌کنند تا تمایز به چشم بیاید. چیزی که باید مسئولیت بیشتری بیاورد، چیزی برای افتخار شده است.

و ماجرا از این هم جلوتر رفته است. این کار را بزرگسالان فقط با خودشان نکرده‌اند. کودکان شش هفت ساله را هم وارد نمایش ناسالم خودشان کرده‌اند. کودک هنوز در سنی نیست که بداند پول چیست، آدم‌ها چرا نابرابر هستند و داشتن بیشتر چه مسئولیتی می‌آورد. والدین پیش از آن که فرصت چنین انتخابی پیدا کند، یک جواب آماده به او نشان می‌دهند؛ داشتن بیشتر یعنی موفقیت بیشتر و چیزی که باید توی چشم بقیه کرد.

مدرسه هم مسئول است. یعنی نهادی که قرار است چیزی به کودک بیاموزد، از همان روز اول یکی از ناسالم‌ترین چیزها را به او آموخته است.

در زمان جنگ، جامعه بیش از همیشه به کسانی نیاز دارد که اگر توان بیشتری دارند، سهم بیشتری از بار مشترک بردارند. پول می‌تواند فاصله بسازد. داشتن پول بیشتر یعنی مسئولیت بیشتر برای کم کردن این فاصله، نه فرصت بیشتر برای جشن گرفتن آن.