«تئاتر» به عنوان یک «هنر استراتژیک» کمک میکند به «فهم مشترک» برسیم/ نباید «هدف تئاتر» در پایان روز این باشد که بگوید «من امروز اینقدر فروختم»!

سینماپرس: «امیر دژاکام» با بیان این مطلب که ما در تئاتر یک زندگی خیالی را میبینیم و این زندگی خیالی میتواند برای ۵۰۰ تماشاگر، فهم مشترک ایجاد کند؛ گفت: اگر به فهم مشترک برسیم و همه آحاد ملت بتوانند آن را بپذیرند و باور کنند، از خسارتها و ناهنجاریهای بزرگ جلوگیری کردهایم. امروز در آن بخشهایی ملی هستیم که فهم مشترک داریم و هر جا که فهم مشترک نداریم، در واقع امر ملی نیز با مشکل مواجه است. تئاتر به عنوان یک هنر استراتژیک کمک میکند به فهم مشترک برسیم و از آنجا که فهم مشترک میتواند امنیت ملی ما را تأمین کند، تئاتر مستقیماً میتواند با امنیت ملی در ارتباط باشد.
«امیر دژاکام» هنرپیشه، کارگردان و مدرس تئاتر در گفت و گویی تفصیلی با خبرنگار سینماپرس با محوریت زیبایی شناسی و معرفت شناسی در تئاتر اظهار داشت: ما باید از آن سؤال معرفتشناسانه شروع کنیم که اساساً تئاتر را به چه منظوری در جامعه نیاز داریم و آیا به آن نیاز داریم یا نداریم! فرض کنیم نوعی از تئاتر آموزشی است، نوعی تئاتر سرگرمکننده است و نوعی دیگر از تئاتر به دنبال تبلیغ و ترویج یک مفهوم خاص است. در این موارد، برای آموزش ساختارهای آموزشی وجود دارند؛ اگر هدف تفریح باشد، سایر نهادها و زمینههای دیگر نیز میتوانند تفریحات مختلفی ایجاد کنند. امروز در کشور انواع برنامههای سرگرمکننده و تفریحات سالم وجود دارد و اگر هدف تبلیغات باشد، نهادهای دیگری نیز برای تبلیغ وجود دارند.
وی افزود: آن چیزی که تئاتر را از این موارد متمایز و منحصر به فرد میکند، این است که تئاتر شما را شریک یک زندگی تجربی میکند و جامعه را به فهم مشترک میرساند. انسان اگر میتوانست پس از مرگ دوباره به دنیا بیاید و از تجربیات قبلی خود استفاده کند، میتوانست بسیار بهتر زندگی کند. اما از آنجا که چنین امکانی وجود ندارد، انسان تلاش میکند از تجربیات دیگران استفاده کند؛ مطالعه میکند، کتاب میخواند، به دانشگاه میرود، به تاریخ نگاه میکند، تجربههای خیالی و پژوهشهای هنری مانند تئاتر و سینما را دنبال میکند و از تجربیات پدر، برادر و دیگران بهره میگیرد، چون طبیعتاً نمیتواند همه تجربهها را شخصاً به دست آورد.
این مدرس تئاتر با بیان فلسفه وجودی هنرهای نمایشی تصریح نمود: یکی از پدیدههایی که به ما کمک میکند تجربه کسب کنیم، تئاتر است. انسان معمولاً در تجربه کردن تنهاست. وقتی دزدی اتفاق میافتد، شما تنها هستید یا نهایتاً خانواده در کنار شماست. وقتی دچار حادثه یا تصادف میشوید، تجربهای شخصی دارید. وقتی طلاق یا ناراحتی اتفاق میافتد، باز هم تجربهای فردی است. انسان در رابطه با مادر، پدر، خانواده و اجتماع نیز معمولاً تجربهای فردی و شخصی دارد و گاهی این تجربه میان دو یا سه نفر مشترک میشود. بنابراین، این تجربههای فردی در نهایت به فهم فردی منجر میشوند.
او ادامه داد: اما ما در تئاتر یک زندگی خیالی را میبینیم و این زندگی خیالی میتواند برای ۵۰۰ تماشاگر، فهم مشترک ایجاد کند. اگر ما درباره هدف ازدواج به فهم مشترک برسیم، باور کنید مسئله طلاق تا حد زیادی حل میشود. اگر درباره سکسوالیته به فهم مشترک برسیم، بسیاری از مشکلات اجتماعی ما در رابطه با جنسیت حل خواهد شد. اگر درباره ساختمانسازی و آپارتماننشینی به فهم مشترک برسیم، بسیاری از مشکلات اجتماعی کاهش پیدا میکند.
دژاکام با بیان این مطلب که اگر درباره امنیت ملی به فهم مشترک برسیم، میتوانیم از تجزیه و چندپاره شدن کشور و شکلگیری جنگ داخلی جلوگیری کنیم؛ اظهار داشت: اگر به فهم مشترک برسیم و همه آحاد ملت بتوانند آن را بپذیرند و باور کنند، از خسارتها و ناهنجاریهای بزرگ جلوگیری کردهایم. امروز در آن بخشهایی ملی هستیم که فهم مشترک داریم و هر جا که فهم مشترک نداریم، در واقع امر ملی نیز با مشکل مواجه است. تئاتر به عنوان یک هنر استراتژیک کمک میکند به فهم مشترک برسیم و از آنجا که فهم مشترک میتواند امنیت ملی ما را تأمین کند، تئاتر مستقیماً میتواند با امنیت ملی در ارتباط باشد.
وی متذکر شد: اگر تئاتر فقط در شکل جوک گفتن برای خنداندن مردم، صرفاً در قالب پرفورمنس یا صرفاً به معنای خرید بلیت برای دیدن یک بازیگر عزیزمان باشد، دیگر آن اتفاقی که باید در تئاتر رخ دهد، شکل نگرفته است. نباید هدف تئاتر در پایان روز این باشد که بگوید «من امروز اینقدر فروختم». اگر موضوع فروش است، میتوان میزان فروش آن را با یک پیتزافروشی مقایسه کرد. اگر موضوع زیباییشناسی و فرهنگ است، میتوان آن را با یک اثر فرهنگی مقایسه کرد.
او ادامه داد: نگاه کنید ببینید آثار آقای بیضایی چقدر فروش داشتهاند؛ اما همه ملت ایران و هنرمندان تئاتر ایران، چه بعد از انقلاب و چه پیش از انقلاب، ایشان را به عنوان یک سرمایه فرهنگی کشور میشناسند و تأثیرگذاری او را به رسمیت میشناسند.
کارگردان نمایش «روژان» و «تاج محل» بیان کرد: ما تئاتر را با دخلش حساب میکنیم! این یک سؤال فلسفی است. آیا ارزش یک تئاتر با دخل آن سنجیده میشود! من میگویم بله؛ دخل به معنای داخل شدن، به معنای آورده و به معنای اضافه شدن است، اما اضافه شدن به فرهنگ ملی. در طول ۵۰ سال، در طول ۱۰۰ سال، ما باید ببینیم این تئاتر چه چیزی به فرهنگ ملی اضافه کرده است. باید ۵۰ سال بعد ببینیم که این تئاتر چقدر دخل داشته؛ همانطور که درباره شاهنامه فردوسی، گلستان سعدی، طوطینامه و سایر آثاری که در این زمینه وجود دارند، چنین نگاهی داریم.
وی یادآور شد: بنابراین، تئاتر یک فعل زیباییشناسانه برای رسیدن به فهم مشترک است؛ هرگاه در هر مکانی، تماشاگر انسان و بازیگر انسان با یکدیگر مواجه شوند و یک تجربه خیالی را پشت سر بگذارند، عمل تئاتر تحقق پیدا کرده است. در غیر این صورت، اگر سرگرمی باشد، سرگرمی است؛ اگر تبلیغات باشد، تبلیغات است و اگر تجارت باشد، تجارت است. هیچکدام از این شکلها گناه یا جرم نیستند، اما هنر نیستند. بحث ما یک بحث معرفتشناسانه است.
دژاکام درباره مفهوم اصلی تئاتر تصریح نمود: ببینید، بحث بر سر این است که چه چیزی و چه کنشی تئاتر محسوب میشود. آیا فروش بلیت، تئاتر است! آیا خنداندن مردم، تئاتر است! آیا تبلیغات کردن، تئاتر است! من میگویم نه؛ تئاتر رسیدن به فهم مشترک است، به صورتی که بازیگر زنده با تماشاگر زنده مواجه شود. اگر بازیگر در واقع واسطه داشته باشد، در آن صورت با هنرهای باواسطه مواجه هستیم؛ مثل سینما، تلویزیون و رادیو که آنها نیز در بخشهای نمایشی خود همین منظور را دنبال میکنند. اگر کلمه واسطه باشد، با رمان و داستان مواجه هستیم. در واقع، رمان و داستان نیز همین هدف را دنبال میکنند؛ رسیدن به فهم مشترک.
او ادامه داد: دقت کنید، خود شما به عنوان یک خبرنگار و روزنامهنگار، اگر ما در مفاهیم مختلف به فهم مشترک رسیده بودیم، اینهمه دعوا و اختلاف وجود نداشت. فهمهای ما متفاوت است و ما نمیپذیریم که فهم انسانها میتواند متفاوت باشد؛ در حالی که تجربههای انسانها متفاوت است.
«امیر دژاکام» در پایان این گفت و گو خاطرنشان ساخت: مگر از «مادر» کلمهای زیباتر داریم! اما ممکن است انسانی را پیدا کنیم که از مادرش متنفر باشد، چون مادراش او را داخل کیسه پلاستیکی گذاشته و در سطل زباله انداخته و رفته است. چرا باید چنین انسانی مادرش را دوست داشته باشد! چون تجربه او از مادر، تجربهای تلخ و چرک است و بنابراین فهمش از مادر نیز بر اساس همان تجربه شکل گرفته است. میخواهم بگویم حتی فهم ما از امور زیبا، از امور قشنگ، از پدر، مادر، خواهر و برادر نیز وقتی تجربهمان تلخ باشد، متفاوت خواهد بود.







