آن روپوش سفید، هنوز حرف میزند!

حسام ابوصفیه را جهان با تصویر مردی در روپوش سفید به یاد میآورد که بهسوی تانکها قدم برمیدارد؛ اما پشت این قاب کوتاه، زندگی پزشکی ایستاده که حتی داغ فرزند هم او را از مسئولیتش جدا نکرد.
یادداشت مهمان، حسن مجیدیان: بعضی آدمها را بارِ اول با یک تصویر میشناسیم؛ تصویری که پیش از نامشان و شرح زندگیشان و قبل از آنکه بدانیم چه بر آنان گذشته، جایی در حافظهمان باز میکند. برای من، حسام ابوصفیه از همین آدمهاست؛ مردی با روپوش سفید، در میان انبوه آوار، که آهسته و مطمئن بهسوی تانکها میرود. این اولین قابی بود که همراه نامش در ذهنم حک شد. قابی کوتاه و هولناک، با پرسشهایی که بیرون از ذهن جولان میدهد. این مرد کیست؟ پشت سرش چه گذاشته است؟ و چه چیزی آدمی را تا چنین لحظهای، بر سر کاری که به آن باور دارد، نگه داشته؟
اپیزود «حسام ابوصفیه» تلاشی است برای نزدیکشدن به آدمِ درون این تصویر. برای آنکه او را فقط در همان چند قدم آخر نبینیم؛ زندگیاش را پیش از رسیدن به این قاب، واکاوی کنیم و بشناسیم و بفهمیم آن روپوش سفید، چه سالهایی چه ماجراهایی چه درد و رنج هایی را از سر گذرانده است. من فکر میکنم اولین ارزش این روایت همین است: به تصویری که ممکن است بارها دیده باشیم، گذشته و عمق میبخشد؛ نامی را که شنیدهایم، به انسانی با خانواده، انتخاب، حرفه و رنج تبدیل میکند. روایت به تصویر، جان میبخشد.
در این اپیزود، روایت از قبل از تولد حسام آغاز میشود؛ از کوچ اجباری خانوادهاش، از حمامه تا جبالیا، و زندگیای که در اردوگاه ادامه پیدا میکند. بعد به کودکی و نوجوانی او میرسد، به رفتنش برای تحصیل پزشکی و بازگشتنش به جایی که از آن آمده بود. این رفت و برگشت، در متن روایت بی حکمت و بیهوده نیست. شنونده باید بداند پزشکی که بعدها در بیمارستان کمال عُدوان میماند، امکان رفتن و نماندن را بلد بوده. بیرون را دیده، زندگی دیگری را تجربه کرده و برگشته است. با چنین پیشزمینهای، ماندنش معنایی بیش از حضور اتفاقی یک پزشک در محل کارش پیدا میکند.
برای خودِ این کمترین، آنچه در این روایت بیشتر تأمل برانگیز بود، نسبت میان بزرگی واقعه و سادگی کار این مرد است. حسام پزشک کودکان است. کارش، در معنای نخست و روشن آن، رسیدگی به تن رنجور و بیمار کودک است؛ شنیدن صدای نفس بچهها، دیدن نشانههای بیماری و تلاش برای بازگرداندن سلامتی به آنها. اما روزگار، همین کارِ روشن را چنان دشوار میکند که انجامدادنش، خود، به انتخابی بزرگ و ریسکی خطرناک تبدیل میشود. گاهی آدمی برای وفادارماندن به کاری که هر روز انجام داده، باید بهایی بدهد که هیچگاه در آغاز راه تصورش را نمیکرده است.
اپیزود، هرچه پیش میرود، ما را به چنین موقعیتی نزدیکتر میکند. بیمارستان کمکم از محل دوا و درمان، فراتر میرود و جایی میشود برای پناهگرفتن، برای کنار یکدیگر ماندن، برای حفظ اندک نظمی در زندگیای که ازهمگسیخته. در چنین فضایی، روشنماندن یک بخش یا فراهمشدن دارویی ساده، دیگر فقط خبری اداری و درمانی نیست؛ پشت هرکدام، انسانی ایستاده است که هنوز میتواند امیدوار باشد کسی به دادش میرسد. روایت، وقتی بر همین جزئیات مکث میکند، بیش از هر توضیح دیگری شنونده را با معنای حضور حسام در آن محیط آشنا میسازد و بعد، ابراهیم؛ پسر پانزدهسالهاش.
از این جای روایت نمیتوان بهآسانی گذشت. پزشکی که با پیکر بیجان فرزند خود روبهرو میشود، بر او نماز میخواند و در محوطه همان بیمارستان به خاکش میسپارد. اینجا دیگر شنونده فقط با سرگذشت یک پزشک روبهرو نیست؛ با پدری روبهروست که فقدان و بلا، درست در میانه محل کار و مسئولیتش، بر او فرود آمده است. هنگام شنیدن این بخش، بیشتر از هر چیز به فاصله کوتاه و طاقتفرسای میان دو موقعیت فکر میکردم: پدربودن و پزشکبودن. چگونه میتوان از کنار چنین قبری برخاست و دوباره به بالین کودکی دیگر رفت؟ این کار، یک روح عجیب و عظیمی میخواهد!
به نظرم، باید مراقب بود تحسینِ ایستادگی چنین انسانی، ما را از دیدن رنج او باز ندارد. سنگینیِ رنج در این جا؛ فوقِ فهم و سعه ماست. اگر حسام را چنان دور و دستنیافتنی تصویر کنیم که اصلا اندوه و خستگی در او راه ندارد، بخشی از حقیقتش را نادیده گرفتهایم و از دست دادهایم. ارزش ماندنش درست در همین انسانبودن است؛ در اینکه پدر است، داغدیده است، زخمی میشود و باز مسئولیتش را رها نمیکند. عظمت بعضی انتخابها را تنها وقتی میتوان دریافت که دشواری انسانیشان و چگالیِ رنجشان را کوچک نکنیم.
از همین منظر، قوت اصلی این اپیزود را در بازگرداندن چهره به یک نام میبینم. در زمانهای که فراوانی تصویرها گاه فرصت دیدن را از ما میگیرد، چنین روایتهایی مجال مکث و تأمل و دردآگاهی را فراهم میکنند. البته هرجا خودِ واقعه این اندازه گویاست، راوی میتواند بیشتر به آن اعتماد کند؛ توضیح کمتر و مجال تأمل بیشتر، گاهی اثر عمیقتری میگذارد. برخی صحنهها، بهویژه صحنههای فقدان، سکوتی درخور خود میطلبند.
با همه این حرفها و الحاصل این که: حاصل شنیدن این اپیزود برای من، آشنایی با یک زندگی بود؛ زندگیای که اکنون دیگر در آن تصویر کوتاه خلاصه نمیشود. پادکست، کار ارزشمندش را همینجا انجام داده است. مخاطب را وادار کرده پشت یک قاب بایستد و آدمِ درونش را ببینید. شنیدنش را پیشنهاد میکنم؛ برای شناختن حسام ابوصفیه، و برای درنگ در معنای مسئولیت، هنگامی که وفادارماندن به آن دیگر آسان نیست و هزینه و لطمه دارد.
آن روپوش سفید، پس از پایان صوت نیز، چیزی برای گفتن دارد و تا همیشه تصویری زنده و پُرمعناست.







