دومین همایش ملی انجمن زبانشناسی ایران با موضوع بررسی تحولات کاربردشناسی زبان، نظم پنهان در ساختار فارسی و چالشهای هوش مصنوعی به کار خود پایان داد.
به گزارش خبرگزاری مهر به نقل از دیپلماسی عمومی و ارتباطات بنیاد ایرانشناسی، این همایش که روز سهشنبه ۲۴ شهریورماه آغاز شده بود، با حضور پژوهشگرانی از ۳۲ دانشگاه کشور، طی دو روز به بررسی طیف گستردهای از موضوعات زبانشناسی اختصاص یافت.
در دومین روز همایش، محمد عموزاده، استاد تمام دانشگاه اصفهان، در سخنرانی کلیدی خود با عنوان کاربردشناسی زبان در گذر زمان: از معنای گوینده تا معنای تعاملی به بررسی تحول نگاه زبانشناسان به مفهوم معنا و نقش تعامل در شکلگیری آن پرداخت.
عموزاده با اشاره به تحول مطالعات کاربردشناسی زبان گفت: بررسی زبان تنها به ساختارهای واژگانی و نحوی یا معنای مستقیم جمله محدود نمیشود، بلکه برای فهم دقیق معنا باید به قصد گوینده، بافت، شرایط گفتوگو و نحوه تعامل میان گوینده و مخاطب نیز توجه کرد.
وی با اشاره به دیدگاههای متفکرانی همچون رودلف کارناپ، جان آستین و پل گرایس افزود: مطالعات زبانشناختی بهتدریج از نگاه صرفاً توصیفی به زبان فاصله گرفته و به بررسی کارهایی که انسان با زبان انجام میدهد توجه بیشتری پیدا کرده است.
این استاد دانشگاه تأکید کرد: زبان تنها وسیلهای برای توصیف واقعیت یا انتقال اطلاعات نیست و انسان از طریق زبان کنشهای اجتماعی مختلفی، از وعده دادن و تشویق گرفته تا ابراز محبت و ایجاد تغییر در روابط اجتماعی، انجام میدهد.
عموزاده با بیان اینکه معنای یک عبارت همیشه از ساختار ظاهری آن قابل دریافت نیست، اظهار کرد: موقعیت، بافت، فرهنگ، تجربه و دانش مشترک میان گوینده و مخاطب میتواند در برداشت نهایی از سخن تأثیرگذار باشد و یک عبارت در بافتهای مختلف، معناهای متفاوتی پیدا کند.
وی با اشاره به نقش عرف اجتماعی و فرهنگ در فرایند ارتباط گفت: برخی معانی بهصورت مستقیم بیان نمیشوند و مخاطب آنها را با اتکا به زمینه، عرف اجتماعی و دانستههای مشترک استنباط میکند. از این رو، نمیتوان همه استنباطهای معنایی را در جوامع مختلف با یک سازوکار واحد توضیح داد.
این استاد زبانشناسی با اشاره به پدیده تعارف در زبان فارسی خاطرنشان کرد: برخی پدیدههای زبانی بدون شناخت زمینه فرهنگی جامعه ایرانی بهطور کامل قابل درک نیستند و تفاوتهای فرهنگی در نحوه خطاب کردن، فاصله میان خود و دیگری، شیوه تعامل و انتقال معنا، نشان میدهد که زبان را نمیتوان جدا از نظام فرهنگی و اجتماعی بررسی کرد.
عموزاده در ادامه با اشاره به رویکردهای جدید در کاربردشناسی گفت: در دیدگاههای جدید، تمرکز تنها بر کنش گفتاری گوینده نیست، بلکه نقش مخاطب و فرایند شکلگیری معنا در تعامل اهمیت بیشتری پیدا کرده است. در تعامل واقعی، معنای سخن در فرآیندی مشترک میان گوینده و مخاطب شکل میگیرد و واکنش مخاطب، بافت و اطلاعات مبادلهشده نیز در شکلگیری معنای نهایی نقش دارند.
وی همچنین با اشاره به گسترش سریع هوش مصنوعی، آن را یکی از چالشهای مهم پیش روی زبانشناسان دانست و گفت: هوش مصنوعی امروز در برخی زمینهها میتواند متن را از نظر سازماندهی، روششناسی، تحلیل و انسجام با دقت قابل توجهی ارزیابی کند.
عموزاده با طرح این پرسش که در صورت توانایی هوش مصنوعی برای انجام سریعتر و بهتر بخشی از وظایف استادان و پژوهشگران، نقش انسان در آینده چه خواهد بود، تأکید کرد: نوآوری و ایدهپردازی واقعی میتواند همچنان از مهمترین عرصههای متمایزکننده انسان باشد و جامعه زبانشناسی باید بهصورت جدی درباره نسبت خود با هوش مصنوعی و تأثیر آن بر آموزش، پژوهش و ارزیابی علمی گفتوگو کند.
وی پیشنهاد کرد انجمن زبانشناسی ایران نشستی تخصصی درباره زبانشناسی و هوش مصنوعی برگزار کند.
در ادامه، دکتر محمد راسخ مهند، استاد تمام گروه زبانشناسی دانشگاه بوعلی سینا، در سخنرانی خود با عنوان ردهشناسی پیکرهبنیاد و توالی کلمات در زبان فارسی به بررسی الگوهای ترتیب واژهها و روابط میان سازههای زبانی در فارسی پرداخت.
راسخ مهند با اشاره به مطالعات ردهشناختی زبانها توضیح داد که زبانها در پژوهشهای مختلف بر اساس ترتیب هسته و وابسته و جایگاه فعل نسبت به دیگر سازهها دستهبندی شدهاند؛ با این حال، فارسی در بسیاری از معیارها رفتاری آمیخته دارد و نمیتوان آن را بهسادگی در یکی از الگوهای ثابت فعلآغاز یا فعلپایان قرار داد.
وی با اشاره به گسترش مطالعات پیکرهبنیاد از حدود سال ۲۰۱۵ گفت: استفاده از مجموعههای بزرگ زبانی و پیکرههایی مانند Universal Dependencies نشان داده است که تصویر حاصل از مطالعات دستوربنیاد در همه موارد با واقعیت کاربرد زبانها منطبق نیست.
این استاد دانشگاه افزود: دادههای پیکرهای نشان میدهند فارسی آنقدر که در برخی توصیفهای اولیه تصور میشد بینظم نیست و در برخی ویژگیهای نحوی، از جمله روابط فاعل و مفعول، از نظم قابل توجهی برخوردار است.
راسخ مهند درباره منشأ آمیخته بودن ترتیب واژهها در فارسی اظهار کرد: فرضیههایی مانند تحول تاریخی از الگوی فعلپایان به فعلآغاز یا آزادی نسبی ترتیب واژهها، بهتنهایی توضیح کاملی ارائه نمیکنند.
وی تماس زبانی و تاریخی در منطقه غرب آسیا را یکی از عوامل مهم در این زمینه دانست و گفت: فارسی و بسیاری از زبانهای ایرانی طی چند صد و حتی چند هزار سال با زبانهای مختلف ایرانی، سامی، ترکی و ارمنی در تماس بودهاند و این تماس طولانیمدت میتواند بر نحو و ترتیب واژهها تأثیر گذاشته باشد.
این استاد زبانشناسی غرب آسیا را نوعی منطقه انتقالی زبانی دانست و افزود: قرار گرفتن زبانهای ایرانی میان حوزههای زبانی سامی و زبانهای دارای الگوهای متفاوت ترتیب واژهها، میتواند در شکلگیری ویژگیهای آمیخته زبان فارسی مؤثر بوده باشد.
راسخ مهند همچنین با اشاره به تفاوت میان فارسی رسمی و غیررسمی در دادههای پیکرهای گفت: در برخی شاخصهای مورد بررسی، رفتار نحوی فارسی رسمی و غیررسمی متفاوت است و فارسی غیررسمی در برخی ویژگیها به الگوهای بهینهتر و نزدیکتر به نظم پردازشی گرایش دارد.
وی در ادامه با طرح موضوع کمینهسازی طول وابستگی توضیح داد که یکی از معیارهای کارآمدی زبان، میزان فاصله میان هسته و وابستههای آن است و دادههای زبانهای مختلف نشان میدهند زبانهای طبیعی معمولاً نه کاملاً تصادفی و نه کاملاً ثابت، بلکه در محدودهای میان این دو وضعیت عمل میکنند.
راسخ مهند تأکید کرد: بررسی دادههای فارسی نیز نشان میدهد این زبان، با وجود آمیخته بودن ترتیب واژهها، از نظر کارآمدی پردازشی در وضعیت نامطلوبی قرار ندارد و در بسیاری از موارد به الگوهای بهینه نزدیک است.
وی یکی از یافتههای مهم پژوهش را رفتار متفاوت سازهها پیش و پس از فعل عنوان کرد و گفت: در بخش سازههای پیش از فعل، فارسی گرایش دارد سازههای بلندتر را دورتر و سازههای کوتاهتر را نزدیکتر به فعل قرار دهد، در حالی که در بخش پس از فعل، الگوی معکوس دیده میشود.
این استاد دانشگاه در جمعبندی گفت: آمیخته بودن ترتیب واژهها در فارسی به معنای بیقاعدگی نیست؛ بلکه دادههای پیکرهای نشان میدهند در پس این تنوع ظاهری، نوعی نظم و سازگاری با فرایندهای پردازشی زبان وجود دارد و تماس تاریخی با زبانهای مختلف منطقه نیز میتواند بخشی از این ویژگی را توضیح دهد.
در پنلهای تخصصی دومین روز همایش نیز موضوعات متنوعی از جمله ریتم شعر کلاسیک فارسی، تغییرات زبرزنجیری در زبان فارسی، فرایندهای واجی در گویش بلوچی سرحدی، آگاهی واجشناختی و نحوی و درک خواندن در کودکان دارای اختلال بیشفعالی ـ نقص توجه، ترجمه چندوجهی، فرهنگهای زبانآموز، ساخت فعلهای غیرساده فارسی و نشانههای نکره در فارسی معاصر مورد بررسی قرار گرفت.
همچنین پژوهشهایی درباره نظام گفتمان رخدادی در کلام سعدی، ارتباط واژه و ساخت در ساختهای دومفعولی فارسی، رویکرد شناختی به فعل کشیدن، معناشناسی اصطلاحات و ضربالمثلها، نارساخوانی در زبان فارسی، دوزبانگی و پردازش استعارهها در زبان دوم و نواخت گفتار بهعنوان نشانگر زیستی در تشخیص اوتیسم در کودکان فارسیزبان ارائه شد.
دومین همایش ملی انجمن زبانشناسی ایران پس از دو روز برگزاری نشستهای تخصصی و ارائه پژوهشها، با حضور استادان، پژوهشگران و دانشجویانی از ۳۲ دانشگاه کشور، در بنیاد ایرانشناسی به کار خود پایان داد.
در این همایش، حوزههایی همچون زبانشناسی کاربردی و اجتماعی، زبانشناسی شناختی، واجشناسی، گویشپژوهی، معناشناسی، کاربردشناسی، زبان و فناوری و پردازش زبان مورد توجه قرار گرفت و زمینهای برای تبادل یافتهها و تقویت ارتباط میان نسلهای مختلف جامعه زبانشناسی ایران فراهم شد.
