در تولید این داروهای صاحب فن هستیم

به گزارش سلامت نیوز به نقل از جام جم، کشور ایران در حوزه دارو، پیشینه‌ای طولانی و باسابقه دارد؛ پیشینه‌ای که در حوزه داروهای سنتی، شناخت گیاهان دارویی و طب سنتی ریشه دوانده است. اما شکل‌گیری صنعت داروسازی مدرن در کشور، داستانی تازه‌تر دارد و به بیش از هشت دهه پیش برمی‌گردد.

در این مدت، تولید دارو در ایران از تأمین و ساخت فرآورده‌های دارویی فراتر رفته و بخش‌هایی از زنجیره تولید، ازجمله ساخت مواد مؤثره و ماشین‌آلات مورد نیاز این صنعت نیز، در داخل کشور توسعه پیدا کرده است. آن‌قدر که امروز، ایران، جایگاه ویژه‌ای در زمینه تولید دارو در میان کشورهای دنیا و منطقه دارد. بیست‌وپنجمین روز از سپتامبر و روز جهانی داروساز، فرصت خوبی است تا درباره این جایگاه و موقعیت بیشتر بدانیم. 

ایران در حوزه داروهای سنتی، کشوری صاحب‌فن و برخوردار از پیشینه‌ای عمیق است. در حوزه داروهای مدرن نیز، با وجود آن‌که سابقه این صنعت در ایران به بیش از ۸۰ سال می‌رسد، اما به جایگاه درخشانی رسیده که حاصل تجربه انباشته‌شده، گسترش صنعت داروسازی و به‌ویژه ورود به عرصه تولید مواد مؤثره دارویی است؛ موضوعی که دکتر فرامرز اختراعی، رئیس سندیکای تولیدکنندگان مواد اولیه دارویی، شیمیایی و بسته‌بندی دارویی هم آن را تایید می‌کند می‌گوید: «تامین بیش از ۷۸درصد نیاز کشور به مواد مؤثره در داخل صورت می‌گیرد و بخش مهمی از ماشین‌آلات این صنعت نیز در داخل تولید می‌شود. بی‌تردید، ایران در این حوزه از توانمندی قابل‌توجهی برخوردار است و در مقایسه با کشورهای هم‌سطح از نظر جمعیت و موقعیت منطقه‌ای، جایگاه بسیار مطلوبی دارد.» دکتر شهرام کلانتری خاندانی، رئیس انجمن داروسازان ایران هم با اشاره به جایگاه علمی این رشته در ایران، به جام‌جم می‌گوید: «داروسازی از نظر علمی یکی از رشته‌های دانشگاهی برجسته کشور است. حضور دانشکده داروسازی در دانشگاه‌های علوم پزشکی، معمولا با ارتقای جایگاه پژوهشی آن دانشگاه همراه است؛ چراکه این دانشکده‌ها سهم قابل‌توجهی در پژوهش‌های حوزه سلامت دارند.

در دوره‌های مختلف نیز بخشی از پژوهشگران برتر علوم پزشکی کشور از حوزه داروسازی بوده‌اند.» به گفته کلانتری، ایران در زمینه دانش داروسازی و حرکت به‌سوی فناوری‌های نوین، در شمار کشورهای پیشرو منطقه قرار دارد: «جالب است بدانید که در بسیاری از موارد، زمانی که دارویی در یکی از کشورهای پیشرفته به بازار می‌رسد، آن دارو با فاصله‌ای نسبتا  کوتاه، چیزی حدود کمتر از یک سال، در ایران نیز در دسترس قرار می‌گیرد و در موارد زیادی، تولید آنها در داخل کشور دنبال می‌شود. این توانمندی، نشان‌دهنده ظرفیت علمی و فناوری صنعت داروسازی ایران است؛ صنعتی که در منطقه و خاورمیانه جایگاه ویژه‌ای دارد.» به گفته رئیس انجمن داروسازان ایران، فشارهای سال‌های اخیر ازجمله تشدید تحریم‌ها و شرایط جنگی و …، فعالیت‌های پژوهشی، تحقیقاتی و توسعه‌ای کشور را با دشواری‌های جدی روبه‌رو کرده است؛ با وجود این، ایران همچنان در منطقه، جایگاه برتر را دارد؛ درحالی‌که برخی کشورهای دیگر با سرمایه‌گذاری‌های گسترده در تلاشند فاصله خودشان را با ایران کاهش دهند. او تأکید می‌کند: «واقعیت این است که در حوزه علم، تولید دانش و بومی‌سازی فناوری، ایران همچنان از مزیت‌های قابل‌توجهی برخوردار است.»

     از تولید تا بازار دارو

اما این جایگاه درخشان، در آمار تولید دارو نیز بازتاب ویژه‌ای دارد؛ البته بسته به این‌که سهم تولید داخلی براساس تعداد داروها سنجیده شود یا ارزش ریالی آنها، تصویر متفاوتی به‌دست می‌آید. این‌طور که شهرام کلانتری، رئیس انجمن داروسازان ایران می‌گوید، حدود ۹۷ درصد داروهای مصرفی کشور از نظر تعداد، در کارخانه‌های داخلی تولید می‌شوند؛ اما سهم این محصولات از نظر ارزش ریالی حدود ۸۰ تا ۸۵ درصد است: «به بیان دیگر، حدود ۳ درصد داروهای مصرفی کشور وارداتی است، اما همین بخش کوچک از نظر تعداد، حدود ۱۵درصد از منابع مالی و ارزی حوزه دارو را به خود اختصاص می‌دهد. این تفاوت بیانگر آن است که داروهای وارداتی، با وجود سهم اندک در تعداد، به‌دلیل ارزش ریالی بالاتر، بار مالی قابل‌توجهی بر بازار دارویی کشور تحمیل می‌کنند و در مقابل، تولید داخلی بخش عمده داروهای مصرفی، نقشی مهم در تأمین نیاز کشور و مدیریت هزینه‌ها دارد.»

نقشی که ایران به‌خوبی از پس آن برآمده است.  در این میان، فرامرز اختراعی، رئیس سندیکای تولیدکنندگان مواد دارویی، شیمیایی و بسته‌بندی دارویی نیز با اشاره به چالش‌هایی که گسترش فعالیت صنعتی و ورود به فضای رقابتی به همراه دارد، می‌گوید: «هرچه صنعت داروسازی وارد حوزه‌های پیچیده‌تر شود و دامنه فعالیتش گسترش پیدا کند، طبیعتا با مسائل و دشواری‌های بیشتری هم روبه‌رو خواهد شد.» بااین‌حال، به نظر می‌رسد که این چالش‌ها، توان تولیدی شکل‌گرفته در کشور را تحت تاثیر قرار نمی‌دهد؛ چراکه ایران طی سال‌های گذشته در بخش‌های مختلف زنجیره دارو، از تولید مواد مؤثره و اقلام بسته‌بندی و مواد جانبی تا ساخت خود دارو، ظرفیت قابل‌توجهی ایجاد کرده است. ظرفیتی که به گفته دکتر اختراعی، جایگاهی ویژه برای ایران در صنعت دارو ایجاد شده است. او می‌گوید: «هرچه بیشتر وارد حوزه‌های صنعتی و رقابتی می‌شویم، مشکلات نیز افزایش می‌یابد؛ اما از نظر توان تولید و تأمین، در زمینه مواد مؤثره، مواد بسته‌بندی و جانبی و خود دارو، جایگاه بسیار استثنایی پیدا کرده‌ایم. سال‌هاست بیش از ۹۸درصد نیازمان را در داخل تولید می‌کنیم و تردیدی برای هیچ‌کس وجود ندارد که ایران کشوری قدرتمند در عرصه داروست.»

     ایران، سری در سرها دارد

با وجود این موفقیت‌های دارویی، داروسازی ایران در جهان، چه جایگاهی دارد؟ سؤالی که پاسخش را باید در نسبت شاخص‌هایی که برای سنجش انتخاب می‌کنیم، جست و جو کرد. با در نظر گرفتن این موضوع، اگر معیار، اندازه بازار باشد، ایران با حدود پنج میلیارد دلار، با اقتصادهای بزرگی مانند آمریکا قابل مقایسه نیست؛ بازاری که به گفته دکتر اختراعی، ارزشی حدود ۳۵۰ میلیارد دلار دارد. از نظر حجم تولید و گستردگی حضور در بازارهای جهانی نیز کشورهایی مانند چین و هند در مقیاس بسیار بزرگ‌تری فعالیت می‌کنند. اما به گفته اختراعی، رئیس سندیکای مواد اولیه دارویی، اندازه بازار تنها معیار سنجش توان داروسازی نیست. او با اشاره به ظرفیت تولید داخلی می‌گوید: «ایران در تولید مواد مؤثره دارویی، پس از چین و هند، در جایگاه سوم قرار دارد و حدود ۷۸ درصد نیاز خود به این مواد را در داخل تأمین می‌کند. این درحالی‌است که اروپا تنها حدود ۳۰ درصد از مواد مؤثره مورد نیازش را در داخل تولید می‌کند و بخش عمده آن وارداتی است.»

دکتر اختراعی همچنین می‌گوید حدود ۹۸ درصد داروی مورد نیاز ایران در داخل تولید می‌شود؛ رقمی که به گفته او، نشان‌دهنده سطح بالای خودکفایی کشور در تولید داروست: «به‌طور خلاصه و با قطعیت باید بگویم که ایران در بخش‌های مختلف صنعت دارو، از تولید مواد مؤثره و اقلام مورد نیاز تا ساخت دارو، موفقیت چشمگیر و قابل‌توجهی به دست آورده است؛ اما از نظر اندازه بازار و حجم کسب‌وکار دارویی، هنوز با بازیگران بزرگ جهان فاصله دارد.»  آنچه روشن به نظر می‌رسد، این است که صنعت داروسازی ایران، با تکیه بر دانش متخصصان داخلی و توسعه تولید بومی، توانسته بخش عمده نیاز دارویی کشور را در داخل تأمین کند و وابستگی به منابع ارزی را کاهش دهد. کلانتری، رئیس انجمن داروسازان ایران، این دستاورد را حاصل سال‌ها تلاش داروسازان و شکل‌گیری نظام ژنریک در کشور می‌داند؛ مسیری که پس از انقلاب و ملی اعلام‌شدن صنایع داروسازی، وابستگی به شرکت‌های داروسازی خارجی را از بین برد و زمینه گسترش تولید داخلی و تقویت توان ملی در حوزه دارو را فراهم کرد.