دانش و فناوری

شکار موشک با چاپ‌استیک؛ استارشیپ چطور قواعد بازی فضا را برای همیشه عوض کرد؟

هیچ شرکت هواپیمایی بعد از یک پرواز کوتاه از تهران به مشهد، هواپیما را ته باند فرودگاه اوراق نمی‌کند تا برای پرواز برگشت، یک هواپیمای صفرکیلومتر بسازد. اگر هوانوردی با این فرمان جلو می‌رفت، پول یک صندلی معمولی به اندازه خرید یک آپارتمان آب می‌خورد. بااین‌حال، صنعت فضایی هفتاد سال تمام دقیقاً همین کار عجیب را کرده است؛ ساختن شاهکارهای مهندسی و انداختنشان به قعر اقیانوس، فقط بعد از چند دقیقه پرواز.

روز ۲۳ آبان ۱۴۰۵ اما اسپیس‌ایکس فضاپیمای ۵۲ متری‌اش را که از مدار زمین برمی‌گشت، روی هوا با دو بازوی فلزی مهار کرد تا نشان بدهد فضاپیما هم می‌تواند سالم برگرد.

وقتی آسمان‌خراش ۵۲ متری روی زمین فرود آمد

<a href='https://sayeb.ir/tag/%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d8%b4%db%8c%d9%be'></div>استارشیپ</a>

اگر شنبه گذشته حوالی پایگاه فضایی استاربیس در سواحل تگزاس سر بالا می‌گرفتید، منظره‌ای می‌دیدید که به سکانس پایانی فیلم‌های علمی‌تخیلی شباهت داشت تا یک آزمون مهندسی واقعی. 

استوانه‌ای فولادی به ارتفاع ۵۲ متر و ابعادی در حدود یک ساختمان ۱۸ طبقه از دل ابرها بیرون زد و با سرعتی چندین برابر یک گلوله به سمت زمین پرتاب شد. چند ثانیه مانده به زمین، سه موتور قدرتمند «رپتور» زیر این غول فلزی غرش کردند. فضاپیما چرخید، مثل ستونی عمودی صاف ایستاد، سرعتش را کم کرد و با آرامش به سمت برج بلندی سر خورد که دو بازوی مکانیکی غول‌پیکر را مثل آغوشی باز به سمتش دراز کرده بود. 

برای چند لحظه نفس‌گیر، سرنوشت میلیاردها دلار سرمایه‌گذاری و سال‌ها کار مهندسی به دو زائده فلزی کوچک در دو طرف بدنه فضاپیما بند بود که باید با زاویه و ارتفاع میلی‌متری روی بازوهای برج می‌نشستند. ثانیه‌ای بعد، موتورها خاموش شدند و «شیپ ۴۲» آرام میان زمین و آسمان آویزان ماند.

این همان فضاپیمایی بود که روز قبل از همان نقطه به هوا برخاسته بود، نزدیک به ۲۲ ساعت و نیم در فضا ماند و ۱۴ بار زمین را دور زده بود. بخش پایینی موشک (پیشران سوپرهوی) به دلیل نقصی در سامانه سوخت، از بازگشت به برج منصرف شد و در خلیج مکزیک فرود آمد؛ اما این چیزی از ارزش شکار شیپ ۴۲ کم نمی‌کند. مهندسان کاری را انجام داده بودند که تا آن روز هیچ‌کس در تاریخ فضانوردی به چشم ندیده بود.

چرا بازگرداندن استارشیپ از مدار تا این حد دشوار است؟

شاید بپرسید اسپیس‌ایکس که قبلاً چند بار بخش پایینی موشک را با همین بازوهای فلزی گرفته بود، پس چرا گرفتن بخش بالایی این‌قدر سر و صدا به پا کرد؟ جواب در تفاوت بنیادین کار این دو قطعه نهفته است. سامانه استارشیپ دو وسیله مستقل است که سوار هم می‌شوند: طبقه اول یا «سوپرهوی» نقش وزنه‌بردار قدرتمندی را بازی می‌کند که فقط وظیفه دارد کل مجموعه را از جاذبه سنگین زمین جدا کند و تا لبه فضا بالا ببرد. کارش که تمام شد، در ارتفاع و سرعتی به مراتب کمتر دور می‌زند و به خانه برمی‌گردد. اما طبقه دوم که به آن «شیپ» می‌گویند، فضاپیمای اصلی است؛ بخشی که راهش را ادامه می‌دهد تا وارد مدار زمین شود.

<a href='https://sayeb.ir/tag/%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d8%b4%db%8c%d9%be'></div>استارشیپ</a>

فضاپیمایی که در مدار می‌چرخد، باید سرعتش را به حدود ۲۷ هزار کیلومتر بر ساعت برساند. با چنین سرعتی اگر از میدان آزادی تهران راه بیفتید، قبل از این‌که جرعه اول چای‌ از گلویتان پایین برود از کرج رد شده‌اید و زیر دو دقیقه در مشهد هستید. 

کنترل کردن یک استوانه ۵۲ متری که با این سرعت سرسام‌آور به جو زمین برمی‌گردد، شباهتی به برگرداندن پیشران طبقه اول ندارد؛ تفاوت آن‌ها مثل پریدن از روی چهارپایه با بیرون پریدن از قطاری است که با آخرین سرعت حرکت می‌کند.

در سرعت مداری، کوچک‌ترین خطا در زاویه ورود، عواقب فاجعه‌باری دارد. فضاپیما باید هم انرژی جنبشی وحشتناک خودش را مهار کند، هم در کوره داغ اتمسفر ذوب نشود و هم بعد از طی کردن هزاران کیلومتر، نه در یک بیابان بی‌انتها یا وسط اقیانوس، بلکه بیخ گوش همان برجی فرود بیاید که از کنارش بلند شده است. 

شیرجه در کوره آتش و آغوش چاپ‌استیک‌

موفقیت در چنین کاری نیازمند ترکیبی از مهندسی مواد، آیرودینامیک هوشمندانه و طراحی مکانیکی جسورانه بود. اولین چالش، حرارت ویران‌گر حین ورود مجدد است. برخلاف تصور رایج، این «اصطکاک» نیست که فضاپیما را داغ می‌کند، بلکه فشرده‌سازی وحشتناک هوا در جلوی آن است.

وقتی فضاپیما با سرعت ۲۷ هزار کیلومتر بر ساعت به جو می‌کوبد، مولکول‌های هوا فرصت کنار رفتن پیدا نمی‌کنند و لایه‌ای از گاز فوق‌داغ و سوزان می‌سازند که می‌تواند فلزات معمولی را ذوب کند.

برای بقا، اسپیس‌ایکس بدنه را از فولاد ضدزنگ ساخته و آن را با هزاران کاشی شش‌ضلعی سیاه‌رنگ پوشانده که نقش زره حرارتی را بازی می‌کنند. در این پرواز، مهندسان با استفاده از دوربین‌های زمینی و حتی ماهواره‌های استارلینک، وجب‌به‌وجب این سپر را پیش از فرود بازرسی کردند تا از سلامت آن مطمئن شوند. 

نیمه جذاب‌تر ترفند بقا، مانور «شیرجه شکمی» است. اگر استارشیپ می‌خواست مثل موشک‌های قدیمی به‌صورت عمودی پایین بیاید و تمام سرعتش را با روشن کردن موتورها بگیرد، مجبور بود یک تانکر عظیم سوخت را فقط برای ترمز کردن با خودش به فضا ببرد و برگرداند. به جای این کار، استارشیپ شکم پهن خودش را به سمت مسیر حرکت می‌چرخاند و چهار بالک کنترلی‌اش را مثل دست و پای یک چترباز باز می‌کند. با این کلک آیرودینامیکی، بدنه غول‌پیکر فضاپیما به یک ترمز هوایی تبدیل می‌شود و جو زمین بدون مصرف قطره‌ای سوخت، بخش عمده آن سرعت سرسام‌آور را می‌بلعد.

فقط می‌ماند شاهکار ثانیه‌های آخر، یعنی «چرخش فرود». درست نزدیک زمین، استارشیپ از حالت افقی به عمودی می‌چرخد. در پرواز پانزدهم، ابتدا سه موتور رپتور روشن شدند تا جلوی سقوط را بگیرند، بعد پله‌به‌پله دو موتور خاموش شدند تا در لحظه آخر فقط یک موتور با ظرافت تمام، این غول ۵۲ متری را میان بازوهای برج بنشاند.

مکازیلا؛ سازه‌ای که نقش چاپ‌استیک را بازی می‌کند

سازه غول‌پیکری که در پایگاه فضایی «استاربیس» قد علم کرده، فقط یک سکوی پرتاب ساده نیست. اسپیس‌ایکس نام این مجموعه را «مکازیلا» (Mechazilla) گذاشته و دو بازوی مکانیکی عظیم آن را با شوخ‌طبعی «چاپ‌استیک» (چوب‌های غذاخوری چینی) صدا می‌زند.

اما چرا مهندسان به جای استفاده از پایه‌های فرود معمولی (مثل آنچه در موشک‌های فالکون ۹ می‌بینیم)، سراغ چنین روش عجیب و پرریسکی رفته‌اند؟ پاسخ در یک کلمه خلاصه می‌شود: «وزن».

هر کیلوگرم آهنی که به طبقه دوم موشک اضافه کنید، یعنی یک کیلو از بار مفید و ماهواره‌هایی که مشتری بابتشان پول می‌دهد کم کرده‌اید. 

پایه‌های فرودی که بتوانند ضربه نشستن یک برج فولادی را تحمل کنند، چندین تن وزن دارند. بردن این پایه‌ها به مدار زمین و برگرداندنش، مثل این است که یک کوهنورد برای صعود به قله دماوند، یک مبل راحتی سنگین را تمام مسیر روی کولش بالا ببرد و پایین بیاورد، فقط به این خاطر که آخر مسیر کنار پارکینگ پنج دقیقه روی آن استراحت کند. اسپیس‌ایکس با انتقال «پایه‌های فرود» از روی فضاپیما به روی برج زمینی، چندین تن بار اضافه را از دوش موشک برداشت.

فایده دوم این روش، حذف دردسرهای تدارکاتی روی زمین است. وقتی موشکی روی سکوی سیمانی دوردست یا عرشه کشتی در اقیانوس می‌نشیند، باید جرثقیل‌های غول‌پیکر بیاورند، جاده‌ها را ببندند، موشک را روی تریلی‌های کمرشکن بخوابانند، برگردانند به آشیانه و دوباره سرپایش کنند. مکازیلا اما تمام این مراحل را یک‌کاسه کرده است. 

همان برجی که موشک از کنارش می‌پرد، خودش آن را در هوا می‌گیرد و نگه می‌دارد تا بدون جابه‌جایی‌های وقت‌گیر، دوباره روی بوستر بعدی سوار شود. این همان مرز ظریف میان ساختن موشک چندبار مصرف با طراحی یک پایانه کامل حمل‌ونقل فضایی است.

آیا فرود فضاپیما مثل زمین نشستن هواپیما عادی می‌شود؟

بیایید چرخه کاری یک هواپیمای مسافربری را مرور کنیم: هواپیما می‌نشیند، مسافران و چمدان‌ها تخلیه می‌شوند، تیم فنی یک بازرسی استاندارد و سرراست انجام می‌دهد، تانکر سوخت باک را پر می‌کند و هواپیما یکی‌دو ساعت بعد راهی مقصد بعدی می‌شود. 

بشر نزدیک نیم قرن پیش با «شاتل فضایی» ناسا دنبال همین رؤیا بود، اما شاتل یک درس تاریخی تلخ به مهندسان داد: «چندبارمصرف بودن» لزوماً به معنی «ارزان و سریع بودن» نیست!

شاتل در هر پرواز مخزن سوخت عظیمش را دور می‌انداخت و بعد از هر فرود باید ماه‌ها در آشیانه می‌خوابید تا ارتشی از متخصصان تک‌تک کاشی‌های حساس و موتورهای پیچیده‌اش را بازسازی کنند. 

اسپیس‌ایکس می‌خواهد با ترکیب بدنه فولادی، شکار روی برج و شش موتور «رپتور» که روی خود شیپ نصب شده‌اند (سه موتور بهینه‌شده برای فشار هوای سطح دریا و سه موتور مخصوص خلأ فضا) از تله شاتل فرار کند. 

این موتورها به جای سوخت‌های سنتی، ترکیبی از متان مایع و اکسیژن مایع معروف به «متالوکس» می‌سوزانند؛ سوختی که هم پاک‌تر می‌سوزد و موتور را کمتر دوده می‌گیرد و هم در برنامه‌های دور و دراز سفر به مریخ، از نظر تئوری می‌شود آن را از منابع موجود در مریخ تولید کرد. 

چالش اصلی بعد از فرود آغاز می‌شود

یک فرود تماشایی و پرسروصدا، فقط بخشی از پازلِ استفاده مجدد از فضاپیماست. آزمون واقعی زمانی شروع می‌شود که مهندسان آستین بالا می‌زنند تا موشک فرودآمده را برای مأموریت بعدی آماده کنند.

مهندسان باید سپر حرارتی، قطعات سازه‌ای، موتورها، مخازن، شیرآلات، سیستم‌های اویونیک (الکترونیک پروازی) و سایر تجهیزات حیاتی آن را زیر ذره‌بین ببرند. آن‌ها باید بفهمند که آیا موشک در جریان پرتاب، عملیات مداری و ورود مجدد به جو، آسیبی دیده است یا نه.

<a href='https://sayeb.ir/tag/%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d8%b4%db%8c%d9%be'></div>استارشیپ</a>

مسئله‌ی بعدی زیرساخت‌ سوخت‌رسانی است. استارشیپ از متان مایع و اکسیژن مایع استفاده می‌کند که باید در شرایط کرایوژنیک (بسیار سرد) و کاملاً کنترل‌شده نگهداری و منتقل شوند. سایت پرتاب باید بتواند مقادیر عظیمی از این سوخت منجمد را تأمین کند و هم‌زمان پاسخگوی عملیات‌های پرتعداد باشد. تمام این چرخ‌دنده‌ها باید با هم کار کنند تا فضاپیما به‌طور روتین برگردد، بازرسی شود، سوخت بگیرد و ظرف چند ساعت یا چند روز دوباره پرتاب شود. پرواز اخیر نشان داد که قدم اول شدنی است؛ چالش اصلی تکرارپذیر کردن آن است.

ارزان شدن سفرهای فضایی چه سودی دارد؟

اگر این چالش حل شود، پاداش آن عظیم خواهد بود. وقتی هزینه ساخت موشک بین صدها پرواز تقسیم شود، هزینه ارسال هر کیلوگرم بار به فضا سقوط می‌کند. ملموس‌ترین نتیجه این ارزان‌سازی، توسعه شبکه‌های اینترنت ماهواره‌ای مانند استارلینک است. 

فراتر از اینترنت، پروژه «آرتمیس» ناسا برای بازگرداندن انسان به ماه نیز به شدت به استارشیپ وابسته است. ناسا نسخه‌ای از این فضاپیما را برای فرود فضانوردان روی سطح ماه انتخاب کرده است. البته برای رسیدن به ماه، استارشیپ باید یک مهارت پیچیده دیگر را هم یاد بگیرد: «سوخت‌گیری در مدار». 

از آنجا که یک موشک نمی‌تواند تمام سوخت لازم برای سفر به ماه را یک‌جا از زمین بلند کند، قرار است چندین استارشیپ تانکر به مدار زمین بروند، یک مخزن سوخت فضایی ایجاد کنند و فضاپیمای اصلی پیش از حرکت به سمت ماه، در مدار زمین باک خود را پر کند. همین زیرساخت در آینده می‌تواند مسیر سفر انسان به مریخ را هم هموار کند.

آغاز عصر جدید، وقتی شگفتی به عادت تبدیل شود

تماشای شیپ ۴۲ درحالی‌که پس از سفری با سرعت ۲۷ هزار کیلومتر بر ساعت، در سکوت کامل میان بازوهای فلزی مکازیلا آویزان بود، لحظه‌ای تاریخی در دفتر مهندسی بشر ثبت کرد. این موفقیت نشان داد ایده‌ای که تا چند سال پیش بسیاری از کارشناسان آن را غیرممکن و خیال‌پردازانه می‌دانستند، کاملاً شدنی است.

بااین‌حال، استارشیپ هنوز تا تبدیل شدن به هواپیمای فضایی آینده راه درازی در پیش دارد. این سازه همچنان یک سیستم آزمایشی است و مهندسان باید نشان دهند که می‌توانند هر دو بخش موشک را هم‌زمان بازیابی کرده و در مدت کوتاهی دوباره به آسمان بفرستند. انقلاب واقعی در صنعت فضایی زمانی آغاز خواهد شد که دیدن بازگشت یک فضاپیما از مدار و آرام گرفتنش در آغوش برج پرتاب، دیگر تیتر یک خبرهای جهان نباشد و درست مثل نشستن یک هواپیما در فرودگاه، به اتفاقی عادی و روزمره تبدیل شود.

آگهی
دکمه بازگشت به بالا