عضو فرهنکستان علوم علوم پایه را سرمایه پیشرفت علمی کشور دانست و با انتقاد از کم‌توجهی به این حوزه در کشور، گفت: با وجود نام‌گذاری یک سال به نام علوم پایه، فعالیت‌ها در حد شعار باقی ماند.
به گزارش خبرگزاری مهر، نشست «تکاپوی علمی ایران معاصر؛ واکاوی نسبت دانش و اقتدار ملی در گفتمان انقلاب» با سخنرانی مهدی گلشنی، استاد ممتاز دانشگاه صنعتی شریف و عضو پیوسته فرهنگستان علوم ایران، در پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی برگزار شد.
گلشنی با اشاره به تأکید مکرر رهبر شهید بر اهمیت علوم پایه، گفت: هر زمان در جلسات شورای عالی انقلاب فرهنگی خدمت ایشان می‌رسیدیم، تأکید می‌کردند که علوم پایه مثل یک سرمایه است و مهندسی و بقیه رشته‌ها مثل پول توجیبی‌اند؛ چراکه رشته‌های مهندسی و حوزه‌های کاربردی، در واقع از دستاوردهای آن سرمایه استفاده می‌کنند.
گلشنی این نگاه را بیانگر اهمیت بنیادین علوم پایه در توسعه علمی و فناوری دانست و با انتقاد از کم‌توجهی به این حوزه در کشور، اظهار کرد: با وجود نام‌گذاری یک سال به نام علوم پایه، اقدامات عملی متناسب با این عنوان انجام نشد و فعالیت‌های صورت‌گرفته بیشتر در حد شعار باقی ماند.
فاصله میان کشف علمی و کاربردهای فناورانه
عضو پیوسته فرهنگستان علوم ایران برای تبیین اهمیت علوم پایه، به نمونه‌هایی از دستاوردهای علمی اشاره کرد که سال‌ها پس از کشف اولیه، به فناوری‌های کاربردی تبدیل شدند.
وی با اشاره به پدیده تشدید مغناطیسی هسته‌ای (NMR) گفت: این پدیده ابتدا در تحقیقات فیزیک کشف شد، اما حدود ۳۰ سال بعد در پزشکی مورد استفاده قرار گرفت. همچنین ترانزیستور در سال ۱۹۴۷ بر مبنای دستاوردهای فیزیک کوانتوم شکل گرفت و بعدها زمینه‌ساز ساخت ابزارهای مختلف شد.
گلشنی با اشاره به پیش‌بینی وجود لیزر در آثار اینشتین در سال ۱۹۱۶ افزود: تحقق عملی این پدیده چند دهه بعد امکان‌پذیر شد. در حوزه ریاضیات نیز ماتریس‌ها در نیمه نخست قرن نوزدهم مطرح شدند، اما کاربردهای گسترده آن‌ها بعدها در علوم مهندسی آشکار شد. شتاب‌دهنده‌ها و تولید رادیوایزوتوپ‌های مورد استفاده در پزشکی نیز از دیگر نمونه‌هایی هستند که نشان می‌دهند دستاوردهای علوم پایه می‌توانند با فاصله زمانی طولانی به کاربردهای عملی برسند.
وی همچنین با اشاره به تاریخچه مطالعات انرژی اتمی، به سخنی از یکی از نمایندگان مجلس انگلیس در سال‌های پس از طرح مباحث اولیه انرژی هسته‌ای اشاره کرد که پیش‌بینی کرده بود روزی انرژی اتمی جایگزین زغال‌سنگ خواهد شد. گلشنی تأکید کرد این نمونه‌ها نشان می‌دهد بسیاری از دستاوردهایی که در زمان کشف، کاربرد عملی آن‌ها دور از ذهن به نظر می‌رسید، بعدها به بخشی از زندگی و فناوری بشر تبدیل شدند.
این استاد دانشگاه در ادامه، وضعیت گرایش دانش‌آموزان و دانشجویان ایرانی به علوم پایه را نامطلوب توصیف کرد و گفت: بخش اندکی از دانش‌آموزان هنگام ورود به دانشگاه این رشته‌ها را انتخاب می‌کنند و حتی شمار دانشجویان نخبه‌ای که به علوم پایه گرایش پیدا می‌کنند، محدود است.
علوم انسانی؛ حلقه مغفول نظام دانشگاهی
گلشنی در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به تأکید رهبر شهید بر علوم انسانی، این حوزه را از دیگر عرصه‌های مورد غفلت در نظام دانشگاهی کشور دانست و گفت: علوم انسانی فراموش شده است.
وی با بیان اینکه حدود نیمی از دانشجویان دانشگاه‌های کشور در رشته‌های علوم انسانی تحصیل می‌کنند، افزود: با وجود این سهم، دانشجویان ممتاز و نخبه کمتر به این رشته‌ها گرایش دارند و عمدتاً پزشکی و مهندسی را برای ادامه تحصیل انتخاب می‌کنند.
گلشنی با اشاره به تجربه برخی دانشگاه‌های برجسته غربی، یکی از تحولات مهم در نظام آموزش عالی آن کشورها را بازنگری در جایگاه علوم انسانی دانست و ادامه داد: حدود سه دهه پیش، گروهی از استادان دانشگاه MIT در مقاله‌ای در روزنامه نیویورک‌تایمز از ناکافی‌بودن توانمندی‌های اجتماعی فارغ‌التحصیلان مهندسی سخن گفتند. پس از آن، رئیس دانشگاه جلسه‌ای میان استادان علوم انسانی و مهندسی برگزار کرد و تصمیم گرفته شد دانشجویان مهندسی برای دریافت مدرک کارشناسی، دست‌کم هشت درس از فهرستی شامل ۱۷ درس علوم انسانی را بگذرانند.
وی افزود: در ادامه، دانشگاه MIT دوره‌های مشترکی میان علوم انسانی و مهندسی و نیز علوم انسانی و علوم پایه طراحی کرد. دانشگاه‌هایی مانند استنفورد و کلتک نیز به تقویت حوزه‌هایی همچون فلسفه علم پرداختند. گلشنی علت این رویکرد را توجه به نقش علوم انسانی در فرهنگ‌سازی و تربیت دانش‌آموختگان دانست و تأکید کرد که البته این کارکرد زمانی محقق می‌شود که علوم انسانی از محتوای علمی و فکری عمیق برخوردار باشد.
بازگشت فلسفه به مباحث علمی
این عضو فرهنگستان علوم ایران، احیای فلسفه را دومین تحول مهم در فضای علمی غرب معرفی کرد و گفت پرسش‌های بنیادین بشر و مسائل مربوط به ارزش‌های اخلاقی، با روش‌های علوم تجربی به‌تنهایی پاسخ داده نمی‌شوند.
وی با اشاره به دیدگاه کارل پوپر درباره محدودیت علم تجربی در تبیین ارزش‌های اخلاقی گفت: پرسش‌هایی مانند اینکه چرا عدالت خوب است، چرا نباید ظلم کرد و چرا باید از خیانت پرهیز کرد، پاسخ‌هایی نیستند که بتوان آن‌ها را صرفاً از فیزیک و زیست‌شناسی به دست آورد. به گفته گلشنی، پوپر همچنین معتقد بود پرسش‌های بنیادینی مانند اینکه انسان از کجا آمده، به کجا می‌رود و هدف از حضور او در جهان چیست، در قلمرو علم تجربی قرار نمی‌گیرند.
گلشنی با اشاره به دیدگاه برخی دانشمندان برجسته در این زمینه، اظهار کرد که شماری از برندگان جایزه نوبل و پژوهشگران برجسته نیز بر محدودیت علم تجربی در پاسخ‌گویی به این پرسش‌ها تأکید کرده‌اند.
این استاد دانشگاه با تأکید بر نقش مبانی فلسفی در شکل‌گیری نظریه‌های علمی گفت هیچ علمی بدون پیش‌فرض‌ها و اصول عام شکل نمی‌گیرد و این اصول لزوماً از خود علم تجربی به دست نمی‌آیند.
وی برای توضیح این موضوع به مبانی هندسه اقلیدسی، قوانین حرکت نیوتن و تحولات نظریه‌های فیزیک اشاره کرد و گفت: در بسیاری از موارد، انتخاب میان نظریه‌هایی که می‌توانند داده‌های تجربی مشابهی را توضیح دهند، به مبانی فلسفی و متافیزیکی وابسته است.
وی همچنین با اشاره به تغییر دیدگاه برخی فیزیک‌دانان در طول فعالیت علمی خود گفت پرسش‌های متافیزیکی، با وجود آنکه در دوره‌هایی از سوی محافل علمی به حاشیه رانده شده بودند، در نیمه دوم قرن بیستم دوباره مورد توجه قرار گرفتند.
علم و دین در گفت‌وگوی دوباره
گلشنی، احیای دین و افزایش توجه به نسبت علم و دین را سومین تحول مهم در غرب دانست و با اشاره به مقاله چارلز تاونز، فیزیک‌دان و از پیشگامان لیزر، گفت این دانشمند در اوایل دهه ۱۹۶۰ از نزدیک‌شدن دوباره علم و دین سخن گفته بود.
وی همچنین به شکل‌گیری انجمن اروپایی علم و الهیات در دهه ۱۹۸۰ اشاره کرد و گفت در نشست‌های این انجمن، متخصصانی از رشته‌های مختلف، از جمله فیزیک، ریاضیات، زیست‌شناسی، فلسفه و الهیات حضور داشتند. گلشنی با بیان اینکه در چندین نشست این انجمن شرکت کرده است، تجربه این محافل را نمونه‌ای از گفت‌وگوی میان دانشمندان علوم تجربی و پژوهشگران حوزه دین و فلسفه دانست.
این استاد دانشگاه در ادامه، ماجرای پیشنهاد خود برای آموزش علوم روز به طلاب را تشریح کرد و گفت: پس از حضور در یکی از نشست‌های انجمن اروپایی علم و الهیات، گزارشی برای رهبر شهید تهیه کرد و پیشنهاد داد بخشی از طلاب، در کنار دروس حوزوی، یکی از علوم روز را نیز فرا بگیرند.
به گفته وی، رهبر شهید با این پیشنهاد موافقت کردند و خواستار تدوین برنامه‌ای برای اجرای آن شدند؛ همچنین تأکید کردند که پذیرش در این برنامه نباید به طلاب یک مرکز خاص محدود باشد. گلشنی افزود: برنامه پیشنهادی را تدوین و ارائه کرد، اما با وجود تأیید اولیه و پیگیری مجدد، طرح در نهایت به اجرا نرسید.
وی حاصل بخشی از مطالعات خود درباره نسبت علم و دین را نیز کتاب علم و دین در افق جهان‌بینی توحیدی معرفی کرد و گفت: در این اثر، دیدگاه دانشمندان و فیلسوفان مسلمان و غربی درباره مسائل بنیادین و پرسش‌های مشترک علم و دین بررسی شده است. به گفته گلشنی، این کتاب پس از انتشار به زبان فارسی، به انگلیسی و عربی نیز ترجمه و منتشر شده است.
ضرورت نگاه کل‌نگر به علم
گلشنی در ادامه با اشاره به دیدگاه شماری از دانشمندان برجسته جهان، بر ضرورت نگاه کل‌نگر به علم تأکید کرد. وی از اینشتین، جورج الیس، فرانسیس کالینز و راجر پنروز به‌عنوان چهره‌هایی یاد کرد که در آثار یا سخنان خود به محدودیت تبیین‌های صرفاً علمی و اهمیت پرسش‌های فلسفی و انسانی پرداخته‌اند.
وی با اشاره به دیدگاه پنروز درباره دشواری توضیح شعور، اخلاق و زیبایی صرفاً بر اساس قوانین فیزیک گفت نمی‌توان انتظار داشت که یک نظریه علمی، به‌تنهایی همه ابعاد تجربه انسانی را توضیح دهد. گلشنی همچنین به دیدگاه جورج الیس درباره ارتباط نظم جهان با معنا و تجربه انسانی اشاره کرد و بر ضرورت توجه به ابعاد مختلف هستی در مطالعات علمی تأکید داشت.
این استاد دانشگاه، همکاری میان فیزیک‌دانان و فیلسوفان را از نشانه‌های توجه دوباره به این مباحث در دانشگاه‌های معتبر غرب دانست و گفت: دانشگاه‌هایی مانند ییل، کلمبیا، نیویورک، راتگرز، آکسفورد و کمبریج زمینه‌هایی برای همکاری میان این دو حوزه فراهم کرده‌اند. وی با اشاره به برگزاری ۱۷ کنفرانس مشترک میان دانشکده‌های فیزیک و فلسفه در آکسفورد، از راه‌اندازی پژوهشکده فلسفه فیزیک در این دانشگاه نیز یاد کرد.
گلشنی در همین زمینه، بر ضرورت توجه دانشگاه‌های ایران به فلسفه علم و ایجاد زمینه همکاری میان رشته‌های علمی و فلسفی تأکید کرد و گفت دانشکده‌های مهندسی و پزشکی نیز باید از ظرفیت علوم انسانی بهره بگیرند.
ظرفیت فلسفه اسلامی و تمدن علمی مسلمانان
وی در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به ظرفیت میراث علمی و فلسفی تمدن اسلامی، آشنایی دانشجویان با شیوه استدلال و تفکر دانشمندان مسلمان را ضروری دانست. گلشنی با یادآوری دیدگاه ابن‌سینا درباره ضرورت پذیرش سخن بر اساس دلیل، گفت یکی از ویژگی‌های مهم سنت علمی تمدن اسلامی، توجه به استدلال و پرهیز از پذیرش بی‌دلیل مطالب بوده است.
این عضو فرهنگستان علوم ایران همچنین با اشاره به مباحث مربوط به امکان وجود جهان‌های متعدد در فیزیک معاصر، یادآور شد که برخی از این پرسش‌ها در آثار متفکران اسلامی نیز سابقه داشته‌اند. وی برای نمونه به پرسش ابوریحان بیرونی از ابن‌سینا درباره تعداد عوالم و نیز دیدگاه شهید مطهری درباره محدودنکردن فیض الهی به یک جهان اشاره کرد.
گلشنی در پایان، با انتقاد از کم‌توجهی به ظرفیت تعامل علمی و فرهنگی با کشورهای اسلامی، بر ضرورت گسترش ارتباطات با کشورهایی مانند پاکستان، اندونزی و مالزی تأکید کرد. وی با اشاره به تجربه‌های خود از حضور در پاکستان و آشنایی با جایگاه زبان فارسی در برخی کشورهای منطقه، گفت ترجمه آثار علمی و فکری ایران در این کشورها می‌تواند زمینه مناسبی برای گسترش ارتباطات علمی و فرهنگی فراهم کند.
وی همچنین با اشاره به تأکید رهبر شهید بر حفظ جایگاه زبان فارسی در فضای عمومی کشور، از رواج تابلوهای غیرفارسی انتقاد کرد و توجه به زبان و هویت فرهنگی را در کنار توسعه علمی ضروری دانست.
این استاد ممتاز دانشگاه صنعتی شریف در جمع‌بندی سخنان خود، بر ضرورت توجه هم‌زمان به علوم پایه، علوم انسانی، فلسفه و ظرفیت‌های تمدن اسلامی تأکید کرد؛ حوزه‌هایی که به باور وی، در کنار یکدیگر می‌توانند زمینه‌ساز تقویت بنیان‌های علمی و ارتقای اقتدار ملی باشند.
