به گزارش سرویس جهانی بیبیسی، کافئین با اختلاف بسیار زیاد، پرمصرفترین ماده محرک مغز و دستگاه عصبی در جهان است. روزانه بیش از دو میلیارد فنجان قهوه در سراسر جهان نوشیده میشود. این میزان کافئین بدون در نظر گرفتن نوشیدنیهای انرژیزا، کوکاکولا و برخی شکلاتها، آدامسها و مکملهای ورزشی است که آنها نیز حاوی این ماده شیمیاییاند.
کافئین میتواند ما را هوشیارتر کند، تمرکز را بهبود بخشد و خستگی را به تعویق بیندازد، اما مصرف بیشازحد آن ممکن است باعث سردرد، بیقراری و لرزش، تپش قلب و شبهای ناآرام شود. متخصصان تاکید میکنند که کافئین انرژی بیشتری در اختیار بدن قرار نمیدهد، بلکه کمک میکند احساس خستگی پنهان شود. این ماده با مسدود کردن عملکرد «آدنوزین» چنین اثری ایجاد میکند؛ مادهای شیمیایی که در طول روز در مغز تجمع مییابد و باعث میشود احساس خوابآلودگی کنیم.
چرا تاثیر کافئین بر افراد متفاوت است؟
یکی از عوامل اصلی مدتزمانی است که کافئین در بدن باقی میماند. پس از نوشیدن یک فنجان قهوه، کافئین وارد جریان خون میشود و از این طریق بهسرعت به مغز میرسد. همزمان، آنزیمی در کبد کافئین را تجزیه میکند و سپس این ماده از طریق ادرار از بدن دفع میشود.
به گفته دکتر مریلین کورنلیس، دانشیار علوم تغذیه در دانشگاه نورتوسترن شیکاگو، این فرایند پاکسازی بسته به فرد، ممکن است بین شش تا ۲۰ ساعت طول بکشد. او میگوید: «ممکن است فرد نخستین فنجان قهوهاش را بنوشد و تاثیر خاصی احساس نکند، اما تا دو یا سه ساعت بعد، کافئین همچنان در بدن باقی مانده و اگر فنجان دومی نیز به آن اضافه شود، ممکن است همین مقدار برای برهم زدن تعادل معمول کافی باشد و فرد اندکی احساس اضطراب کند.»
سرعت پردازش کافئین در کبد به یک ژن مشخص به نام سیوایپی۱ای۲ «CYP1A2» بستگی دارد. نکته جالب این است که تبار ژنتیکی افراد نیز ممکن است تا حدودی بر این فرایند تاثیر بگذارد. پژوهشی که امسال منتشر شد، نشان داد بدن اروپاییها و ساکنان آمریکای جنوبی بهطور میانگین کافئین را سریعتر تجزیه میکند.
با این حال ساختار ژنتیکی بههیچوجه تمام ماجرا نیست. به نظر میرسد سیگار کشیدنــ برخلاف مصرف سیگار الکترونیکیــ کبد را تحریک میکند تا کافئین را بسیار سریعتر تجزیه کند و سرعت این فرایند را تا ۶۵ درصد افزایش دهد.
این موضوع ممکن است توضیح دهد که چرا افراد سیگاری معمولا بیشتر قهوه مینوشند و چرا کسانی که سیگار را ترک میکنند، ممکن است ناگهان احساس کنند فنجان قهوه همیشگیشان بسیار قویتر از گذشته بر آنها اثر میگذارد.
برخی آنتیبیوتیکها، قرصهای ضدبارداری و دیگر داروهای تجویزی هم میتوانند اثری معکوس داشته باشند. به طوری که کافئین مدت بیشتری در بدن باقی بماند و آثار آن طولانیتر شود. این وضعیت در دوران بارداری، یعنی زمانی که تغییرات هورمونی فعالیت آنزیم کبدی تجزیهکننده کافئین را کاهش میدهد، نیز رخ میدهد.
یک عامل دیگر هم میزان تحمل بدن است. افرادی که مرتب قهوه مینوشند، بهتدریج به کافئین حساسیت کمتری پیدا میکنند، زیرا بدن خود را با حضور این ماده شیمیایی سازگار میکند.
متخصصان چه توصیهای دارند؟
پژوهشگران حوزه خواب اغلب توصیه میکنند افراد دستکم شش ساعت پیش از خواب از مصرف کافئین خودداری کنند. دکتر لیندزی براونینگ، روانشناس و متخصص خواب، میگوید شواهد نشان میدهد که کافئین ممکن است نهتنها مانع به خواب رفتن شود، بلکه کیفیت خواب را نیز تحت تاثیر قرار دهد. او میگوید: «معمولا به افرادی که حدود ساعت ۱۰ شب میخوابند، توصیه میکنم از حدود ساعت ۲ بعدازظهر به بعد کافئین مصرف نکنند. اما تعیین یک قاعده کلی، قطعی و انعطافناپذیر ممکن نیست، زیرا پیچیدگیهای موضوع و تفاوتهای فردی در این زمینه بسیار مهماند.»
سازمان خدمات ملی سلامت بریتانیا، به زنان باردار توصیه میکند مصرف روزانه کافئین خود را به کمتر از ۲۰۰ میلیگرم، معادل حدود دو لیوان بزرگ قهوه فیلتری، محدود کنند، زیرا پژوهشها میان مصرف کافئین و وزن کم نوزاد هنگام تولد و برخی عوارض دیگر ارتباط نشان دادهاند.
برای سایر افراد، پیام اصلی رعایت اعتدال است، زیرا میزان حساسیت به کافئین از فردی به فرد دیگر تفاوت بسیار زیادی دارد. پیتر راجرز، استاد بازنشسته علوم تغذیه در دانشگاه بریستول، میگوید: «کافئین نسبتا بیخطر است، اما اگر مقدار بسیار زیادی از آن مصرف کنید، احساس لرزش و بیقراری ناخوشایندی خواهید کرد.»
مصرف بیشازحد خطرناک کافئین بسیار نادر است و موارد مسمومیت شدید تقریبا همیشه با مصرف محصولات حاوی کافئین بالا گزارش شده، یعنی محصولاتی که ممکن است چند گرم کافئین آنها تنها در چند دقیقه بلعیده شود.
خبر خوب برای دوستداران قهوه این است که عادت همیشگی نوشیدن قهوه در صبح، با پیامدهای بهتر برای سلامتی ارتباط دارد. اگرچه پژوهشگران نمیتوانند ثابت کنند که قهوه بهتنهایی علت این فواید است، چندین دهه تحقیق نشان میدهد افرادی که قهوه را در حد اعتدال مینوشند، معمولا کمتر در معرض ابتلا به چند بیماری مهم قرار دارند و حتی ممکن است اندکی بیشتر از کسانی که قهوه نمینوشند، عمر کنند.
